Parva.Adhyaya 5.92

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तथा कथयतोरेव तयोर्बुद्धिमतोस्तदाशिवा नक्षत्रसंपन्ना सा व्यतीयाय शर्वरी

tathā kathayatoreva tayorbuddhimatostadāśivā nakṣatrasaṃpannā sā vyatīyāya śarvarī

धर्मार्थकामयुक्ताश्च विचित्रार्थपदाक्षराःशृण्वतो विविधा वाचो विदुरस्य महात्मनः

dharmārthakāmayuktāśca vicitrārthapadākṣarāḥśṛṇvato vividhā vāco vidurasya mahātmanaḥ

कथाभिरनुरूपाभिः कृष्णस्यामिततेजसःअकामस्येव कृष्णस्य सा व्यतीयाय शर्वरी

kathābhiranurūpābhiḥ kṛṣṇasyāmitatejasaḥakāmasyeva kṛṣṇasya sā vyatīyāya śarvarī

ततस्तु स्वरसंपन्ना बहवः सूतमागधाःशङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः केशवं प्रत्यबोधयन्

tatastu svarasaṃpannā bahavaḥ sūtamāgadhāḥśaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ keśavaṃ pratyabodhayan

तत उत्थाय दाशार्ह ऋषभः सर्वसात्वताम्सर्वमावश्यकं चक्रे प्रातःकार्यं जनार्दनः

tata utthāya dāśārha ṛṣabhaḥ sarvasātvatāmsarvamāvaśyakaṃ cakre prātaḥkāryaṃ janārdanaḥ

कृतोदकार्यजप्यः स हुताग्निः समलंकृतःतत आदित्यमुद्यन्तमुपातिष्ठत माधवः

kṛtodakāryajapyaḥ sa hutāgniḥ samalaṃkṛtaḥtata ādityamudyantamupātiṣṭhata mādhavaḥ

अथ दुर्योधनः कृष्णं शकुनिश्चापि सौबलःसंध्यां तिष्ठन्तमभ्येत्य दाशार्हमपराजितम्

atha duryodhanaḥ kṛṣṇaṃ śakuniścāpi saubalaḥsaṃdhyāṃ tiṣṭhantamabhyetya dāśārhamaparājitam

आचक्षेतां तु कृष्णस्य धृतराष्ट्रं सभागतम्कुरूंश्च भीष्मप्रमुखान्राज्ञः सर्वांश्च पार्थिवान्

ācakṣetāṃ tu kṛṣṇasya dhṛtarāṣṭraṃ sabhāgatamkurūṃśca bhīṣmapramukhānrājñaḥ sarvāṃśca pārthivān

त्वामर्थयन्ते गोविन्द दिवि शक्रमिवामराःतावभ्यनन्दद्गोविन्दः साम्ना परमवल्गुना

tvāmarthayante govinda divi śakramivāmarāḥtāvabhyanandadgovindaḥ sāmnā paramavalgunā

ततो विमल आदित्ये ब्राह्मणेभ्यो जनार्दनःददौ हिरण्यं वासांसि गाश्चाश्वांश्च परंतपः

tato vimala āditye brāhmaṇebhyo janārdanaḥdadau hiraṇyaṃ vāsāṃsi gāścāśvāṃśca paraṃtapaḥ

विसृष्टवन्तं रत्नानि दाशार्हमपराजितम्तिष्ठन्तमुपसंगम्य ववन्दे सारथिस्तदा

visṛṣṭavantaṃ ratnāni dāśārhamaparājitamtiṣṭhantamupasaṃgamya vavande sārathistadā

तमुपस्थितमाज्ञाय रथं दिव्यं महामनाःमहाभ्रघननिर्घोषं सर्वरत्नविभूषितम्

tamupasthitamājñāya rathaṃ divyaṃ mahāmanāḥmahābhraghananirghoṣaṃ sarvaratnavibhūṣitam

अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा ब्राह्मणांश्च जनार्दनःकौस्तुभं मणिमामुच्य श्रिया परमया ज्वलन्

agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā brāhmaṇāṃśca janārdanaḥkaustubhaṃ maṇimāmucya śriyā paramayā jvalan

