Parva.Adhyaya 6.103

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

युध्यतामेव तेषां तु भास्करेऽस्तमुपागतेसंध्या समभवद्घोरा नापश्याम ततो रणम्

yudhyatāmeva teṣāṃ tu bhāskare'stamupāgatesaṃdhyā samabhavadghorā nāpaśyāma tato raṇam

ततो युधिष्ठिरो राजा संध्यां संदृश्य भारतवध्यमानं बलं चापि भीष्मेणामित्रघातिना

tato yudhiṣṭhiro rājā saṃdhyāṃ saṃdṛśya bhāratavadhyamānaṃ balaṃ cāpi bhīṣmeṇāmitraghātinā

मुक्तशस्त्रं परावृत्तं पलायनपरायणम्भीष्मं च युधि संरब्धमनुयान्तं महारथान्

muktaśastraṃ parāvṛttaṃ palāyanaparāyaṇambhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhamanuyāntaṃ mahārathān

सोमकांश्च जितान्दृष्ट्वा निरुत्साहान्महारथान्चिन्तयित्वा चिरं ध्यात्वा अवहारमरोचयत्

somakāṃśca jitāndṛṣṭvā nirutsāhānmahārathāncintayitvā ciraṃ dhyātvā avahāramarocayat

ततोऽवहारं सैन्यानां चक्रे राजा युधिष्ठिरःतथैव तव सैन्यानामवहारो ह्यभूत्तदा

tato'vahāraṃ sainyānāṃ cakre rājā yudhiṣṭhiraḥtathaiva tava sainyānāmavahāro hyabhūttadā

ततोऽवहारं सैन्यानां कृत्वा तत्र महारथाःन्यविशन्त कुरुश्रेष्ठ संग्रामे क्षतविक्षताः

tato'vahāraṃ sainyānāṃ kṛtvā tatra mahārathāḥnyaviśanta kuruśreṣṭha saṃgrāme kṣatavikṣatāḥ

भीष्मस्य समरे कर्म चिन्तयानास्तु पाण्डवाःनालभन्त तदा शान्तिं भृशं भीष्मेण पीडिताः

bhīṣmasya samare karma cintayānāstu pāṇḍavāḥnālabhanta tadā śāntiṃ bhṛśaṃ bhīṣmeṇa pīḍitāḥ

भीष्मोऽपि समरे जित्वा पाण्डवान्सह सृञ्जयैःपूज्यमानस्तव सुतैर्वन्द्यमानश्च भारत

bhīṣmo'pi samare jitvā pāṇḍavānsaha sṛñjayaiḥpūjyamānastava sutairvandyamānaśca bhārata

न्यविशत्कुरुभिः सार्धं हृष्टरूपैः समन्ततःततो रात्रिः समभवत्सर्वभूतप्रमोहिनी

nyaviśatkurubhiḥ sārdhaṃ hṛṣṭarūpaiḥ samantataḥtato rātriḥ samabhavatsarvabhūtapramohinī

तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे पाण्डवा वृष्णिभिः सहसृञ्जयाश्च दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन्

tasminrātrimukhe ghore pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ sahasṛñjayāśca durādharṣā mantrāya samupāviśan

आत्मनिःश्रेयसं सर्वे प्राप्तकालं महाबलाःमन्त्रयामासुरव्यग्रा मन्त्रनिश्चयकोविदाः

ātmaniḥśreyasaṃ sarve prāptakālaṃ mahābalāḥmantrayāmāsuravyagrā mantraniścayakovidāḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा मन्त्रयित्वा चिरं नृपवासुदेवं समुद्वीक्ष्य वाक्यमेतदुवाच ह

tato yudhiṣṭhiro rājā mantrayitvā ciraṃ nṛpavāsudevaṃ samudvīkṣya vākyametaduvāca ha

पश्य कृष्ण महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम्गजं नलवनानीव विमृद्नन्तं बलं मम

paśya kṛṣṇa mahātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramamgajaṃ nalavanānīva vimṛdnantaṃ balaṃ mama

न चैवैनं महात्मानमुत्सहामो निरीक्षितुम्लेलिह्यमानं सैन्येषु प्रवृद्धमिव पावकम्

na caivainaṃ mahātmānamutsahāmo nirīkṣitumlelihyamānaṃ sainyeṣu pravṛddhamiva pāvakam

