Parva.Adhyaya 5.49

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

किमसौ पाण्डवो राजा धर्मपुत्रोऽभ्यभाषतश्रुत्वेमा बहुलाः सेनाः प्रत्यर्थेन समागताः

kimasau pāṇḍavo rājā dharmaputro'bhyabhāṣataśrutvemā bahulāḥ senāḥ pratyarthena samāgatāḥ

किमिच्छत्यभिसंरम्भाद्योत्स्यमानो युधिष्ठिरःकस्य स्विद्भ्रातृपुत्राणां चिन्तासु मुखमीक्षते

kimicchatyabhisaṃrambhādyotsyamāno yudhiṣṭhiraḥkasya svidbhrātṛputrāṇāṃ cintāsu mukhamīkṣate

के स्विदेनं वारयन्ति शाम्य युध्येति वा पुनःनिकृत्या कोपितं मन्दैर्धर्मज्ञं धर्मचारिणम्

ke svidenaṃ vārayanti śāmya yudhyeti vā punaḥnikṛtyā kopitaṃ mandairdharmajñaṃ dharmacāriṇam

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

राज्ञो मुखमुदीक्षन्ते पाञ्चालाः पाण्डवैः सहयुधिष्ठिरस्य भद्रं ते स सर्वाननुशास्ति च

rājño mukhamudīkṣante pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sahayudhiṣṭhirasya bhadraṃ te sa sarvānanuśāsti ca

पृथग्भूताः पाण्डवानां पाञ्चालानां रथव्रजाःआयान्तमभिनन्दन्ति कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्

pṛthagbhūtāḥ pāṇḍavānāṃ pāñcālānāṃ rathavrajāḥāyāntamabhinandanti kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

तमः सूर्यमिवोद्यन्तं कौन्तेयं दीप्ततेजसम्पाञ्चालाः प्रतिनन्दन्ति तेजोराशिमिवोद्यतम्

tamaḥ sūryamivodyantaṃ kaunteyaṃ dīptatejasampāñcālāḥ pratinandanti tejorāśimivodyatam

आ गोपालाविपालेभ्यो नन्दमानं युधिष्ठिरम्पाञ्चालाः केकया मत्स्याः प्रतिनन्दन्ति पाण्डवम्

ā gopālāvipālebhyo nandamānaṃ yudhiṣṭhirampāñcālāḥ kekayā matsyāḥ pratinandanti pāṇḍavam

ब्राह्मण्यो राजपुत्र्यश्च विशां दुहितरश्च याःक्रीडन्त्योऽभिसमायान्ति पार्थं संनद्धमीक्षितुम्

brāhmaṇyo rājaputryaśca viśāṃ duhitaraśca yāḥkrīḍantyo'bhisamāyānti pārthaṃ saṃnaddhamīkṣitum

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

संजयाचक्ष्व केनास्मान्पाण्डवा अभ्ययुञ्जतधृष्टद्युम्नेन सेनान्या सोमकाः किंबला इव

saṃjayācakṣva kenāsmānpāṇḍavā abhyayuñjatadhṛṣṭadyumnena senānyā somakāḥ kiṃbalā iva

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

गावल्गणिस्तु तत्पृष्टः सभायां कुरुसंसदिनिःश्वस्य सुभृशं दीर्घं मुहुः संचिन्तयन्निवतत्रानिमित्ततो दैवात्सूतं कश्मलमाविशत्

gāvalgaṇistu tatpṛṣṭaḥ sabhāyāṃ kurusaṃsadiniḥśvasya subhṛśaṃ dīrghaṃ muhuḥ saṃcintayannivatatrānimittato daivātsūtaṃ kaśmalamāviśat

तदाचचक्षे पुरुषः सभायां राजसंसदिसंजयोऽयं महाराज मूर्च्छितः पतितो भुविवाचं न सृजते कांचिद्धीनप्रज्ञोऽल्पचेतनः

tadācacakṣe puruṣaḥ sabhāyāṃ rājasaṃsadisaṃjayo'yaṃ mahārāja mūrcchitaḥ patito bhuvivācaṃ na sṛjate kāṃciddhīnaprajño'lpacetanaḥ

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

अपश्यत्संजयो नूनं कुन्तीपुत्रान्महारथान्तैरस्य पुरुषव्याघ्रैर्भृशमुद्वेजितं मनः

apaśyatsaṃjayo nūnaṃ kuntīputrānmahārathāntairasya puruṣavyāghrairbhṛśamudvejitaṃ manaḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

संजयश्चेतनां लब्ध्वा प्रत्याश्वस्येदमब्रवीत्धृतराष्ट्रं महाराज सभायां कुरुसंसदि

saṃjayaścetanāṃ labdhvā pratyāśvasyedamabravītdhṛtarāṣṭraṃ mahārāja sabhāyāṃ kurusaṃsadi