कुरुभिः संवृतः कृष्णो वृष्णिभिश्चाभिरक्षितःआतिष्ठत रथं शौरिः सर्वयादवनन्दनः

kurubhiḥ saṃvṛtaḥ kṛṣṇo vṛṣṇibhiścābhirakṣitaḥātiṣṭhata rathaṃ śauriḥ sarvayādavanandanaḥ

अन्वारुरोह दाशार्हं विदुरः सर्वधर्मवित्सर्वप्राणभृतां श्रेष्ठं सर्वधर्मभृतां वरम्

anvāruroha dāśārhaṃ viduraḥ sarvadharmavitsarvaprāṇabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ sarvadharmabhṛtāṃ varam

ततो दुर्योधनः कृष्णं शकुनिश्चापि सौबलःद्वितीयेन रथेनैनमन्वयातां परंतपम्

tato duryodhanaḥ kṛṣṇaṃ śakuniścāpi saubalaḥdvitīyena rathenainamanvayātāṃ paraṃtapam

सात्यकिः कृतवर्मा च वृष्णीनां च महारथाःपृष्ठतोऽनुययुः कृष्णं रथैरश्वैर्गजैरपि

sātyakiḥ kṛtavarmā ca vṛṣṇīnāṃ ca mahārathāḥpṛṣṭhato'nuyayuḥ kṛṣṇaṃ rathairaśvairgajairapi

तेषां हेमपरिष्कारा युक्ताः परमवाजिभिःगच्छतां घोषिणश्चित्राश्चारु बभ्राजिरे रथाः

teṣāṃ hemapariṣkārā yuktāḥ paramavājibhiḥgacchatāṃ ghoṣiṇaścitrāścāru babhrājire rathāḥ

संमृष्टसंसिक्तरजः प्रतिपेदे महापथम्राजर्षिचरितं काले कृष्णो धीमाञ्श्रिया ज्वलन्

saṃmṛṣṭasaṃsiktarajaḥ pratipede mahāpathamrājarṣicaritaṃ kāle kṛṣṇo dhīmāñśriyā jvalan

ततः प्रयाते दाशार्हे प्रावाद्यन्तैकपुष्कराःशङ्खाश्च दध्मिरे तत्र वाद्यान्यन्यानि यानि च

tataḥ prayāte dāśārhe prāvādyantaikapuṣkarāḥśaṅkhāśca dadhmire tatra vādyānyanyāni yāni ca

प्रवीराः सर्वलोकस्य युवानः सिंहविक्रमाःपरिवार्य रथं शौरेरगच्छन्त परंतपाः

pravīrāḥ sarvalokasya yuvānaḥ siṃhavikramāḥparivārya rathaṃ śaureragacchanta paraṃtapāḥ

ततोऽन्ये बहुसाहस्रा विचित्राद्भुतवाससःअसिप्रासायुधधराः कृष्णस्यासन्पुरःसराः

tato'nye bahusāhasrā vicitrādbhutavāsasaḥasiprāsāyudhadharāḥ kṛṣṇasyāsanpuraḥsarāḥ

गजाः परःशतास्तत्र वराश्चाश्वाः सहस्रशःप्रयान्तमन्वयुर्वीरं दाशार्हमपराजितम्

gajāḥ paraḥśatāstatra varāścāśvāḥ sahasraśaḥprayāntamanvayurvīraṃ dāśārhamaparājitam

पुरं कुरूणां संवृत्तं द्रष्टुकामं जनार्दनम्सवृद्धबालं सस्त्रीकं रथ्यागतमरिंदमम्

puraṃ kurūṇāṃ saṃvṛttaṃ draṣṭukāmaṃ janārdanamsavṛddhabālaṃ sastrīkaṃ rathyāgatamariṃdamam

वेदिकापाश्रिताभिश्च समाक्रान्तान्यनेकशःप्रचलन्तीव भारेण योषिद्भिर्भवनान्युत

vedikāpāśritābhiśca samākrāntānyanekaśaḥpracalantīva bhāreṇa yoṣidbhirbhavanānyuta

संपूज्यमानः कुरुभिः संशृण्वन्विविधाः कथाःयथार्हं प्रतिसत्कुर्वन्प्रेक्षमाणः शनैर्ययौ

saṃpūjyamānaḥ kurubhiḥ saṃśṛṇvanvividhāḥ kathāḥyathārhaṃ pratisatkurvanprekṣamāṇaḥ śanairyayau