यथा घोरो महानागस्तक्षको वै विषोल्बणःतथा भीष्मो रणे कृष्ण तीक्ष्णशस्त्रः प्रतापवान्

yathā ghoro mahānāgastakṣako vai viṣolbaṇaḥtathā bhīṣmo raṇe kṛṣṇa tīkṣṇaśastraḥ pratāpavān

गृहीतचापः समरे विमुञ्चंश्च शिताञ्शरान्शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च देवराट्

gṛhītacāpaḥ samare vimuñcaṃśca śitāñśarānśakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiśca devarāṭ

वरुणः पाशभृद्वापि सगदो वा धनेश्वरःन तु भीष्मः सुसंक्रुद्धः शक्यो जेतुं महाहवे

varuṇaḥ pāśabhṛdvāpi sagado vā dhaneśvaraḥna tu bhīṣmaḥ susaṃkruddhaḥ śakyo jetuṃ mahāhave

सोऽहमेवं गते कृष्ण निमग्नः शोकसागरेआत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य संयुगे

so'hamevaṃ gate kṛṣṇa nimagnaḥ śokasāgareātmano buddhidaurbalyādbhīṣmamāsādya saṃyuge

वनं यास्यामि दुर्धर्ष श्रेयो मे तत्र वै गतम्न युद्धं रोचये कृष्ण हन्ति भीष्मो हि नः सदा

vanaṃ yāsyāmi durdharṣa śreyo me tatra vai gatamna yuddhaṃ rocaye kṛṣṇa hanti bhīṣmo hi naḥ sadā

यथा प्रज्वलितं वह्निं पतंगः समभिद्रवन्एकतो मृत्युमभ्येति तथाहं भीष्ममीयिवान्

yathā prajvalitaṃ vahniṃ pataṃgaḥ samabhidravanekato mṛtyumabhyeti tathāhaṃ bhīṣmamīyivān

क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमीभ्रातरश्चैव मे शूराः सायकैर्भृशपीडिताः

kṣayaṃ nīto'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramībhrātaraścaiva me śūrāḥ sāyakairbhṛśapīḍitāḥ

मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद्राज्यात्प्रभ्रंशनं गताःपरिक्लिष्टा तथा कृष्णा मत्कृते मधुसूदन

matkṛte bhrātṛsauhārdādrājyātprabhraṃśanaṃ gatāḥparikliṣṭā tathā kṛṣṇā matkṛte madhusūdana

जीवितं बहु मन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम्जीवितस्याद्य शेषेण चरिष्ये धर्ममुत्तमम्

jīvitaṃ bahu manye'haṃ jīvitaṃ hyadya durlabhamjīvitasyādya śeṣeṇa cariṣye dharmamuttamam

यदि तेऽहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सह केशवस्वधर्मस्याविरोधेन तदुदाहर केशव

yadi te'hamanugrāhyo bhrātṛbhiḥ saha keśavasvadharmasyāvirodhena tadudāhara keśava

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य कारुण्याद्बहुविस्तरम्प्रत्युवाच ततः कृष्णः सान्त्वयानो युधिष्ठिरम्

etacchrutvā vacastasya kāruṇyādbahuvistarampratyuvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sāntvayāno yudhiṣṭhiram

धर्मपुत्र विषादं त्वं मा कृथाः सत्यसंगरयस्य ते भ्रातरः शूरा दुर्जयाः शत्रुसूदनाः

dharmaputra viṣādaṃ tvaṃ mā kṛthāḥ satyasaṃgarayasya te bhrātaraḥ śūrā durjayāḥ śatrusūdanāḥ

अर्जुनो भीमसेनश्च वाय्वग्निसमतेजसौमाद्रीपुत्रौ च विक्रान्तौ त्रिदशानामिवेश्वरौ

arjuno bhīmasenaśca vāyvagnisamatejasaumādrīputrau ca vikrāntau tridaśānāmiveśvarau

