Parva.Adhyaya 5.54

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

न भेतव्यं महाराज न शोच्या भवता वयम्समर्थाः स्म परान्राजन्विजेतुं समरे विभो

na bhetavyaṃ mahārāja na śocyā bhavatā vayamsamarthāḥ sma parānrājanvijetuṃ samare vibho

वनं प्रव्राजितान्पार्थान्यदायान्मधुसूदनःमहता बलचक्रेण परराष्ट्रावमर्दिना

vanaṃ pravrājitānpārthānyadāyānmadhusūdanaḥmahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā

केकया धृष्टकेतुश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतःराजानश्चान्वयुः पार्थान्बहवोऽन्येऽनुयायिनः

kekayā dhṛṣṭaketuśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥrājānaścānvayuḥ pārthānbahavo'nye'nuyāyinaḥ

इन्द्रप्रस्थस्य चादूरात्समाजग्मुर्महारथाःव्यगर्हयंश्च संगम्य भवन्तं कुरुभिः सह

indraprasthasya cādūrātsamājagmurmahārathāḥvyagarhayaṃśca saṃgamya bhavantaṃ kurubhiḥ saha

ते युधिष्ठिरमासीनमजिनैः प्रतिवासितम्कृष्णप्रधानाः संहत्य पर्युपासन्त भारत

te yudhiṣṭhiramāsīnamajinaiḥ prativāsitamkṛṣṇapradhānāḥ saṃhatya paryupāsanta bhārata

प्रत्यादानं च राज्यस्य कार्यमूचुर्नराधिपाःभवतः सानुबन्धस्य समुच्छेदं चिकीर्षवः

pratyādānaṃ ca rājyasya kāryamūcurnarādhipāḥbhavataḥ sānubandhasya samucchedaṃ cikīrṣavaḥ

श्रुत्वा चैतन्मयोक्तास्तु भीष्मद्रोणकृपास्तदाज्ञातिक्षयभयाद्राजन्भीतेन भरतर्षभ

śrutvā caitanmayoktāstu bhīṣmadroṇakṛpāstadājñātikṣayabhayādrājanbhītena bharatarṣabha

न ते स्थास्यन्ति समये पाण्डवा इति मे मतिःसमुच्छेदं हि नः कृत्स्नं वासुदेवश्चिकीर्षति

na te sthāsyanti samaye pāṇḍavā iti me matiḥsamucchedaṃ hi naḥ kṛtsnaṃ vāsudevaścikīrṣati

ऋते च विदुरं सर्वे यूयं वध्या महात्मनःधृतराष्ट्रश्च धर्मज्ञो न वध्यः कुरुसत्तमः

ṛte ca viduraṃ sarve yūyaṃ vadhyā mahātmanaḥdhṛtarāṣṭraśca dharmajño na vadhyaḥ kurusattamaḥ

समुच्छेदं च कृत्स्नं नः कृत्वा तात जनार्दनःएकराज्यं कुरूणां स्म चिकीर्षति युधिष्ठिरे

samucchedaṃ ca kṛtsnaṃ naḥ kṛtvā tāta janārdanaḥekarājyaṃ kurūṇāṃ sma cikīrṣati yudhiṣṭhire

तत्र किं प्राप्तकालं नः प्रणिपातः पलायनम्प्राणान्वा संपरित्यज्य प्रतियुध्यामहे परान्

tatra kiṃ prāptakālaṃ naḥ praṇipātaḥ palāyanamprāṇānvā saṃparityajya pratiyudhyāmahe parān

प्रतियुद्धे तु नियतः स्यादस्माकं पराजयःयुधिष्ठिरस्य सर्वे हि पार्थिवा वशवर्तिनः

pratiyuddhe tu niyataḥ syādasmākaṃ parājayaḥyudhiṣṭhirasya sarve hi pārthivā vaśavartinaḥ

विरक्तराष्ट्राश्च वयं मित्राणि कुपितानि नःधिक्कृताः पार्थिवैः सर्वैः स्वजनेन च सर्वशः

viraktarāṣṭrāśca vayaṃ mitrāṇi kupitāni naḥdhikkṛtāḥ pārthivaiḥ sarvaiḥ svajanena ca sarvaśaḥ

