Parva.Adhyaya 5.93

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तेष्वासीनेषु सर्वेषु तूष्णींभूतेषु राजसुवाक्यमभ्याददे कृष्णः सुदंष्ट्रो दुन्दुभिस्वनः

teṣvāsīneṣu sarveṣu tūṣṇīṃbhūteṣu rājasuvākyamabhyādade kṛṣṇaḥ sudaṃṣṭro dundubhisvanaḥ

जीमूत इव घर्मान्ते सर्वां संश्रावयन्सभाम्धृतराष्ट्रमभिप्रेक्ष्य समभाषत माधवः

jīmūta iva gharmānte sarvāṃ saṃśrāvayansabhāmdhṛtarāṣṭramabhiprekṣya samabhāṣata mādhavaḥ

कुरूणां पाण्डवानां च शमः स्यादिति भारतअप्रयत्नेन वीराणामेतद्यतितुमागतः

kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca śamaḥ syāditi bhārataaprayatnena vīrāṇāmetadyatitumāgataḥ

राजन्नान्यत्प्रवक्तव्यं तव निःश्रेयसं वचःविदितं ह्येव ते सर्वं वेदितव्यमरिंदम

rājannānyatpravaktavyaṃ tava niḥśreyasaṃ vacaḥviditaṃ hyeva te sarvaṃ veditavyamariṃdama

इदमद्य कुलं श्रेष्ठं सर्वराजसु पार्थिवश्रुतवृत्तोपसंपन्नं सर्वैः समुदितं गुणैः

idamadya kulaṃ śreṣṭhaṃ sarvarājasu pārthivaśrutavṛttopasaṃpannaṃ sarvaiḥ samuditaṃ guṇaiḥ

कृपानुकम्पा कारुण्यमानृशंस्यं च भारततथार्जवं क्षमा सत्यं कुरुष्वेतद्विशिष्यते

kṛpānukampā kāruṇyamānṛśaṃsyaṃ ca bhāratatathārjavaṃ kṣamā satyaṃ kuruṣvetadviśiṣyate

तस्मिन्नेवंविधे राजन्कुले महति तिष्ठतित्वन्निमित्तं विशेषेण नेह युक्तमसांप्रतम्

tasminnevaṃvidhe rājankule mahati tiṣṭhatitvannimittaṃ viśeṣeṇa neha yuktamasāṃpratam

त्वं हि वारयिता श्रेष्ठः कुरूणां कुरुसत्तममिथ्या प्रचरतां तात बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च

tvaṃ hi vārayitā śreṣṭhaḥ kurūṇāṃ kurusattamamithyā pracaratāṃ tāta bāhyeṣvābhyantareṣu ca

ते पुत्रास्तव कौरव्य दुर्योधनपुरोगमाःधर्मार्थौ पृष्ठतः कृत्वा प्रचरन्ति नृशंसवत्

te putrāstava kauravya duryodhanapurogamāḥdharmārthau pṛṣṭhataḥ kṛtvā pracaranti nṛśaṃsavat

अशिष्टा गतमर्यादा लोभेन हृतचेतसःस्वेषु बन्धुषु मुख्येषु तद्वेत्थ भरतर्षभ

aśiṣṭā gatamaryādā lobhena hṛtacetasaḥsveṣu bandhuṣu mukhyeṣu tadvettha bharatarṣabha

सेयमापन्महाघोरा कुरुष्वेव समुत्थिताउपेक्ष्यमाणा कौरव्य पृथिवीं घातयिष्यति

seyamāpanmahāghorā kuruṣveva samutthitāupekṣyamāṇā kauravya pṛthivīṃ ghātayiṣyati

शक्या चेयं शमयितुं त्वं चेदिच्छसि भारतन दुष्करो ह्यत्र शमो मतो मे भरतर्षभ

śakyā ceyaṃ śamayituṃ tvaṃ cedicchasi bhāratana duṣkaro hyatra śamo mato me bharatarṣabha

त्वय्यधीनः शमो राजन्मयि चैव विशां पतेपुत्रान्स्थापय कौरव्य स्थापयिष्याम्यहं परान्

tvayyadhīnaḥ śamo rājanmayi caiva viśāṃ pateputrānsthāpaya kauravya sthāpayiṣyāmyahaṃ parān