मां वा नियुङ्क्ष्व सौहार्दाद्योत्स्ये भीष्मेण पाण्डवत्वत्प्रयुक्तो ह्यहं राजन्किं न कुर्यां महाहवे

māṃ vā niyuṅkṣva sauhārdādyotsye bhīṣmeṇa pāṇḍavatvatprayukto hyahaṃ rājankiṃ na kuryāṃ mahāhave

हनिष्यामि रणे भीष्ममाहूय पुरुषर्षभम्पश्यतां धार्तराष्ट्राणां यदि नेच्छति फल्गुनः

haniṣyāmi raṇe bhīṣmamāhūya puruṣarṣabhampaśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ yadi necchati phalgunaḥ

यदि भीष्मे हते राजञ्जयं पश्यसि पाण्डवहन्तास्म्येकरथेनाद्य कुरुवृद्धं पितामहम्

yadi bhīṣme hate rājañjayaṃ paśyasi pāṇḍavahantāsmyekarathenādya kuruvṛddhaṃ pitāmaham

पश्य मे विक्रमं राजन्महेन्द्रस्येव संयुगेविमुञ्चन्तं महास्त्राणि पातयिष्यामि तं रथात्

paśya me vikramaṃ rājanmahendrasyeva saṃyugevimuñcantaṃ mahāstrāṇi pātayiṣyāmi taṃ rathāt

यः शत्रुः पाण्डुपुत्राणां मच्छत्रुः स न संशयःमदर्था भवदर्था ये ये मदीयास्तवैव ते

yaḥ śatruḥ pāṇḍuputrāṇāṃ macchatruḥ sa na saṃśayaḥmadarthā bhavadarthā ye ye madīyāstavaiva te

तव भ्राता मम सखा संबन्धी शिष्य एव चमांसान्युत्कृत्य वै दद्यामर्जुनार्थे महीपते

tava bhrātā mama sakhā saṃbandhī śiṣya eva camāṃsānyutkṛtya vai dadyāmarjunārthe mahīpate

एष चापि नरव्याघ्रो मत्कृते जीवितं त्यजेत्एष नः समयस्तात तारयेम परस्परम्स मां नियुङ्क्ष्व राजेन्द्र यावद्द्वीपो भवाम्यहम्

eṣa cāpi naravyāghro matkṛte jīvitaṃ tyajeteṣa naḥ samayastāta tārayema parasparamsa māṃ niyuṅkṣva rājendra yāvaddvīpo bhavāmyaham

प्रतिज्ञातमुपप्लव्ये यत्तत्पार्थेन पूर्वतःघातयिष्यामि गाङ्गेयमित्युलूकस्य संनिधौ

pratijñātamupaplavye yattatpārthena pūrvataḥghātayiṣyāmi gāṅgeyamityulūkasya saṃnidhau

परिरक्ष्यं च मम तद्वचः पार्थस्य धीमतःअनुज्ञातं तु पार्थेन मया कार्यं न संशयः

parirakṣyaṃ ca mama tadvacaḥ pārthasya dhīmataḥanujñātaṃ tu pārthena mayā kāryaṃ na saṃśayaḥ

अथ वा फल्गुनस्यैष भारः परिमितो रणेनिहनिष्यति संग्रामे भीष्मं परपुरंजयम्

atha vā phalgunasyaiṣa bhāraḥ parimito raṇenihaniṣyati saṃgrāme bhīṣmaṃ parapuraṃjayam

अशक्यमपि कुर्याद्धि रणे पार्थः समुद्यतःत्रिदशान्वा समुद्युक्तान्सहितान्दैत्यदानवैःनिहन्यादर्जुनः संख्ये किमु भीष्मं नराधिप

aśakyamapi kuryāddhi raṇe pārthaḥ samudyataḥtridaśānvā samudyuktānsahitāndaityadānavaiḥnihanyādarjunaḥ saṃkhye kimu bhīṣmaṃ narādhipa

विपरीतो महावीर्यो गतसत्त्वोऽल्पजीवितःभीष्मः शांतनवो नूनं कर्तव्यं नावबुध्यते

viparīto mahāvīryo gatasattvo'lpajīvitaḥbhīṣmaḥ śāṃtanavo nūnaṃ kartavyaṃ nāvabudhyate