प्रणिपाते तु दोषोऽस्ति बन्धूनां शाश्वतीः समाःपितरं त्वेव शोचामि प्रज्ञानेत्रं जनेश्वरम्मत्कृते दुःखमापन्नं क्लेशं प्राप्तमनन्तकम्

praṇipāte tu doṣo'sti bandhūnāṃ śāśvatīḥ samāḥpitaraṃ tveva śocāmi prajñānetraṃ janeśvarammatkṛte duḥkhamāpannaṃ kleśaṃ prāptamanantakam

कृतं हि तव पुत्रैश्च परेषामवरोधनम्मत्प्रियार्थं पुरैवैतद्विदितं ते नरोत्तम

kṛtaṃ hi tava putraiśca pareṣāmavarodhanammatpriyārthaṃ puraivaitadviditaṃ te narottama

ते राज्ञो धृतराष्ट्रस्य सामात्यस्य महारथाःवैरं प्रतिकरिष्यन्ति कुलोच्छेदेन पाण्डवाः

te rājño dhṛtarāṣṭrasya sāmātyasya mahārathāḥvairaṃ pratikariṣyanti kulocchedena pāṇḍavāḥ

ततो द्रोणोऽब्रवीद्भीष्मः कृपो द्रौणिश्च भारतमत्वा मां महतीं चिन्तामास्थितं व्यथितेन्द्रियम्

tato droṇo'bravīdbhīṣmaḥ kṛpo drauṇiśca bhāratamatvā māṃ mahatīṃ cintāmāsthitaṃ vyathitendriyam

अभिद्रुग्धाः परे चेन्नो न भेतव्यं परंतपअसमर्थाः परे जेतुमस्मान्युधि जनेश्वर

abhidrugdhāḥ pare cenno na bhetavyaṃ paraṃtapaasamarthāḥ pare jetumasmānyudhi janeśvara

एकैकशः समर्थाः स्मो विजेतुं सर्वपार्थिवान्आगच्छन्तु विनेष्यामो दर्पमेषां शितैः शरैः

ekaikaśaḥ samarthāḥ smo vijetuṃ sarvapārthivānāgacchantu vineṣyāmo darpameṣāṃ śitaiḥ śaraiḥ

पुरैकेन हि भीष्मेण विजिताः सर्वपार्थिवाःमृते पितर्यभिक्रुद्धो रथेनैकेन भारत

puraikena hi bhīṣmeṇa vijitāḥ sarvapārthivāḥmṛte pitaryabhikruddho rathenaikena bhārata

जघान सुबहूंस्तेषां संरब्धः कुरुसत्तमःततस्ते शरणं जग्मुर्देवव्रतमिमं भयात्

jaghāna subahūṃsteṣāṃ saṃrabdhaḥ kurusattamaḥtataste śaraṇaṃ jagmurdevavratamimaṃ bhayāt

स भीष्मः सुसमर्थोऽयमस्माभिः सहितो रणेपरान्विजेतुं तस्मात्ते व्येतु भीर्भरतर्षभइत्येषां निश्चयो ह्यासीत्तत्कालममितौजसाम्

sa bhīṣmaḥ susamartho'yamasmābhiḥ sahito raṇeparānvijetuṃ tasmātte vyetu bhīrbharatarṣabhaityeṣāṃ niścayo hyāsīttatkālamamitaujasām

पुरा परेषां पृथिवी कृत्स्नासीद्वशवर्तिनीअस्मान्पुनरमी नाद्य समर्था जेतुमाहवेछिन्नपक्षाः परे ह्यद्य वीर्यहीनाश्च पाण्डवाः

purā pareṣāṃ pṛthivī kṛtsnāsīdvaśavartinīasmānpunaramī nādya samarthā jetumāhavechinnapakṣāḥ pare hyadya vīryahīnāśca pāṇḍavāḥ

अस्मत्संस्था च पृथिवी वर्तते भरतर्षभएकार्थाः सुखदुःखेषु मयानीताश्च पार्थिवाः

asmatsaṃsthā ca pṛthivī vartate bharatarṣabhaekārthāḥ sukhaduḥkheṣu mayānītāśca pārthivāḥ

अप्यग्निं प्रविशेयुस्ते समुद्रं वा परंतपमदर्थे पार्थिवाः सर्वे तद्विद्धि कुरुसत्तम

apyagniṃ praviśeyuste samudraṃ vā paraṃtapamadarthe pārthivāḥ sarve tadviddhi kurusattama

उन्मत्तमिव चापि त्वां प्रहसन्तीह दुःखितम्विलपन्तं बहुविधं भीतं परविकत्थने

unmattamiva cāpi tvāṃ prahasantīha duḥkhitamvilapantaṃ bahuvidhaṃ bhītaṃ paravikatthane