आज्ञा तव हि राजेन्द्र कार्या पुत्रैः सहान्वयैःहितं बलवदप्येषां तिष्ठतां तव शासने

ājñā tava hi rājendra kāryā putraiḥ sahānvayaiḥhitaṃ balavadapyeṣāṃ tiṣṭhatāṃ tava śāsane

तव चैव हितं राजन्पाण्डवानामथो हितम्शमे प्रयतमानस्य मम शासनकाङ्क्षिणाम्

tava caiva hitaṃ rājanpāṇḍavānāmatho hitamśame prayatamānasya mama śāsanakāṅkṣiṇām

स्वयं निष्कलमालक्ष्य संविधत्स्व विशां पतेसहभूतास्तु भरतास्तवैव स्युर्जनेश्वर

svayaṃ niṣkalamālakṣya saṃvidhatsva viśāṃ patesahabhūtāstu bharatāstavaiva syurjaneśvara

धर्मार्थयोस्तिष्ठ राजन्पाण्डवैरभिरक्षितःन हि शक्यास्तथाभूता यत्नादपि नराधिप

dharmārthayostiṣṭha rājanpāṇḍavairabhirakṣitaḥna hi śakyāstathābhūtā yatnādapi narādhipa

न हि त्वां पाण्डवैर्जेतुं रक्ष्यमाणं महात्मभिःइन्द्रोऽपि देवैः सहितः प्रसहेत कुतो नृपाः

na hi tvāṃ pāṇḍavairjetuṃ rakṣyamāṇaṃ mahātmabhiḥindro'pi devaiḥ sahitaḥ prasaheta kuto nṛpāḥ

यत्र भीष्मश्च द्रोणश्च कृपः कर्णो विविंशतिःअश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तोऽथ बाह्लिकः

yatra bhīṣmaśca droṇaśca kṛpaḥ karṇo viviṃśatiḥaśvatthāmā vikarṇaśca somadatto'tha bāhlikaḥ

सैन्धवश्च कलिङ्गश्च काम्बोजश्च सुदक्षिणःयुधिष्ठिरो भीमसेनः सव्यसाची यमौ तथा

saindhavaśca kaliṅgaśca kāmbojaśca sudakṣiṇaḥyudhiṣṭhiro bhīmasenaḥ savyasācī yamau tathā

सात्यकिश्च महातेजा युयुत्सुश्च महारथःको नु तान्विपरीतात्मा युध्येत भरतर्षभ

sātyakiśca mahātejā yuyutsuśca mahārathaḥko nu tānviparītātmā yudhyeta bharatarṣabha

लोकस्येश्वरतां भूयः शत्रुभिश्चाप्रधृष्यताम्प्राप्स्यसि त्वममित्रघ्न सहितः कुरुपाण्डवैः

lokasyeśvaratāṃ bhūyaḥ śatrubhiścāpradhṛṣyatāmprāpsyasi tvamamitraghna sahitaḥ kurupāṇḍavaiḥ

तस्य ते पृथिवीपालास्त्वत्समाः पृथिवीपतेश्रेयांसश्चैव राजानः संधास्यन्ते परंतप

tasya te pṛthivīpālāstvatsamāḥ pṛthivīpateśreyāṃsaścaiva rājānaḥ saṃdhāsyante paraṃtapa

स त्वं पुत्रैश्च पौत्रैश्च भ्रातृभिः पितृभिस्तथासुहृद्भिः सर्वतो गुप्तः सुखं शक्ष्यसि जीवितुम्

sa tvaṃ putraiśca pautraiśca bhrātṛbhiḥ pitṛbhistathāsuhṛdbhiḥ sarvato guptaḥ sukhaṃ śakṣyasi jīvitum

एतानेव पुरोधाय सत्कृत्य च यथा पुराअखिलां भोक्ष्यसे सर्वां पृथिवीं पृथिवीपते

etāneva purodhāya satkṛtya ca yathā purāakhilāṃ bhokṣyase sarvāṃ pṛthivīṃ pṛthivīpate

