Parva.Adhyaya 6.104

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

कथं शिखण्डी गाङ्गेयमभ्यवर्तत संयुगेपाण्डवाश्च तथा भीष्मं तन्ममाचक्ष्व संजय

kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyamabhyavartata saṃyugepāṇḍavāśca tathā bhīṣmaṃ tanmamācakṣva saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततः प्रभाते विमले सूर्यस्योदयनं प्रतिवाद्यमानासु भेरीषु मृदङ्गेष्वानकेषु च

tataḥ prabhāte vimale sūryasyodayanaṃ prativādyamānāsu bherīṣu mṛdaṅgeṣvānakeṣu ca

ध्मायत्सु दधिवर्णेषु जलजेषु समन्ततःशिखण्डिनं पुरस्कृत्य निर्याताः पाण्डवा युधि

dhmāyatsu dadhivarṇeṣu jalajeṣu samantataḥśikhaṇḍinaṃ puraskṛtya niryātāḥ pāṇḍavā yudhi

कृत्वा व्यूहं महाराज सर्वशत्रुनिबर्हणम्शिखण्डी सर्वसैन्यानामग्र आसीद्विशां पते

kṛtvā vyūhaṃ mahārāja sarvaśatrunibarhaṇamśikhaṇḍī sarvasainyānāmagra āsīdviśāṃ pate

चक्ररक्षौ ततस्तस्य भीमसेनधनंजयौपृष्ठतो द्रौपदेयाश्च सौभद्रश्चैव वीर्यवान्

cakrarakṣau tatastasya bhīmasenadhanaṃjayaupṛṣṭhato draupadeyāśca saubhadraścaiva vīryavān

सात्यकिश्चेकितानश्च तेषां गोप्ता महारथःधृष्टद्युम्नस्ततः पश्चात्पाञ्चालैरभिरक्षितः

sātyakiścekitānaśca teṣāṃ goptā mahārathaḥdhṛṣṭadyumnastataḥ paścātpāñcālairabhirakṣitaḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा यमाभ्यां सहितः प्रभुःप्रययौ सिंहनादेन नादयन्भरतर्षभ

tato yudhiṣṭhiro rājā yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥprayayau siṃhanādena nādayanbharatarṣabha

विराटस्तु ततः पश्चात्स्वेन सैन्येन संवृतःद्रुपदश्च महाराज ततः पश्चादुपाद्रवत्

virāṭastu tataḥ paścātsvena sainyena saṃvṛtaḥdrupadaśca mahārāja tataḥ paścādupādravat

केकया भ्रातरः पञ्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान्जघनं पालयामास पाण्डुसैन्यस्य भारत

kekayā bhrātaraḥ pañca dhṛṣṭaketuśca vīryavānjaghanaṃ pālayāmāsa pāṇḍusainyasya bhārata

एवं व्यूह्य महत्सैन्यं पाण्डवास्तव वाहिनीम्अभ्यद्रवन्त संग्रामे त्यक्त्वा जीवितमात्मनः

evaṃ vyūhya mahatsainyaṃ pāṇḍavāstava vāhinīmabhyadravanta saṃgrāme tyaktvā jīvitamātmanaḥ

तथैव कुरवो राजन्भीष्मं कृत्वा महाबलम्अग्रतः सर्वसैन्यानां प्रययुः पाण्डवान्प्रति

tathaiva kuravo rājanbhīṣmaṃ kṛtvā mahābalamagrataḥ sarvasainyānāṃ prayayuḥ pāṇḍavānprati

पुत्रैस्तव दुराधर्षै रक्षितः सुमहाबलैःततो द्रोणो महेष्वासः पुत्रश्चास्य महारथः

putraistava durādharṣai rakṣitaḥ sumahābalaiḥtato droṇo maheṣvāsaḥ putraścāsya mahārathaḥ

भगदत्तस्ततः पश्चाद्गजानीकेन संवृतःकृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तमनुव्रतौ

bhagadattastataḥ paścādgajānīkena saṃvṛtaḥkṛpaśca kṛtavarmā ca bhagadattamanuvratau

काम्बोजराजो बलवांस्ततः पश्चात्सुदक्षिणःमागधश्च जयत्सेनः सौबलश्च बृहद्बलः

kāmbojarājo balavāṃstataḥ paścātsudakṣiṇaḥmāgadhaśca jayatsenaḥ saubalaśca bṛhadbalaḥ

तथेतरे महेष्वासाः सुशर्मप्रमुखा नृपाःजघनं पालयामासुस्तव सैन्यस्य भारत

tathetare maheṣvāsāḥ suśarmapramukhā nṛpāḥjaghanaṃ pālayāmāsustava sainyasya bhārata