ततः सभां समासाद्य केशवस्यानुयायिनःसशङ्खैर्वेणुनिर्घोषैर्दिशः सर्वा व्यनादयन्

tataḥ sabhāṃ samāsādya keśavasyānuyāyinaḥsaśaṅkhairveṇunirghoṣairdiśaḥ sarvā vyanādayan

ततः सा समितिः सर्वा राज्ञाममिततेजसाम्संप्राकम्पत हर्षेण कृष्णागमनकाङ्क्षया

tataḥ sā samitiḥ sarvā rājñāmamitatejasāmsaṃprākampata harṣeṇa kṛṣṇāgamanakāṅkṣayā

ततोऽभ्याशगते कृष्णे समहृष्यन्नराधिपाःश्रुत्वा तं रथनिर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम्

tato'bhyāśagate kṛṣṇe samahṛṣyannarādhipāḥśrutvā taṃ rathanirghoṣaṃ parjanyaninadopamam

आसाद्य तु सभाद्वारमृषभः सर्वसात्वताम्अवतीर्य रथाच्छौरिः कैलासशिखरोपमात्

āsādya tu sabhādvāramṛṣabhaḥ sarvasātvatāmavatīrya rathācchauriḥ kailāsaśikharopamāt

नगमेघप्रतीकाशां ज्वलन्तीमिव तेजसामहेन्द्रसदनप्रख्यां प्रविवेश सभां ततः

nagameghapratīkāśāṃ jvalantīmiva tejasāmahendrasadanaprakhyāṃ praviveśa sabhāṃ tataḥ

पाणौ गृहीत्वा विदुरं सात्यकिं च महायशाःज्योतींष्यादित्यवद्राजन्कुरून्प्रच्छादयञ्श्रिया

pāṇau gṛhītvā viduraṃ sātyakiṃ ca mahāyaśāḥjyotīṃṣyādityavadrājankurūnpracchādayañśriyā

अग्रतो वासुदेवस्य कर्णदुर्योधनावुभौवृष्णयः कृतवर्मा च आसन्कृष्णस्य पृष्ठतः

agrato vāsudevasya karṇaduryodhanāvubhauvṛṣṇayaḥ kṛtavarmā ca āsankṛṣṇasya pṛṣṭhataḥ

धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य भीष्मद्रोणादयस्ततःआसनेभ्योऽचलन्सर्वे पूजयन्तो जनार्दनम्

dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya bhīṣmadroṇādayastataḥāsanebhyo'calansarve pūjayanto janārdanam

अभ्यागच्छति दाशार्हे प्रज्ञाचक्षुर्महामनाःसहैव भीष्मद्रोणाभ्यामुदतिष्ठन्महायशाः

abhyāgacchati dāśārhe prajñācakṣurmahāmanāḥsahaiva bhīṣmadroṇābhyāmudatiṣṭhanmahāyaśāḥ

उत्तिष्ठति महाराजे धृतराष्ट्रे जनेश्वरेतानि राजसहस्राणि समुत्तस्थुः समन्ततः

uttiṣṭhati mahārāje dhṛtarāṣṭre janeśvaretāni rājasahasrāṇi samuttasthuḥ samantataḥ

आसनं सर्वतोभद्रं जाम्बूनदपरिष्कृतम्कृष्णार्थे कल्पितं तत्र धृतराष्ट्रस्य शासनात्

āsanaṃ sarvatobhadraṃ jāmbūnadapariṣkṛtamkṛṣṇārthe kalpitaṃ tatra dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt

स्मयमानस्तु राजानं भीष्मद्रोणौ च माधवःअभ्यभाषत धर्मात्मा राज्ञश्चान्यान्यथावयः

smayamānastu rājānaṃ bhīṣmadroṇau ca mādhavaḥabhyabhāṣata dharmātmā rājñaścānyānyathāvayaḥ

तत्र केशवमानर्चुः सम्यगभ्यागतं सभाम्राजानः पार्थिवाः सर्वे कुरवश्च जनार्दनम्

tatra keśavamānarcuḥ samyagabhyāgataṃ sabhāmrājānaḥ pārthivāḥ sarve kuravaśca janārdanam