एतैर्हि सहितः सर्वैः पाण्डवैः स्वैश्च भारतअन्यान्विजेष्यसे शत्रूनेष स्वार्थस्तवाखिलः

etairhi sahitaḥ sarvaiḥ pāṇḍavaiḥ svaiśca bhārataanyānvijeṣyase śatrūneṣa svārthastavākhilaḥ

तैरेवोपार्जितां भूमिं भोक्ष्यसे च परंतपयदि संपत्स्यसे पुत्रैः सहामात्यैर्नराधिप

tairevopārjitāṃ bhūmiṃ bhokṣyase ca paraṃtapayadi saṃpatsyase putraiḥ sahāmātyairnarādhipa

संयुगे वै महाराज दृश्यते सुमहान्क्षयःक्षये चोभयतो राजन्कं धर्ममनुपश्यसि

saṃyuge vai mahārāja dṛśyate sumahānkṣayaḥkṣaye cobhayato rājankaṃ dharmamanupaśyasi

पाण्डवैर्निहतैः संख्ये पुत्रैर्वापि महाबलैःयद्विन्देथाः सुखं राजंस्तद्ब्रूहि भरतर्षभ

pāṇḍavairnihataiḥ saṃkhye putrairvāpi mahābalaiḥyadvindethāḥ sukhaṃ rājaṃstadbrūhi bharatarṣabha

शूराश्च हि कृतास्त्राश्च सर्वे युद्धाभिकाङ्क्षिणःपाण्डवास्तावकाश्चैव तान्रक्ष महतो भयात्

śūrāśca hi kṛtāstrāśca sarve yuddhābhikāṅkṣiṇaḥpāṇḍavāstāvakāścaiva tānrakṣa mahato bhayāt

न पश्येम कुरून्सर्वान्पाण्डवांश्चैव संयुगेक्षीणानुभयतः शूरान्रथेभ्यो रथिभिर्हतान्

na paśyema kurūnsarvānpāṇḍavāṃścaiva saṃyugekṣīṇānubhayataḥ śūrānrathebhyo rathibhirhatān

समवेताः पृथिव्यां हि राजानो राजसत्तमअमर्षवशमापन्ना नाशयेयुरिमाः प्रजाः

samavetāḥ pṛthivyāṃ hi rājāno rājasattamaamarṣavaśamāpannā nāśayeyurimāḥ prajāḥ

त्राहि राजन्निमं लोकं न नश्येयुरिमाः प्रजाःत्वयि प्रकृतिमापन्ने शेषं स्यात्कुरुनन्दन

trāhi rājannimaṃ lokaṃ na naśyeyurimāḥ prajāḥtvayi prakṛtimāpanne śeṣaṃ syātkurunandana

शुक्ला वदान्या ह्रीमन्त आर्याः पुण्याभिजातयःअन्योन्यसचिवा राजंस्तान्पाहि महतो भयात्

śuklā vadānyā hrīmanta āryāḥ puṇyābhijātayaḥanyonyasacivā rājaṃstānpāhi mahato bhayāt

शिवेनेमे भूमिपालाः समागम्य परस्परम्सह भुक्त्वा च पीत्वा च प्रतियान्तु यथागृहम्

śiveneme bhūmipālāḥ samāgamya parasparamsaha bhuktvā ca pītvā ca pratiyāntu yathāgṛham

सुवाससः स्रग्विणश्च सत्कृत्य भरतर्षभअमर्षांश्च निराकृत्य वैराणि च परंतप

suvāsasaḥ sragviṇaśca satkṛtya bharatarṣabhaamarṣāṃśca nirākṛtya vairāṇi ca paraṃtapa

हार्दं यत्पाण्डवेष्वासीत्प्राप्तेऽस्मिन्नायुषः क्षयेतदेव ते भवत्वद्य शश्वच्च भरतर्षभ

hārdaṃ yatpāṇḍaveṣvāsītprāpte'sminnāyuṣaḥ kṣayetadeva te bhavatvadya śaśvacca bharatarṣabha