दिवसे दिवसे प्राप्ते भीष्मः शांतनवो युधिआसुरानकरोद्व्यूहान्पैशाचानथ राक्षसान्

divase divase prāpte bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhiāsurānakarodvyūhānpaiśācānatha rākṣasān

ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारतअन्योन्यं निघ्नतां राजन्यमराष्ट्रविवर्धनम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārataanyonyaṃ nighnatāṃ rājanyamarāṣṭravivardhanam

अर्जुनप्रमुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्भीष्मं युद्धेऽभ्यवर्तन्त किरन्तो विविधाञ्शरान्

arjunapramukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinambhīṣmaṃ yuddhe'bhyavartanta kiranto vividhāñśarān

तत्र भारत भीमेन पीडितास्तावकाः शरैःरुधिरौघपरिक्लिन्नाः परलोकं ययुस्तदा

tatra bhārata bhīmena pīḍitāstāvakāḥ śaraiḥrudhiraughapariklinnāḥ paralokaṃ yayustadā

नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथःतव सैन्यं समासाद्य पीडयामासुरोजसा

nakulaḥ sahadevaśca sātyakiśca mahārathaḥtava sainyaṃ samāsādya pīḍayāmāsurojasā

ते वध्यमानाः समरे तावका भरतर्षभनाशक्नुवन्वारयितुं पाण्डवानां महद्बलम्

te vadhyamānāḥ samare tāvakā bharatarṣabhanāśaknuvanvārayituṃ pāṇḍavānāṃ mahadbalam

ततस्तु तावकं सैन्यं वध्यमानं समन्ततःसंप्राद्रवद्दिशो राजन्काल्यमानं महारथैः

tatastu tāvakaṃ sainyaṃ vadhyamānaṃ samantataḥsaṃprādravaddiśo rājankālyamānaṃ mahārathaiḥ

त्रातारं नाध्यगच्छन्त तावका भरतर्षभवध्यमानाः शितैर्बाणैः पाण्डवैः सहसृञ्जयैः

trātāraṃ nādhyagacchanta tāvakā bharatarṣabhavadhyamānāḥ śitairbāṇaiḥ pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

पीड्यमानं बलं पार्थैर्दृष्ट्वा भीष्मः पराक्रमीयदकार्षीद्रणे क्रुद्धस्तन्ममाचक्ष्व संजय

pīḍyamānaṃ balaṃ pārthairdṛṣṭvā bhīṣmaḥ parākramīyadakārṣīdraṇe kruddhastanmamācakṣva saṃjaya

कथं वा पाण्डवान्युद्धे प्रत्युद्यातः परंतपःविनिघ्नन्सोमकान्वीरांस्तन्ममाचक्ष्व संजय

kathaṃ vā pāṇḍavānyuddhe pratyudyātaḥ paraṃtapaḥvinighnansomakānvīrāṃstanmamācakṣva saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

आचक्षे ते महाराज यदकार्षीत्पितामहःपीडिते तव पुत्रस्य सैन्ये पाण्डवसृञ्जयैः

ācakṣe te mahārāja yadakārṣītpitāmahaḥpīḍite tava putrasya sainye pāṇḍavasṛñjayaiḥ

प्रहृष्टमनसः शूराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वजअभ्यवर्तन्त निघ्नन्तस्तव पुत्रस्य वाहिनीम्

prahṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvajaabhyavartanta nighnantastava putrasya vāhinīm

तं विनाशं मनुष्येन्द्र नरवारणवाजिनाम्नामृष्यत तदा भीष्मः सैन्यघातं रणे परैः

taṃ vināśaṃ manuṣyendra naravāraṇavājināmnāmṛṣyata tadā bhīṣmaḥ sainyaghātaṃ raṇe paraiḥ

स पाण्डवान्महेष्वासः पाञ्चालांश्च ससृञ्जयान्अभ्यद्रवत दुर्धर्षस्त्यक्त्वा जीवितमात्मनः

sa pāṇḍavānmaheṣvāsaḥ pāñcālāṃśca sasṛñjayānabhyadravata durdharṣastyaktvā jīvitamātmanaḥ

स पाण्डवानां प्रवरान्पञ्च राजन्महारथान्आत्तशस्त्रान्रणे यत्तान्वारयामास सायकैःनाराचैर्वत्सदन्तैश्च शितैरञ्जलिकैस्तथा

sa pāṇḍavānāṃ pravarānpañca rājanmahārathānāttaśastrānraṇe yattānvārayāmāsa sāyakaiḥnārācairvatsadantaiśca śitairañjalikaistathā