दृष्टवानस्मि राजेन्द्र कुन्तीपुत्रान्महारथान्मत्स्यराजगृहावासादवरोधेन कर्शितान्शृणु यैर्हि महाराज पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

dṛṣṭavānasmi rājendra kuntīputrānmahārathānmatsyarājagṛhāvāsādavarodhena karśitānśṛṇu yairhi mahārāja pāṇḍavā abhyayuñjata

यो नैव रोषान्न भयान्न कामान्नार्थकारणात्न हेतुवादाद्धर्मात्मा सत्यं जह्यात्कथंचन

yo naiva roṣānna bhayānna kāmānnārthakāraṇātna hetuvādāddharmātmā satyaṃ jahyātkathaṃcana

यः प्रमाणं महाराज धर्मे धर्मभृतां वरःअजातशत्रुणा तेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

yaḥ pramāṇaṃ mahārāja dharme dharmabhṛtāṃ varaḥajātaśatruṇā tena pāṇḍavā abhyayuñjata

यस्य बाहुबले तुल्यः पृथिव्यां नास्ति कश्चनयो वै सर्वान्महीपालान्वशे चक्रे धनुर्धरःतेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

yasya bāhubale tulyaḥ pṛthivyāṃ nāsti kaścanayo vai sarvānmahīpālānvaśe cakre dhanurdharaḥtena vo bhīmasenena pāṇḍavā abhyayuñjata

निःसृतानां जतुगृहाद्धिडिम्बात्पुरुषादकात्य एषामभवद्द्वीपः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः

niḥsṛtānāṃ jatugṛhāddhiḍimbātpuruṣādakātya eṣāmabhavaddvīpaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ

याज्ञसेनीमथो यत्र सिन्धुराजोऽपकृष्टवान्तत्रैषामभवद्द्वीपः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः

yājñasenīmatho yatra sindhurājo'pakṛṣṭavāntatraiṣāmabhavaddvīpaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ

यश्च तान्संगतान्सर्वान्पाण्डवान्वारणावतेदह्यतो मोचयामास तेन वस्तेऽभ्ययुञ्जत

yaśca tānsaṃgatānsarvānpāṇḍavānvāraṇāvatedahyato mocayāmāsa tena vaste'bhyayuñjata

कृष्णायाश्चरता प्रीतिं येन क्रोधवशा हताःप्रविश्य विषमं घोरं पर्वतं गन्धमादनम्

kṛṣṇāyāścaratā prītiṃ yena krodhavaśā hatāḥpraviśya viṣamaṃ ghoraṃ parvataṃ gandhamādanam

यस्य नागायुतं वीर्यं भुजयोः सारमर्पितम्तेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

yasya nāgāyutaṃ vīryaṃ bhujayoḥ sāramarpitamtena vo bhīmasenena pāṇḍavā abhyayuñjata

कृष्णद्वितीयो विक्रम्य तुष्ट्यर्थं जातवेदसःअजयद्यः पुरा वीरो युध्यमानं पुरंदरम्

kṛṣṇadvitīyo vikramya tuṣṭyarthaṃ jātavedasaḥajayadyaḥ purā vīro yudhyamānaṃ puraṃdaram

यः स साक्षान्महादेवं गिरिशं शूलपाणिनम्तोषयामास युद्धेन देवदेवमुमापतिम्

yaḥ sa sākṣānmahādevaṃ giriśaṃ śūlapāṇinamtoṣayāmāsa yuddhena devadevamumāpatim

यश्च सर्वान्वशे चक्रे लोकपालान्धनुर्धरःतेन वो विजयेनाजौ पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

yaśca sarvānvaśe cakre lokapālāndhanurdharaḥtena vo vijayenājau pāṇḍavā abhyayuñjata

यः प्रतीचीं दिशं चक्रे वशे म्लेच्छगणायुताम्स तत्र नकुलो योद्धा चित्रयोधी व्यवस्थितः

yaḥ pratīcīṃ diśaṃ cakre vaśe mlecchagaṇāyutāmsa tatra nakulo yoddhā citrayodhī vyavasthitaḥ

तेन वो दर्शनीयेन वीरेणातिधनुर्भृतामाद्रीपुत्रेण कौरव्य पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

tena vo darśanīyena vīreṇātidhanurbhṛtāmādrīputreṇa kauravya pāṇḍavā abhyayuñjata

यः काशीनङ्गमगधान्कलिङ्गांश्च युधाजयत्तेन वः सहदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

yaḥ kāśīnaṅgamagadhānkaliṅgāṃśca yudhājayattena vaḥ sahadevena pāṇḍavā abhyayuñjata

यस्य वीर्येण सदृशाश्चत्वारो भुवि मानवाःअश्वत्थामा धृष्टकेतुः प्रद्युम्नो रुक्मिरेव च

yasya vīryeṇa sadṛśāścatvāro bhuvi mānavāḥaśvatthāmā dhṛṣṭaketuḥ pradyumno rukmireva ca