एषां ह्येकैकशो राज्ञां समर्थः पाण्डवान्प्रतिआत्मानं मन्यते सर्वो व्येतु ते भयमागतम्

eṣāṃ hyekaikaśo rājñāṃ samarthaḥ pāṇḍavānpratiātmānaṃ manyate sarvo vyetu te bhayamāgatam

सर्वां समग्रां सेनां मे वासवोऽपि न शक्नुयात्हन्तुमक्षय्यरूपेयं ब्रह्मणापि स्वयम्भुवा

sarvāṃ samagrāṃ senāṃ me vāsavo'pi na śaknuyāthantumakṣayyarūpeyaṃ brahmaṇāpi svayambhuvā

युधिष्ठिरः पुरं हित्वा पञ्च ग्रामान्स याचतिभीतो हि मामकात्सैन्यात्प्रभावाच्चैव मे प्रभो

yudhiṣṭhiraḥ puraṃ hitvā pañca grāmānsa yācatibhīto hi māmakātsainyātprabhāvāccaiva me prabho

समर्थं मन्यसे यच्च कुन्तीपुत्रं वृकोदरम्तन्मिथ्या न हि मे कृत्स्नं प्रभावं वेत्थ भारत

samarthaṃ manyase yacca kuntīputraṃ vṛkodaramtanmithyā na hi me kṛtsnaṃ prabhāvaṃ vettha bhārata

मत्समो हि गदायुद्धे पृथिव्यां नास्ति कश्चननासीत्कश्चिदतिक्रान्तो भविता न च कश्चन

matsamo hi gadāyuddhe pṛthivyāṃ nāsti kaścananāsītkaścidatikrānto bhavitā na ca kaścana

युक्तो दुःखोचितश्चाहं विद्यापारगतस्तथातस्मान्न भीमान्नान्येभ्यो भयं मे विद्यते क्वचित्

yukto duḥkhocitaścāhaṃ vidyāpāragatastathātasmānna bhīmānnānyebhyo bhayaṃ me vidyate kvacit

दुर्योधनसमो नास्ति गदायामिति निश्चयःसंकर्षणस्य भद्रं ते यत्तदैनमुपावसम्

duryodhanasamo nāsti gadāyāmiti niścayaḥsaṃkarṣaṇasya bhadraṃ te yattadainamupāvasam

युद्धे संकर्षणसमो बलेनाभ्यधिको भुविगदाप्रहारं भीमो मे न जातु विषहेद्युधि

yuddhe saṃkarṣaṇasamo balenābhyadhiko bhuvigadāprahāraṃ bhīmo me na jātu viṣahedyudhi

एकं प्रहारं यं दद्यां भीमाय रुषितो नृपस एवैनं नयेद्घोरं क्षिप्रं वैवस्वतक्षयम्

ekaṃ prahāraṃ yaṃ dadyāṃ bhīmāya ruṣito nṛpasa evainaṃ nayedghoraṃ kṣipraṃ vaivasvatakṣayam

इच्छेयं च गदाहस्तं राजन्द्रष्टुं वृकोदरम्सुचिरं प्रार्थितो ह्येष मम नित्यं मनोरथः

iccheyaṃ ca gadāhastaṃ rājandraṣṭuṃ vṛkodaramsuciraṃ prārthito hyeṣa mama nityaṃ manorathaḥ

गदया निहतो ह्याजौ मम पार्थो वृकोदरःविशीर्णगात्रः पृथिवीं परासुः प्रपतिष्यति

gadayā nihato hyājau mama pārtho vṛkodaraḥviśīrṇagātraḥ pṛthivīṃ parāsuḥ prapatiṣyati

गदाप्रहाराभिहतो हिमवानपि पर्वतःसकृन्मया विशीर्येत गिरिः शतसहस्रधा

gadāprahārābhihato himavānapi parvataḥsakṛnmayā viśīryeta giriḥ śatasahasradhā

स चाप्येतद्विजानाति वासुदेवार्जुनौ तथादुर्योधनसमो नास्ति गदायामिति निश्चयः

sa cāpyetadvijānāti vāsudevārjunau tathāduryodhanasamo nāsti gadāyāmiti niścayaḥ

तत्ते वृकोदरमयं भयं व्येतु महाहवेव्यपनेष्याम्यहं ह्येनं मा राजन्विमना भव

tatte vṛkodaramayaṃ bhayaṃ vyetu mahāhavevyapaneṣyāmyahaṃ hyenaṃ mā rājanvimanā bhava