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधवसर्वे ह्येते न पर्याप्तास्तव वेगनिवारणे

evametanmahābāho yathā vadasi mādhavasarve hyete na paryāptāstava veganivāraṇe

नियतं समवाप्स्यामि सर्वमेव यथेप्सितम्यस्य मे पुरुषव्याघ्र भवान्नाथो महाबलः

niyataṃ samavāpsyāmi sarvameva yathepsitamyasya me puruṣavyāghra bhavānnātho mahābalaḥ

सेन्द्रानपि रणे देवाञ्जयेयं जयतां वरत्वया नाथेन गोविन्द किमु भीष्मं महाहवे

sendrānapi raṇe devāñjayeyaṃ jayatāṃ varatvayā nāthena govinda kimu bhīṣmaṃ mahāhave

न तु त्वामनृतं कर्तुमुत्सहे स्वार्थगौरवात्अयुध्यमानः साहाय्यं यथोक्तं कुरु माधव

na tu tvāmanṛtaṃ kartumutsahe svārthagauravātayudhyamānaḥ sāhāyyaṃ yathoktaṃ kuru mādhava

समयस्तु कृतः कश्चिद्भीष्मेण मम माधवमन्त्रयिष्ये तवार्थाय न तु योत्स्ये कथंचनदुर्योधनार्थे योत्स्यामि सत्यमेतदिति प्रभो

samayastu kṛtaḥ kaścidbhīṣmeṇa mama mādhavamantrayiṣye tavārthāya na tu yotsye kathaṃcanaduryodhanārthe yotsyāmi satyametaditi prabho

स हि राज्यस्य मे दाता मन्त्रस्यैव च माधवतस्माद्देवव्रतं भूयो वधोपायार्थमात्मनःभवता सहिताः सर्वे पृच्छामो मधुसूदन

sa hi rājyasya me dātā mantrasyaiva ca mādhavatasmāddevavrataṃ bhūyo vadhopāyārthamātmanaḥbhavatā sahitāḥ sarve pṛcchāmo madhusūdana

तद्वयं सहिता गत्वा भीष्ममाशु नरोत्तमम्रुचिते तव वार्ष्णेय मन्त्रं पृच्छाम कौरवम्

tadvayaṃ sahitā gatvā bhīṣmamāśu narottamamrucite tava vārṣṇeya mantraṃ pṛcchāma kauravam

स वक्ष्यति हितं वाक्यं तथ्यं चैव जनार्दनयथा स वक्ष्यते कृष्ण तथा कर्तास्मि संयुगे

sa vakṣyati hitaṃ vākyaṃ tathyaṃ caiva janārdanayathā sa vakṣyate kṛṣṇa tathā kartāsmi saṃyuge

स नो जयस्य दाता च मन्त्रस्य च धृतव्रतःबालाः पित्रा विहीनाश्च तेन संवर्धिता वयम्

sa no jayasya dātā ca mantrasya ca dhṛtavrataḥbālāḥ pitrā vihīnāśca tena saṃvardhitā vayam

तं चेत्पितामहं वृद्धं हन्तुमिच्छामि माधवपितुः पितरमिष्टं वै धिगस्तु क्षत्रजीविकाम्

taṃ cetpitāmahaṃ vṛddhaṃ hantumicchāmi mādhavapituḥ pitaramiṣṭaṃ vai dhigastu kṣatrajīvikām

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततोऽब्रवीन्महाराज वार्ष्णेयः कुरुनन्दनम्रोचते मे महाबाहो सततं तव भाषितम्

tato'bravīnmahārāja vārṣṇeyaḥ kurunandanamrocate me mahābāho satataṃ tava bhāṣitam

देवव्रतः कृती भीष्मः प्रेक्षितेनापि निर्दहेत्गम्यतां स वधोपायं प्रष्टुं सागरगासुतःवक्तुमर्हति सत्यं स त्वया पृष्टो विशेषतः

devavrataḥ kṛtī bhīṣmaḥ prekṣitenāpi nirdahetgamyatāṃ sa vadhopāyaṃ praṣṭuṃ sāgaragāsutaḥvaktumarhati satyaṃ sa tvayā pṛṣṭo viśeṣataḥ