निजघ्ने समरे क्रुद्धो हस्त्यश्वममितं बहुरथिनोऽपातयद्राजन्रथेभ्यः पुरुषर्षभः

nijaghne samare kruddho hastyaśvamamitaṃ bahurathino'pātayadrājanrathebhyaḥ puruṣarṣabhaḥ

सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यः पदातींश्च समागतान्गजारोहान्गजेभ्यश्च परेषां विदधद्भयम्

sādinaścāśvapṛṣṭhebhyaḥ padātīṃśca samāgatāngajārohāngajebhyaśca pareṣāṃ vidadhadbhayam

तमेकं समरे भीष्मं त्वरमाणं महारथम्पाण्डवाः समवर्तन्त वज्रपाणिमिवासुराः

tamekaṃ samare bhīṣmaṃ tvaramāṇaṃ mahārathampāṇḍavāḥ samavartanta vajrapāṇimivāsurāḥ

शक्राशनिसमस्पर्शान्विमुञ्चन्निशिताञ्शरान्दिक्ष्वदृश्यत सर्वासु घोरं संधारयन्वपुः

śakrāśanisamasparśānvimuñcanniśitāñśarāndikṣvadṛśyata sarvāsu ghoraṃ saṃdhārayanvapuḥ

मण्डलीकृतमेवास्य नित्यं धनुरदृश्यतसंग्रामे युध्यमानस्य शक्रचापनिभं महत्

maṇḍalīkṛtamevāsya nityaṃ dhanuradṛśyatasaṃgrāme yudhyamānasya śakracāpanibhaṃ mahat

तद्दृष्ट्वा समरे कर्म तव पुत्रा विशां पतेविस्मयं परमं प्राप्ताः पितामहमपूजयन्

taddṛṣṭvā samare karma tava putrā viśāṃ patevismayaṃ paramaṃ prāptāḥ pitāmahamapūjayan

पार्था विमनसो भूत्वा प्रैक्षन्त पितरं तवयुध्यमानं रणे शूरं विप्रचित्तिमिवामराःन चैनं वारयामासुर्व्यात्ताननमिवान्तकम्

pārthā vimanaso bhūtvā praikṣanta pitaraṃ tavayudhyamānaṃ raṇe śūraṃ vipracittimivāmarāḥna cainaṃ vārayāmāsurvyāttānanamivāntakam

दशमेऽहनि संप्राप्ते रथानीकं शिखण्डिनःअदहन्निशितैर्बाणैः कृष्णवर्त्मेव काननम्

daśame'hani saṃprāpte rathānīkaṃ śikhaṇḍinaḥadahanniśitairbāṇaiḥ kṛṣṇavartmeva kānanam

तं शिखण्डी त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्स्तनान्तरेआशीविषमिव क्रुद्धं कालसृष्टमिवान्तकम्

taṃ śikhaṇḍī tribhirbāṇairabhyavidhyatstanāntareāśīviṣamiva kruddhaṃ kālasṛṣṭamivāntakam

स तेनातिभृशं विद्धः प्रेक्ष्य भीष्मः शिखण्डिनम्अनिच्छन्नपि संक्रुद्धः प्रहसन्निदमब्रवीत्

sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ prekṣya bhīṣmaḥ śikhaṇḍinamanicchannapi saṃkruddhaḥ prahasannidamabravīt

काममभ्यस वा मा वा न त्वां योत्स्ये कथंचनयैव हि त्वं कृता धात्रा सैव हि त्वं शिखण्डिनी

kāmamabhyasa vā mā vā na tvāṃ yotsye kathaṃcanayaiva hi tvaṃ kṛtā dhātrā saiva hi tvaṃ śikhaṇḍinī

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिखण्डी क्रोधमूर्छितःउवाच भीष्मं समरे सृक्किणी परिलेलिहन्

tasya tadvacanaṃ śrutvā śikhaṇḍī krodhamūrchitaḥuvāca bhīṣmaṃ samare sṛkkiṇī parilelihan

जानामि त्वां महाबाहो क्षत्रियाणां क्षयंकरम्मया श्रुतं च ते युद्धं जामदग्न्येन वै सह

jānāmi tvāṃ mahābāho kṣatriyāṇāṃ kṣayaṃkarammayā śrutaṃ ca te yuddhaṃ jāmadagnyena vai saha

दिव्यश्च ते प्रभावोऽयं स मया बहुशः श्रुतःजानन्नपि प्रभावं ते योत्स्येऽद्याहं त्वया सह

divyaśca te prabhāvo'yaṃ sa mayā bahuśaḥ śrutaḥjānannapi prabhāvaṃ te yotsye'dyāhaṃ tvayā saha