तस्मिन्मया हते क्षिप्रमर्जुनं बहवो रथाःतुल्यरूपा विशिष्टाश्च क्षेप्स्यन्ति भरतर्षभ

tasminmayā hate kṣipramarjunaṃ bahavo rathāḥtulyarūpā viśiṣṭāśca kṣepsyanti bharatarṣabha

भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिः कर्णो भूरिश्रवास्तथाप्राग्ज्योतिषाधिपः शल्यः सिन्धुराजो जयद्रथः

bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇiḥ karṇo bhūriśravāstathāprāgjyotiṣādhipaḥ śalyaḥ sindhurājo jayadrathaḥ

एकैक एषां शक्तस्तु हन्तुं भारत पाण्डवान्समस्तास्तु क्षणेनैतान्नेष्यन्ति यमसादनम्

ekaika eṣāṃ śaktastu hantuṃ bhārata pāṇḍavānsamastāstu kṣaṇenaitānneṣyanti yamasādanam

समग्रा पार्थिवी सेना पार्थमेकं धनंजयम्कस्मादशक्ता निर्जेतुमिति हेतुर्न विद्यते

samagrā pārthivī senā pārthamekaṃ dhanaṃjayamkasmādaśaktā nirjetumiti heturna vidyate

शरव्रातैस्तु भीष्मेण शतशोऽथ सहस्रशःद्रोणद्रौणिकृपैश्चैव गन्ता पार्थो यमक्षयम्

śaravrātaistu bhīṣmeṇa śataśo'tha sahasraśaḥdroṇadrauṇikṛpaiścaiva gantā pārtho yamakṣayam

पितामहो हि गाङ्गेयः शंतनोरधि भारतब्रह्मर्षिसदृशो जज्ञे देवैरपि दुरुत्सहःपित्रा ह्युक्तः प्रसन्नेन नाकामस्त्वं मरिष्यसि

pitāmaho hi gāṅgeyaḥ śaṃtanoradhi bhāratabrahmarṣisadṛśo jajñe devairapi durutsahaḥpitrā hyuktaḥ prasannena nākāmastvaṃ mariṣyasi

ब्रह्मर्षेश्च भरद्वाजाद्द्रोण्यां द्रोणो व्यजायतद्रोणाज्जज्ञे महाराज द्रौणिश्च परमास्त्रवित्

brahmarṣeśca bharadvājāddroṇyāṃ droṇo vyajāyatadroṇājjajñe mahārāja drauṇiśca paramāstravit

कृपश्चाचार्यमुख्योऽयं महर्षेर्गौतमादपिशरस्तम्बोद्भवः श्रीमानवध्य इति मे मतिः

kṛpaścācāryamukhyo'yaṃ maharṣergautamādapiśarastambodbhavaḥ śrīmānavadhya iti me matiḥ

अयोनिजं त्रयं ह्येतत्पिता माता च मातुलःअश्वत्थाम्नो महाराज स च शूरः स्थितो मम

ayonijaṃ trayaṃ hyetatpitā mātā ca mātulaḥaśvatthāmno mahārāja sa ca śūraḥ sthito mama

सर्व एते महाराज देवकल्पा महारथाःशक्रस्यापि व्यथां कुर्युः संयुगे भरतर्षभ

sarva ete mahārāja devakalpā mahārathāḥśakrasyāpi vyathāṃ kuryuḥ saṃyuge bharatarṣabha

भीष्मद्रोणकृपाणां च तुल्यः कर्णो मतो ममअनुज्ञातश्च रामेण मत्समोऽसीति भारत

bhīṣmadroṇakṛpāṇāṃ ca tulyaḥ karṇo mato mamaanujñātaśca rāmeṇa matsamo'sīti bhārata

कुण्डले रुचिरे चास्तां कर्णस्य सहजे शुभेते शच्यर्थे महेन्द्रेण याचितः स परंतपःअमोघया महाराज शक्त्या परमभीमया

kuṇḍale rucire cāstāṃ karṇasya sahaje śubhete śacyarthe mahendreṇa yācitaḥ sa paraṃtapaḥamoghayā mahārāja śaktyā paramabhīmayā

तस्य शक्त्योपगूढस्य कस्माज्जीवेद्धनंजयःविजयो मे ध्रुवं राजन्फलं पाणाविवाहितम्अभिव्यक्तः परेषां च कृत्स्नो भुवि पराजयः

tasya śaktyopagūḍhasya kasmājjīveddhanaṃjayaḥvijayo me dhruvaṃ rājanphalaṃ pāṇāvivāhitamabhivyaktaḥ pareṣāṃ ca kṛtsno bhuvi parājayaḥ