ते वयं तत्र गच्छामः प्रष्टुं कुरुपितामहम्प्रणम्य शिरसा चैनं मन्त्रं पृच्छाम माधवस नो दास्यति यं मन्त्रं तेन योत्स्यामहे परान्

te vayaṃ tatra gacchāmaḥ praṣṭuṃ kurupitāmahampraṇamya śirasā cainaṃ mantraṃ pṛcchāma mādhavasa no dāsyati yaṃ mantraṃ tena yotsyāmahe parān

एवं संमन्त्र्य वै वीराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वजजग्मुस्ते सहिताः सर्वे वासुदेवश्च वीर्यवान्विमुक्तशस्त्रकवचा भीष्मस्य सदनं प्रति

evaṃ saṃmantrya vai vīrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvajajagmuste sahitāḥ sarve vāsudevaśca vīryavānvimuktaśastrakavacā bhīṣmasya sadanaṃ prati

प्रविश्य च तदा भीष्मं शिरोभिः प्रतिपेदिरेपूजयन्तो महाराज पाण्डवा भरतर्षभप्रणम्य शिरसा चैनं भीष्मं शरणमन्वयुः

praviśya ca tadā bhīṣmaṃ śirobhiḥ pratipedirepūjayanto mahārāja pāṇḍavā bharatarṣabhapraṇamya śirasā cainaṃ bhīṣmaṃ śaraṇamanvayuḥ

तानुवाच महाबाहुर्भीष्मः कुरुपितामहःस्वागतं तव वार्ष्णेय स्वागतं ते धनंजयस्वागतं धर्मपुत्राय भीमाय यमयोस्तथा

tānuvāca mahābāhurbhīṣmaḥ kurupitāmahaḥsvāgataṃ tava vārṣṇeya svāgataṃ te dhanaṃjayasvāgataṃ dharmaputrāya bhīmāya yamayostathā

किं कार्यं वः करोम्यद्य युष्मत्प्रीतिविवर्धनम्सर्वात्मना च कर्तास्मि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्

kiṃ kāryaṃ vaḥ karomyadya yuṣmatprītivivardhanamsarvātmanā ca kartāsmi yadyapi syātsuduṣkaram

तथा ब्रुवाणं गाङ्गेयं प्रीतियुक्तं पुनः पुनःउवाच वाक्यं दीनात्मा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

tathā bruvāṇaṃ gāṅgeyaṃ prītiyuktaṃ punaḥ punaḥuvāca vākyaṃ dīnātmā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

कथं जयेम धर्मज्ञ कथं राज्यं लभेमहिप्रजानां संक्षयो न स्यात्कथं तन्मे वदाभिभो

kathaṃ jayema dharmajña kathaṃ rājyaṃ labhemahiprajānāṃ saṃkṣayo na syātkathaṃ tanme vadābhibho

भवान्हि नो वधोपायं ब्रवीतु स्वयमात्मनःभवन्तं समरे राजन्विषहेम कथं वयम्

bhavānhi no vadhopāyaṃ bravītu svayamātmanaḥbhavantaṃ samare rājanviṣahema kathaṃ vayam

न हि ते सूक्ष्ममप्यस्ति रन्ध्रं कुरुपितामहमण्डलेनैव धनुषा सदा दृश्योऽसि संयुगे

na hi te sūkṣmamapyasti randhraṃ kurupitāmahamaṇḍalenaiva dhanuṣā sadā dṛśyo'si saṃyuge

नाददानं संदधानं विकर्षन्तं धनुर्न चपश्यामस्त्वा महाबाहो रथे सूर्यमिव स्थितम्

nādadānaṃ saṃdadhānaṃ vikarṣantaṃ dhanurna capaśyāmastvā mahābāho rathe sūryamiva sthitam

नराश्वरथनागानां हन्तारं परवीरहन्क इवोत्सहते हन्तुं त्वां पुमान्भरतर्षभ

narāśvarathanāgānāṃ hantāraṃ paravīrahanka ivotsahate hantuṃ tvāṃ pumānbharatarṣabha