तत्र तिष्ठन्स दाशार्हो राजमध्ये परंतपःअपश्यदन्तरिक्षस्थानृषीन्परपुरंजयः

tatra tiṣṭhansa dāśārho rājamadhye paraṃtapaḥapaśyadantarikṣasthānṛṣīnparapuraṃjayaḥ

ततस्तानभिसंप्रेक्ष्य नारदप्रमुखानृषीन्अभ्यभाषत दाशार्हो भीष्मं शांतनवं शनैः

tatastānabhisaṃprekṣya nāradapramukhānṛṣīnabhyabhāṣata dāśārho bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ śanaiḥ

पार्थिवीं समितिं द्रष्टुमृषयोऽभ्यागता नृपनिमन्त्र्यन्तामासनैश्च सत्कारेण च भूयसा

pārthivīṃ samitiṃ draṣṭumṛṣayo'bhyāgatā nṛpanimantryantāmāsanaiśca satkāreṇa ca bhūyasā

नैतेष्वनुपविष्टेषु शक्यं केनचिदासितुम्पूजा प्रयुज्यतामाशु मुनीनां भावितात्मनाम्

naiteṣvanupaviṣṭeṣu śakyaṃ kenacidāsitumpūjā prayujyatāmāśu munīnāṃ bhāvitātmanām

ऋषीञ्शांतनवो दृष्ट्वा सभाद्वारमुपस्थितान्त्वरमाणस्ततो भृत्यानासनानीत्यचोदयत्

ṛṣīñśāṃtanavo dṛṣṭvā sabhādvāramupasthitāntvaramāṇastato bhṛtyānāsanānītyacodayat

आसनान्यथ मृष्टानि महान्ति विपुलानि चमणिकाञ्चनचित्राणि समाजह्रुस्ततस्ततः

āsanānyatha mṛṣṭāni mahānti vipulāni camaṇikāñcanacitrāṇi samājahrustatastataḥ

तेषु तत्रोपविष्टेषु गृहीतार्घेषु भारतनिषसादासने कृष्णो राजानश्च यथासनम्

teṣu tatropaviṣṭeṣu gṛhītārgheṣu bhārataniṣasādāsane kṛṣṇo rājānaśca yathāsanam

दुःशासनः सात्यकये ददावासनमुत्तमम्विविंशतिर्ददौ पीठं काञ्चनं कृतवर्मणे

duḥśāsanaḥ sātyakaye dadāvāsanamuttamamviviṃśatirdadau pīṭhaṃ kāñcanaṃ kṛtavarmaṇe

अविदूरेऽथ कृष्णस्य कर्णदुर्योधनावुभौएकासने महात्मानौ निषीदतुरमर्षणौ

avidūre'tha kṛṣṇasya karṇaduryodhanāvubhauekāsane mahātmānau niṣīdaturamarṣaṇau

गान्धारराजः शकुनिर्गान्धारैरभिरक्षितःनिषसादासने राजा सहपुत्रो विशां पते

gāndhārarājaḥ śakunirgāndhārairabhirakṣitaḥniṣasādāsane rājā sahaputro viśāṃ pate

विदुरो मणिपीठे तु शुक्लस्पर्ध्याजिनोत्तरेसंस्पृशन्नासनं शौरेर्महामतिरुपाविशत्

viduro maṇipīṭhe tu śuklaspardhyājinottaresaṃspṛśannāsanaṃ śaurermahāmatirupāviśat

चिरस्य दृष्ट्वा दाशार्हं राजानः सर्वपार्थिवाःअमृतस्येव नातृप्यन्प्रेक्षमाणा जनार्दनम्

cirasya dṛṣṭvā dāśārhaṃ rājānaḥ sarvapārthivāḥamṛtasyeva nātṛpyanprekṣamāṇā janārdanam

अतसीपुष्पसंकाशः पीतवासा जनार्दनःव्यभ्राजत सभामध्ये हेम्नीवोपहितो मणिः

atasīpuṣpasaṃkāśaḥ pītavāsā janārdanaḥvyabhrājata sabhāmadhye hemnīvopahito maṇiḥ

ततस्तूष्णीं सर्वमासीद्गोविन्दगतमानसम्न तत्र कश्चित्किंचिद्धि व्याजहार पुमान्क्वचित्

tatastūṣṇīṃ sarvamāsīdgovindagatamānasamna tatra kaścitkiṃciddhi vyājahāra pumānkvacit