अह्ना ह्येकेन भीष्मोऽयमयुतं हन्ति भारततत्समाश्च महेष्वासा द्रोणद्रौणिकृपा अपि

ahnā hyekena bhīṣmo'yamayutaṃ hanti bhāratatatsamāśca maheṣvāsā droṇadrauṇikṛpā api

संशप्तानि च वृन्दानि क्षत्रियाणां परंतपअर्जुनं वयमस्मान्वा धनंजय इति स्म ह

saṃśaptāni ca vṛndāni kṣatriyāṇāṃ paraṃtapaarjunaṃ vayamasmānvā dhanaṃjaya iti sma ha

तांश्चालमिति मन्यन्ते सव्यसाचिवधे विभोपार्थिवाः स भवान्राजन्नकस्माद्व्यथते कथम्

tāṃścālamiti manyante savyasācivadhe vibhopārthivāḥ sa bhavānrājannakasmādvyathate katham

भीमसेने च निहते कोऽन्यो युध्येत भारतपरेषां तन्ममाचक्ष्व यदि वेत्थ परंतप

bhīmasene ca nihate ko'nyo yudhyeta bhāratapareṣāṃ tanmamācakṣva yadi vettha paraṃtapa

पञ्च ते भ्रातरः सर्वे धृष्टद्युम्नोऽथ सात्यकिःपरेषां सप्त ये राजन्योधाः परमकं बलम्

pañca te bhrātaraḥ sarve dhṛṣṭadyumno'tha sātyakiḥpareṣāṃ sapta ye rājanyodhāḥ paramakaṃ balam

अस्माकं तु विशिष्टा ये भीष्मद्रोणकृपादयःद्रौणिर्वैकर्तनः कर्णः सोमदत्तोऽथ बाह्लिकः

asmākaṃ tu viśiṣṭā ye bhīṣmadroṇakṛpādayaḥdrauṇirvaikartanaḥ karṇaḥ somadatto'tha bāhlikaḥ

प्राग्ज्योतिषाधिपः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथःदुःशासनो दुर्मुखश्च दुःसहश्च विशां पते

prāgjyotiṣādhipaḥ śalya āvantyo'tha jayadrathaḥduḥśāsano durmukhaśca duḥsahaśca viśāṃ pate

श्रुतायुश्चित्रसेनश्च पुरुमित्रो विविंशतिःशलो भूरिश्रवाश्चोभौ विकर्णश्च तवात्मजः

śrutāyuścitrasenaśca purumitro viviṃśatiḥśalo bhūriśravāścobhau vikarṇaśca tavātmajaḥ

अक्षौहिण्यो हि मे राजन्दशैका च समाहृताःन्यूनाः परेषां सप्तैव कस्मान्मे स्यात्पराजयः

akṣauhiṇyo hi me rājandaśaikā ca samāhṛtāḥnyūnāḥ pareṣāṃ saptaiva kasmānme syātparājayaḥ

बलं त्रिगुणतो हीनं योध्यं प्राह बृहस्पतिःपरेभ्यस्त्रिगुणा चेयं मम राजन्ननीकिनी

balaṃ triguṇato hīnaṃ yodhyaṃ prāha bṛhaspatiḥparebhyastriguṇā ceyaṃ mama rājannanīkinī

गुणहीनं परेषां च बहु पश्यामि भारतगुणोदयं बहुगुणमात्मनश्च विशां पते

guṇahīnaṃ pareṣāṃ ca bahu paśyāmi bhārataguṇodayaṃ bahuguṇamātmanaśca viśāṃ pate

एतत्सर्वं समाज्ञाय बलाग्र्यं मम भारतन्यूनतां पाण्डवानां च न मोहं गन्तुमर्हसि

etatsarvaṃ samājñāya balāgryaṃ mama bhāratanyūnatāṃ pāṇḍavānāṃ ca na mohaṃ gantumarhasi

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

इत्युक्त्वा संजयं भूयः पर्यपृच्छत भारतविधित्सुः प्राप्तकालानि ज्ञात्वा परपुरंजयः

ityuktvā saṃjayaṃ bhūyaḥ paryapṛcchata bhāratavidhitsuḥ prāptakālāni jñātvā parapuraṃjayaḥ