पाण्डवानां प्रियं कुर्वन्नात्मनश्च नरोत्तमअद्य त्वा योधयिष्यामि रणे पुरुषसत्तम

pāṇḍavānāṃ priyaṃ kurvannātmanaśca narottamaadya tvā yodhayiṣyāmi raṇe puruṣasattama

ध्रुवं च त्वा हनिष्यामि शपे सत्येन तेऽग्रतःएतच्छ्रुत्वा वचो मह्यं यत्क्षमं तत्समाचर

dhruvaṃ ca tvā haniṣyāmi śape satyena te'grataḥetacchrutvā vaco mahyaṃ yatkṣamaṃ tatsamācara

काममभ्यस वा मा वा न मे जीवन्विमोक्ष्यसेसुदृष्टः क्रियतां भीष्म लोकोऽयं समितिंजय

kāmamabhyasa vā mā vā na me jīvanvimokṣyasesudṛṣṭaḥ kriyatāṃ bhīṣma loko'yaṃ samitiṃjaya

एवमुक्त्वा ततो भीष्मं पञ्चभिर्नतपर्वभिःअविध्यत रणे राजन्प्रणुन्नं वाक्यसायकैः

evamuktvā tato bhīṣmaṃ pañcabhirnataparvabhiḥavidhyata raṇe rājanpraṇunnaṃ vākyasāyakaiḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सव्यसाची परंतपःकालोऽयमिति संचिन्त्य शिखण्डिनमचोदयत्

tasya tadvacanaṃ śrutvā savyasācī paraṃtapaḥkālo'yamiti saṃcintya śikhaṇḍinamacodayat

अहं त्वामनुयास्यामि परान्विद्रावयञ्शरैःअभिद्रव सुसंरब्धो भीष्मं भीमपराक्रमम्

ahaṃ tvāmanuyāsyāmi parānvidrāvayañśaraiḥabhidrava susaṃrabdho bhīṣmaṃ bhīmaparākramam

न हि ते संयुगे पीडां शक्तः कर्तुं महाबलःतस्मादद्य महाबाहो वीर भीष्ममभिद्रव

na hi te saṃyuge pīḍāṃ śaktaḥ kartuṃ mahābalaḥtasmādadya mahābāho vīra bhīṣmamabhidrava

अहत्वा समरे भीष्मं यदि यास्यसि मारिषअवहास्योऽस्य लोकस्य भविष्यसि मया सह

ahatvā samare bhīṣmaṃ yadi yāsyasi māriṣaavahāsyo'sya lokasya bhaviṣyasi mayā saha

नावहास्या यथा वीर भवेम परमाहवेतथा कुरु रणे यत्नं साधयस्व पितामहम्

nāvahāsyā yathā vīra bhavema paramāhavetathā kuru raṇe yatnaṃ sādhayasva pitāmaham

अहं ते रक्षणं युद्धे करिष्यामि परंतपवारयन्रथिनः सर्वान्साधयस्व पितामहम्

ahaṃ te rakṣaṇaṃ yuddhe kariṣyāmi paraṃtapavārayanrathinaḥ sarvānsādhayasva pitāmaham

द्रोणं च द्रोणपुत्रं च कृपं चाथ सुयोधनम्चित्रसेनं विकर्णं च सैन्धवं च जयद्रथम्

droṇaṃ ca droṇaputraṃ ca kṛpaṃ cātha suyodhanamcitrasenaṃ vikarṇaṃ ca saindhavaṃ ca jayadratham

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजं च सुदक्षिणम्भगदत्तं तथा शूरं मागधं च महारथम्

vindānuvindāvāvantyau kāmbojaṃ ca sudakṣiṇambhagadattaṃ tathā śūraṃ māgadhaṃ ca mahāratham

सौमदत्तिं रणे शूरमार्श्यशृङ्गिं च राक्षसम्त्रिगर्तराजं च रणे सह सर्वैर्महारथैःअहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम्

saumadattiṃ raṇe śūramārśyaśṛṅgiṃ ca rākṣasamtrigartarājaṃ ca raṇe saha sarvairmahārathaiḥahamāvārayiṣyāmi veleva makarālayam

कुरूंश्च सहितान्सर्वान्ये चैषां सैनिकाः स्थिताःनिवारयिष्यामि रणे साधयस्व पितामहम्

kurūṃśca sahitānsarvānye caiṣāṃ sainikāḥ sthitāḥnivārayiṣyāmi raṇe sādhayasva pitāmaham