तेन वः सहदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जतयवीयसा नृवीरेण माद्रीनन्दिकरेण च

tena vaḥ sahadevena pāṇḍavā abhyayuñjatayavīyasā nṛvīreṇa mādrīnandikareṇa ca

तपश्चचार या घोरं काशिकन्या पुरा सतीभीष्मस्य वधमिच्छन्ती प्रेत्यापि भरतर्षभ

tapaścacāra yā ghoraṃ kāśikanyā purā satībhīṣmasya vadhamicchantī pretyāpi bharatarṣabha

पाञ्चालस्य सुता जज्ञे दैवाच्च स पुनः पुमान्स्त्रीपुंसोः पुरुषव्याघ्र यः स वेद गुणागुणान्

pāñcālasya sutā jajñe daivācca sa punaḥ pumānstrīpuṃsoḥ puruṣavyāghra yaḥ sa veda guṇāguṇān

यः कलिङ्गान्समापेदे पाञ्चालो युद्धदुर्मदःशिखण्डिना वः कुरवः कृतास्त्रेणाभ्ययुञ्जत

yaḥ kaliṅgānsamāpede pāñcālo yuddhadurmadaḥśikhaṇḍinā vaḥ kuravaḥ kṛtāstreṇābhyayuñjata

यां यक्षः पुरुषं चक्रे भीष्मस्य निधने किलमहेष्वासेन रौद्रेण पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

yāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre bhīṣmasya nidhane kilamaheṣvāsena raudreṇa pāṇḍavā abhyayuñjata

महेष्वासा राजपुत्रा भ्रातरः पञ्च केकयाःसुमृष्टकवचाः शूरास्तैश्च वस्तेऽभ्ययुञ्जत

maheṣvāsā rājaputrā bhrātaraḥ pañca kekayāḥsumṛṣṭakavacāḥ śūrāstaiśca vaste'bhyayuñjata

यो दीर्घबाहुः क्षिप्रास्त्रो धृतिमान्सत्यविक्रमःतेन वो वृष्णिवीरेण युयुधानेन संगरः

yo dīrghabāhuḥ kṣiprāstro dhṛtimānsatyavikramaḥtena vo vṛṣṇivīreṇa yuyudhānena saṃgaraḥ

य आसीच्छरणं काले पाण्डवानां महात्मनाम्रणे तेन विराटेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

ya āsīccharaṇaṃ kāle pāṇḍavānāṃ mahātmanāmraṇe tena virāṭena pāṇḍavā abhyayuñjata

यः स काशिपती राजा वाराणस्यां महारथःस तेषामभवद्योद्धा तेन वस्तेऽभ्ययुञ्जत

yaḥ sa kāśipatī rājā vārāṇasyāṃ mahārathaḥsa teṣāmabhavadyoddhā tena vaste'bhyayuñjata

शिशुभिर्दुर्जयैः संख्ये द्रौपदेयैर्महात्मभिःआशीविषसमस्पर्शैः पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

śiśubhirdurjayaiḥ saṃkhye draupadeyairmahātmabhiḥāśīviṣasamasparśaiḥ pāṇḍavā abhyayuñjata

यः कृष्णसदृशो वीर्ये युधिष्ठिरसमो दमेतेनाभिमन्युना संख्ये पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

yaḥ kṛṣṇasadṛśo vīrye yudhiṣṭhirasamo dametenābhimanyunā saṃkhye pāṇḍavā abhyayuñjata

यश्चैवाप्रतिमो वीर्ये धृष्टकेतुर्महायशाःदुःसहः समरे क्रुद्धः शैशुपालिर्महारथःतेन वश्चेदिराजेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

yaścaivāpratimo vīrye dhṛṣṭaketurmahāyaśāḥduḥsahaḥ samare kruddhaḥ śaiśupālirmahārathaḥtena vaścedirājena pāṇḍavā abhyayuñjata

यः संश्रयः पाण्डवानां देवानामिव वासवःतेन वो वासुदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

yaḥ saṃśrayaḥ pāṇḍavānāṃ devānāmiva vāsavaḥtena vo vāsudevena pāṇḍavā abhyayuñjata

तथा चेदिपतेर्भ्राता शरभो भरतर्षभकरकर्षेण सहितस्ताभ्यां वस्तेऽभ्ययुञ्जत

tathā cedipaterbhrātā śarabho bharatarṣabhakarakarṣeṇa sahitastābhyāṃ vaste'bhyayuñjata

जारासंधिः सहदेवो जयत्सेनश्च तावुभौद्रुपदश्च महातेजा बलेन महता वृतःत्यक्तात्मा पाण्डवार्थाय योत्स्यमानो व्यवस्थितः

jārāsaṃdhiḥ sahadevo jayatsenaśca tāvubhaudrupadaśca mahātejā balena mahatā vṛtaḥtyaktātmā pāṇḍavārthāya yotsyamāno vyavasthitaḥ

एते चान्ये च बहवः प्राच्योदीच्या महीक्षितःशतशो यानपाश्रित्य धर्मराजो व्यवस्थितः

ete cānye ca bahavaḥ prācyodīcyā mahīkṣitaḥśataśo yānapāśritya dharmarājo vyavasthitaḥ