वर्षता शरवर्षाणि महान्ति पुरुषोत्तमक्षयं नीता हि पृतना भवता महती मम

varṣatā śaravarṣāṇi mahānti puruṣottamakṣayaṃ nītā hi pṛtanā bhavatā mahatī mama

यथा युधि जयेयं त्वां यथा राज्यं भवेन्ममभवेत्सैन्यस्य वा शान्तिस्तन्मे ब्रूहि पितामह

yathā yudhi jayeyaṃ tvāṃ yathā rājyaṃ bhavenmamabhavetsainyasya vā śāntistanme brūhi pitāmaha

ततोऽब्रवीच्छांतनवः पाण्डवान्पाण्डुपूर्वजन कथंचन कौन्तेय मयि जीवति संयुगेयुष्मासु दृश्यते वृद्धिः सत्यमेतद्ब्रवीमि वः

tato'bravīcchāṃtanavaḥ pāṇḍavānpāṇḍupūrvajana kathaṃcana kaunteya mayi jīvati saṃyugeyuṣmāsu dṛśyate vṛddhiḥ satyametadbravīmi vaḥ

निर्जिते मयि युद्धे तु ध्रुवं जेष्यथ कौरवान्क्षिप्रं मयि प्रहरत यदीच्छथ रणे जयम्अनुजानामि वः पार्थाः प्रहरध्वं यथासुखम्

nirjite mayi yuddhe tu dhruvaṃ jeṣyatha kauravānkṣipraṃ mayi praharata yadīcchatha raṇe jayamanujānāmi vaḥ pārthāḥ praharadhvaṃ yathāsukham

एवं हि सुकृतं मन्ये भवतां विदितो ह्यहम्हते मयि हतं सर्वं तस्मादेवं विधीयताम्

evaṃ hi sukṛtaṃ manye bhavatāṃ vidito hyahamhate mayi hataṃ sarvaṃ tasmādevaṃ vidhīyatām

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

ब्रूहि तस्मादुपायं नो यथा युद्धे जयेमहिभवन्तं समरे क्रुद्धं दण्डपाणिमिवान्तकम्

brūhi tasmādupāyaṃ no yathā yuddhe jayemahibhavantaṃ samare kruddhaṃ daṇḍapāṇimivāntakam

शक्यो वज्रधरो जेतुं वरुणोऽथ यमस्तथान भवान्समरे शक्यः सेन्द्रैरपि सुरासुरैः

śakyo vajradharo jetuṃ varuṇo'tha yamastathāna bhavānsamare śakyaḥ sendrairapi surāsuraiḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डवनाहं शक्यो रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः

satyametanmahābāho yathā vadasi pāṇḍavanāhaṃ śakyo raṇe jetuṃ sendrairapi surāsuraiḥ

आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुकःन्यस्तशस्त्रं तु मां राजन्हन्युर्युधि महारथाः

āttaśastro raṇe yatto gṛhītavarakārmukaḥnyastaśastraṃ tu māṃ rājanhanyuryudhi mahārathāḥ

निक्षिप्तशस्त्रे पतिते विमुक्तकवचध्वजेद्रवमाणे च भीते च तवास्मीति च वादिनि

nikṣiptaśastre patite vimuktakavacadhvajedravamāṇe ca bhīte ca tavāsmīti ca vādini

स्त्रियां स्त्रीनामधेये च विकले चैकपुत्रकेअप्रसूते च दुष्प्रेक्ष्ये न युद्धं रोचते मम

striyāṃ strīnāmadheye ca vikale caikaputrakeaprasūte ca duṣprekṣye na yuddhaṃ rocate mama

इमं च शृणु मे पार्थ संकल्पं पूर्वचिन्तितम्अमङ्गल्यध्वजं दृष्ट्वा न युध्येयं कथंचन

imaṃ ca śṛṇu me pārtha saṃkalpaṃ pūrvacintitamamaṅgalyadhvajaṃ dṛṣṭvā na yudhyeyaṃ kathaṃcana

य एष द्रौपदो राजंस्तव सैन्ये महारथःशिखण्डी समराकाङ्क्षी शूरश्च समितिंजयः

ya eṣa draupado rājaṃstava sainye mahārathaḥśikhaṇḍī samarākāṅkṣī śūraśca samitiṃjayaḥ