बाला विहीनाः पित्रा ते त्वयैव परिवर्धिताःतान्पालय यथान्यायं पुत्रांश्च भरतर्षभ

bālā vihīnāḥ pitrā te tvayaiva parivardhitāḥtānpālaya yathānyāyaṃ putrāṃśca bharatarṣabha

भवतैव हि रक्ष्यास्ते व्यसनेषु विशेषतःमा ते धर्मस्तथैवार्थो नश्येत भरतर्षभ

bhavataiva hi rakṣyāste vyasaneṣu viśeṣataḥmā te dharmastathaivārtho naśyeta bharatarṣabha

आहुस्त्वां पाण्डवा राजन्नभिवाद्य प्रसाद्य चभवतः शासनाद्दुःखमनुभूतं सहानुगैः

āhustvāṃ pāṇḍavā rājannabhivādya prasādya cabhavataḥ śāsanādduḥkhamanubhūtaṃ sahānugaiḥ

द्वादशेमानि वर्षाणि वने निर्व्युषितानि नःत्रयोदशं तथाज्ञातैः सजने परिवत्सरम्

dvādaśemāni varṣāṇi vane nirvyuṣitāni naḥtrayodaśaṃ tathājñātaiḥ sajane parivatsaram

स्थाता नः समये तस्मिन्पितेति कृतनिश्चयाःनाहास्म समयं तात तच्च नो ब्राह्मणा विदुः

sthātā naḥ samaye tasminpiteti kṛtaniścayāḥnāhāsma samayaṃ tāta tacca no brāhmaṇā viduḥ

तस्मिन्नः समये तिष्ठ स्थितानां भरतर्षभनित्यं संक्लेशिता राजन्स्वराज्यांशं लभेमहि

tasminnaḥ samaye tiṣṭha sthitānāṃ bharatarṣabhanityaṃ saṃkleśitā rājansvarājyāṃśaṃ labhemahi

त्वं धर्ममर्थं युञ्जानः सम्यङ्नस्त्रातुमर्हसिगुरुत्वं भवति प्रेक्ष्य बहून्क्लेशांस्तितिक्ष्महे

tvaṃ dharmamarthaṃ yuñjānaḥ samyaṅnastrātumarhasigurutvaṃ bhavati prekṣya bahūnkleśāṃstitikṣmahe

स भवान्मातृपितृवदस्मासु प्रतिपद्यताम्गुरोर्गरीयसी वृत्तिर्या च शिष्यस्य भारत

sa bhavānmātṛpitṛvadasmāsu pratipadyatāmgurorgarīyasī vṛttiryā ca śiṣyasya bhārata

पित्रा स्थापयितव्या हि वयमुत्पथमास्थिताःसंस्थापय पथिष्वस्मांस्तिष्ठ राजन्स्ववर्त्मनि

pitrā sthāpayitavyā hi vayamutpathamāsthitāḥsaṃsthāpaya pathiṣvasmāṃstiṣṭha rājansvavartmani

आहुश्चेमां परिषदं पुत्रास्ते भरतर्षभधर्मज्ञेषु सभासत्सु नेह युक्तमसांप्रतम्

āhuścemāṃ pariṣadaṃ putrāste bharatarṣabhadharmajñeṣu sabhāsatsu neha yuktamasāṃpratam

यत्र धर्मो ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन चहन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः

yatra dharmo hyadharmeṇa satyaṃ yatrānṛtena cahanyate prekṣamāṇānāṃ hatāstatra sabhāsadaḥ

विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभां यत्र प्रपद्यतेन चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदःधर्म एतानारुजति यथा नद्यनुकूलजान्

viddho dharmo hyadharmeṇa sabhāṃ yatra prapadyatena cāsya śalyaṃ kṛntanti viddhāstatra sabhāsadaḥdharma etānārujati yathā nadyanukūlajān

ये धर्ममनुपश्यन्तस्तूष्णीं ध्यायन्त आसतेते सत्यमाहुर्धर्मं च न्याय्यं च भरतर्षभ

ye dharmamanupaśyantastūṣṇīṃ dhyāyanta āsatete satyamāhurdharmaṃ ca nyāyyaṃ ca bharatarṣabha