यथाभवच्च स्त्री पूर्वं पश्चात्पुंस्त्वमुपागतःजानन्ति च भवन्तोऽपि सर्वमेतद्यथातथम्

yathābhavacca strī pūrvaṃ paścātpuṃstvamupāgataḥjānanti ca bhavanto'pi sarvametadyathātatham

अर्जुनः समरे शूरः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्मामेव विशिखैस्तूर्णमभिद्रवतु दंशितः

arjunaḥ samare śūraḥ puraskṛtya śikhaṇḍinammāmeva viśikhaistūrṇamabhidravatu daṃśitaḥ

अमङ्गल्यध्वजे तस्मिन्स्त्रीपूर्वे च विशेषतःन प्रहर्तुमभीप्सामि गृहीतेषुं कथंचन

amaṅgalyadhvaje tasminstrīpūrve ca viśeṣataḥna prahartumabhīpsāmi gṛhīteṣuṃ kathaṃcana

तदन्तरं समासाद्य पाण्डवो मां धनंजयःशरैर्घातयतु क्षिप्रं समन्ताद्भरतर्षभ

tadantaraṃ samāsādya pāṇḍavo māṃ dhanaṃjayaḥśarairghātayatu kṣipraṃ samantādbharatarṣabha

न तं पश्यामि लोकेषु यो मां हन्यात्समुद्यतम्ऋते कृष्णान्महाभागात्पाण्डवाद्वा धनंजयात्

na taṃ paśyāmi lokeṣu yo māṃ hanyātsamudyatamṛte kṛṣṇānmahābhāgātpāṇḍavādvā dhanaṃjayāt

एष तस्मात्पुरोधाय कंचिदन्यं ममाग्रतःमां पातयतु बीभत्सुरेवं ते विजयो भवेत्

eṣa tasmātpurodhāya kaṃcidanyaṃ mamāgrataḥmāṃ pātayatu bībhatsurevaṃ te vijayo bhavet

एतत्कुरुष्व कौन्तेय यथोक्तं वचनं ममततो जेष्यसि संग्रामे धार्तराष्ट्रान्समागतान्

etatkuruṣva kaunteya yathoktaṃ vacanaṃ mamatato jeṣyasi saṃgrāme dhārtarāṣṭrānsamāgatān

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तेऽनुज्ञातास्ततः पार्था जग्मुः स्वशिबिरं प्रतिअभिवाद्य महात्मानं भीष्मं कुरुपितामहम्

te'nujñātāstataḥ pārthā jagmuḥ svaśibiraṃ pratiabhivādya mahātmānaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham

तथोक्तवति गाङ्गेये परलोकाय दीक्षितेअर्जुनो दुःखसंतप्तः सव्रीडमिदमब्रवीत्

tathoktavati gāṅgeye paralokāya dīkṣitearjuno duḥkhasaṃtaptaḥ savrīḍamidamabravīt

गुरुणा कुलवृद्धेन कृतप्रज्ञेन धीमतापितामहेन संग्रामे कथं योत्स्यामि माधव

guruṇā kulavṛddhena kṛtaprajñena dhīmatāpitāmahena saṃgrāme kathaṃ yotsyāmi mādhava

क्रीडता हि मया बाल्ये वासुदेव महामनाःपांसुरूषितगात्रेण महात्मा परुषीकृतः

krīḍatā hi mayā bālye vāsudeva mahāmanāḥpāṃsurūṣitagātreṇa mahātmā paruṣīkṛtaḥ

यस्याहमधिरुह्याङ्कं बालः किल गदाग्रजतातेत्यवोचं पितरं पितुः पाण्डोर्महात्मनः

yasyāhamadhiruhyāṅkaṃ bālaḥ kila gadāgrajatātetyavocaṃ pitaraṃ pituḥ pāṇḍormahātmanaḥ

नाहं तातस्तव पितुस्तातोऽस्मि तव भारतइति मामब्रवीद्बाल्ये यः स वध्यः कथं मया

nāhaṃ tātastava pitustāto'smi tava bhārataiti māmabravīdbālye yaḥ sa vadhyaḥ kathaṃ mayā

कामं वध्यतु मे सैन्यं नाहं योत्स्ये महात्मनाजयो वास्तु वधो वा मे कथं वा कृष्ण मन्यसे

kāmaṃ vadhyatu me sainyaṃ nāhaṃ yotsye mahātmanājayo vāstu vadho vā me kathaṃ vā kṛṣṇa manyase

श्रीकृष्ण उवाच · śrīkṛṣṇa uvāca

प्रतिज्ञाय वधं जिष्णो पुरा भीष्मस्य संयुगेक्षत्रधर्मे स्थितः पार्थ कथं नैनं हनिष्यसि

pratijñāya vadhaṃ jiṣṇo purā bhīṣmasya saṃyugekṣatradharme sthitaḥ pārtha kathaṃ nainaṃ haniṣyasi

पातयैनं रथात्पार्थ वज्राहतमिव द्रुमम्नाहत्वा युधि गाङ्गेयं विजयस्ते भविष्यति

pātayainaṃ rathātpārtha vajrāhatamiva drumamnāhatvā yudhi gāṅgeyaṃ vijayaste bhaviṣyati

दिष्टमेतत्पुरा देवैर्भविष्यत्यवशस्य तेहन्ता भीष्मस्य पूर्वेन्द्र इति तन्न तदन्यथा

diṣṭametatpurā devairbhaviṣyatyavaśasya tehantā bhīṣmasya pūrvendra iti tanna tadanyathā

न हि भीष्मं दुराधर्षं व्यात्ताननमिवान्तकम्त्वदन्यः शक्नुयाद्धन्तुमपि वज्रधरः स्वयम्

na hi bhīṣmaṃ durādharṣaṃ vyāttānanamivāntakamtvadanyaḥ śaknuyāddhantumapi vajradharaḥ svayam

जहि भीष्मं महाबाहो शृणु चेदं वचो ममयथोवाच पुरा शक्रं महाबुद्धिर्बृहस्पतिः

jahi bhīṣmaṃ mahābāho śṛṇu cedaṃ vaco mamayathovāca purā śakraṃ mahābuddhirbṛhaspatiḥ

ज्यायांसमपि चेच्छक्र गुणैरपि समन्वितम्आततायिनमामन्त्र्य हन्याद्घातकमागतम्

jyāyāṃsamapi cecchakra guṇairapi samanvitamātatāyinamāmantrya hanyādghātakamāgatam

शाश्वतोऽयं स्थितो धर्मः क्षत्रियाणां धनंजययोद्धव्यं रक्षितव्यं च यष्टव्यं चानसूयुभिः

śāśvato'yaṃ sthito dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ dhanaṃjayayoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca yaṣṭavyaṃ cānasūyubhiḥ

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

शिखण्डी निधनं कृष्ण भीष्मस्य भविता ध्रुवम्दृष्ट्वैव हि सदा भीष्मः पाञ्चाल्यं विनिवर्तते

śikhaṇḍī nidhanaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya bhavitā dhruvamdṛṣṭvaiva hi sadā bhīṣmaḥ pāñcālyaṃ vinivartate

ते वयं प्रमुखे तस्य स्थापयित्वा शिखण्डिनम्गाङ्गेयं पातयिष्याम उपायेनेति मे मतिः

te vayaṃ pramukhe tasya sthāpayitvā śikhaṇḍinamgāṅgeyaṃ pātayiṣyāma upāyeneti me matiḥ

अहमन्यान्महेष्वासान्वारयिष्यामि सायकैःशिखण्ड्यपि युधां श्रेष्ठो भीष्ममेवाभियास्यतु

ahamanyānmaheṣvāsānvārayiṣyāmi sāyakaiḥśikhaṇḍyapi yudhāṃ śreṣṭho bhīṣmamevābhiyāsyatu

श्रुतं ते कुरुमुख्यस्य नाहं हन्यां शिखण्डिनम्कन्या ह्येषा पुरा जाता पुरुषः समपद्यत

śrutaṃ te kurumukhyasya nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinamkanyā hyeṣā purā jātā puruṣaḥ samapadyata

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

इत्येवं निश्चयं कृत्वा पाण्डवाः सहमाधवाःशयनानि यथास्वानि भेजिरे पुरुषर्षभाः

ityevaṃ niścayaṃ kṛtvā pāṇḍavāḥ sahamādhavāḥśayanāni yathāsvāni bhejire puruṣarṣabhāḥ