शक्यं किमन्यद्वक्तुं ते दानादन्यज्जनेश्वरब्रुवन्तु वा महीपालाः सभायां ये समासतेधर्मार्थौ संप्रधार्यैव यदि सत्यं ब्रवीम्यहम्

śakyaṃ kimanyadvaktuṃ te dānādanyajjaneśvarabruvantu vā mahīpālāḥ sabhāyāṃ ye samāsatedharmārthau saṃpradhāryaiva yadi satyaṃ bravīmyaham

प्रमुञ्चेमान्मृत्युपाशात्क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभप्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मा मन्युवशमन्वगाः

pramuñcemānmṛtyupāśātkṣatriyānkṣatriyarṣabhapraśāmya bharataśreṣṭha mā manyuvaśamanvagāḥ

पित्र्यं तेभ्यः प्रदायांशं पाण्डवेभ्यो यथोचितम्ततः सपुत्रः सिद्धार्थो भुङ्क्ष्व भोगान्परंतप

pitryaṃ tebhyaḥ pradāyāṃśaṃ pāṇḍavebhyo yathocitamtataḥ saputraḥ siddhārtho bhuṅkṣva bhogānparaṃtapa

अजातशत्रुं जानीषे स्थितं धर्मे सतां सदासपुत्रे त्वयि वृत्तिं च वर्तते यां नराधिप

ajātaśatruṃ jānīṣe sthitaṃ dharme satāṃ sadāsaputre tvayi vṛttiṃ ca vartate yāṃ narādhipa

दाहितश्च निरस्तश्च त्वामेवोपाश्रितः पुनःइन्द्रप्रस्थं त्वयैवासौ सपुत्रेण विवासितः

dāhitaśca nirastaśca tvāmevopāśritaḥ punaḥindraprasthaṃ tvayaivāsau saputreṇa vivāsitaḥ

स तत्र निवसन्सर्वान्वशमानीय पार्थिवान्त्वन्मुखानकरोद्राजन्न च त्वामत्यवर्तत

sa tatra nivasansarvānvaśamānīya pārthivāntvanmukhānakarodrājanna ca tvāmatyavartata

तस्यैवं वर्तमानस्य सौबलेन जिहीर्षताराष्ट्राणि धनधान्यं च प्रयुक्तः परमोपधिः

tasyaivaṃ vartamānasya saubalena jihīrṣatārāṣṭrāṇi dhanadhānyaṃ ca prayuktaḥ paramopadhiḥ

स तामवस्थां संप्राप्य कृष्णां प्रेक्ष्य सभागताम्क्षत्रधर्मादमेयात्मा नाकम्पत युधिष्ठिरः

sa tāmavasthāṃ saṃprāpya kṛṣṇāṃ prekṣya sabhāgatāmkṣatradharmādameyātmā nākampata yudhiṣṭhiraḥ

अहं तु तव तेषां च श्रेय इच्छामि भारतधर्मादर्थात्सुखाच्चैव मा राजन्नीनशः प्रजाः

ahaṃ tu tava teṣāṃ ca śreya icchāmi bhāratadharmādarthātsukhāccaiva mā rājannīnaśaḥ prajāḥ

अनर्थमर्थं मन्वाना अर्थं वानर्थमात्मनःलोभेऽतिप्रसृतान्पुत्रान्निगृह्णीष्व विशां पते

anarthamarthaṃ manvānā arthaṃ vānarthamātmanaḥlobhe'tiprasṛtānputrānnigṛhṇīṣva viśāṃ pate

स्थिताः शुश्रूषितुं पार्थाः स्थिता योद्धुमरिंदमाःयत्ते पथ्यतमं राजंस्तस्मिंस्तिष्ठ परंतप

sthitāḥ śuśrūṣituṃ pārthāḥ sthitā yoddhumariṃdamāḥyatte pathyatamaṃ rājaṃstasmiṃstiṣṭha paraṃtapa

तद्वाक्यं पार्थिवाः सर्वे हृदयैः समपूजयन्न तत्र कश्चिद्वक्तुं हि वाचं प्राक्रामदग्रतः

tadvākyaṃ pārthivāḥ sarve hṛdayaiḥ samapūjayanna tatra kaścidvaktuṃ hi vācaṃ prākrāmadagrataḥ