Parva.Adhyaya 6.109

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

भगदत्तः कृपः शल्यः कृतवर्मा च सात्वतःविन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्धवश्च जयद्रथः

bhagadattaḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥvindānuvindāvāvantyau saindhavaśca jayadrathaḥ

चित्रसेनो विकर्णश्च तथा दुर्मर्षणो युवादशैते तावका योधा भीमसेनमयोधयन्

citraseno vikarṇaśca tathā durmarṣaṇo yuvādaśaite tāvakā yodhā bhīmasenamayodhayan

महत्या सेनया युक्ता नानादेशसमुत्थयाभीष्मस्य समरे राजन्प्रार्थयाना महद्यशः

mahatyā senayā yuktā nānādeśasamutthayābhīṣmasya samare rājanprārthayānā mahadyaśaḥ

शल्यस्तु नवभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयत्कृतवर्मा त्रिभिर्बाणैः कृपश्च नवभिः शरैः

śalyastu navabhirbāṇairbhīmasenamatāḍayatkṛtavarmā tribhirbāṇaiḥ kṛpaśca navabhiḥ śaraiḥ

चित्रसेनो विकर्णश्च भगदत्तश्च मारिषदशभिर्दशभिर्भल्लैर्भीमसेनमताडयन्

citraseno vikarṇaśca bhagadattaśca māriṣadaśabhirdaśabhirbhallairbhīmasenamatāḍayan

सैन्धवश्च त्रिभिर्बाणैर्जत्रुदेशेऽभ्यताडयत्विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पञ्चभिः पञ्चभिः शरैःदुर्मर्षणश्च विंशत्या पाण्डवं निशितैः शरैः

saindhavaśca tribhirbāṇairjatrudeśe'bhyatāḍayatvindānuvindāvāvantyau pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥdurmarṣaṇaśca viṃśatyā pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ

स तान्सर्वान्महाराज भ्राजमानान्पृथक्पृथक्प्रवीरान्सर्वलोकस्य धार्तराष्ट्रान्महारथान्विव्याध बहुभिर्बाणैर्भीमसेनो महाबलः

sa tānsarvānmahārāja bhrājamānānpṛthakpṛthakpravīrānsarvalokasya dhārtarāṣṭrānmahārathānvivyādha bahubhirbāṇairbhīmaseno mahābalaḥ

शल्यं पञ्चाशता विद्ध्वा कृतवर्माणमष्टभिःकृपस्य सशरं चापं मध्ये चिच्छेद भारतअथैनं छिन्नधन्वानं पुनर्विव्याध पञ्चभिः

śalyaṃ pañcāśatā viddhvā kṛtavarmāṇamaṣṭabhiḥkṛpasya saśaraṃ cāpaṃ madhye ciccheda bhārataathainaṃ chinnadhanvānaṃ punarvivyādha pañcabhiḥ

विन्दानुविन्दौ च तथा त्रिभिस्त्रिभिरताडयत्दुर्मर्षणं च विंशत्या चित्रसेनं च पञ्चभिः

vindānuvindau ca tathā tribhistribhiratāḍayatdurmarṣaṇaṃ ca viṃśatyā citrasenaṃ ca pañcabhiḥ

विकर्णं दशभिर्बाणैः पञ्चभिश्च जयद्रथम्विद्ध्वा भीमोऽनदद्धृष्टः सैन्धवं च पुनस्त्रिभिः

vikarṇaṃ daśabhirbāṇaiḥ pañcabhiśca jayadrathamviddhvā bhīmo'nadaddhṛṣṭaḥ saindhavaṃ ca punastribhiḥ

अथान्यद्धनुरादाय गौतमो रथिनां वरःभीमं विव्याध संरब्धो दशभिर्निशितैः शरैः

athānyaddhanurādāya gautamo rathināṃ varaḥbhīmaṃ vivyādha saṃrabdho daśabhirniśitaiḥ śaraiḥ

स विद्धो बहुभिर्बाणैस्तोत्त्रैरिव महाद्विपःततः क्रुद्धो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान्गौतमं ताडयामास शरैर्बहुभिराहवे

sa viddho bahubhirbāṇaistottrairiva mahādvipaḥtataḥ kruddho mahābāhurbhīmasenaḥ pratāpavāngautamaṃ tāḍayāmāsa śarairbahubhirāhave

सैन्धवस्य तथाश्वांश्च सारथिं च त्रिभिः शरैःप्राहिणोन्मृत्युलोकाय कालान्तकसमद्युतिः

saindhavasya tathāśvāṃśca sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥprāhiṇonmṛtyulokāya kālāntakasamadyutiḥ

हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथःशरांश्चिक्षेप निशितान्भीमसेनस्य संयुगे

hatāśvāttu rathāttūrṇamavaplutya mahārathaḥśarāṃścikṣepa niśitānbhīmasenasya saṃyuge

तस्य भीमो धनुर्मध्ये द्वाभ्यां चिच्छेद भारतभल्लाभ्यां भरतश्रेष्ठ सैन्धवस्य महात्मनः

tasya bhīmo dhanurmadhye dvābhyāṃ ciccheda bhāratabhallābhyāṃ bharataśreṣṭha saindhavasya mahātmanaḥ

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिःचित्रसेनरथं राजन्नारुरोह त्वरान्वितः

sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥcitrasenarathaṃ rājannāruroha tvarānvitaḥ

अत्यद्भुतं रणे कर्म कृतवांस्तत्र पाण्डवःमहारथाञ्शरैर्विद्ध्वा वारयित्वा महारथःविरथं सैन्धवं चक्रे सर्वलोकस्य पश्यतः

atyadbhutaṃ raṇe karma kṛtavāṃstatra pāṇḍavaḥmahārathāñśarairviddhvā vārayitvā mahārathaḥvirathaṃ saindhavaṃ cakre sarvalokasya paśyataḥ

नातीव ममृषे शल्यो भीमसेनस्य विक्रमम्स संधाय शरांस्तीक्ष्णान्कर्मारपरिमार्जितान्भीमं विव्याध सप्तत्या तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

nātīva mamṛṣe śalyo bhīmasenasya vikramamsa saṃdhāya śarāṃstīkṣṇānkarmāraparimārjitānbhīmaṃ vivyādha saptatyā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तश्च मारिषविन्दानुविन्दावावन्त्यौ चित्रसेनश्च संयुगे

kṛpaśca kṛtavarmā ca bhagadattaśca māriṣavindānuvindāvāvantyau citrasenaśca saṃyuge

दुर्मर्षणो विकर्णश्च सिन्धुराजश्च वीर्यवान्भीमं ते विव्यधुस्तूर्णं शल्यहेतोररिंदमाः

durmarṣaṇo vikarṇaśca sindhurājaśca vīryavānbhīmaṃ te vivyadhustūrṇaṃ śalyahetorariṃdamāḥ

स तु तान्प्रतिविव्याध पञ्चभिः पञ्चभिः शरैःशल्यं विव्याध सप्तत्या पुनश्च दशभिः शरैः

sa tu tānprativivyādha pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥśalyaṃ vivyādha saptatyā punaśca daśabhiḥ śaraiḥ

तं शल्यो नवभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिःसारथिं चास्य भल्लेन गाढं विव्याध मर्मणि

taṃ śalyo navabhirviddhvā punarvivyādha pañcabhiḥsārathiṃ cāsya bhallena gāḍhaṃ vivyādha marmaṇi

विशोकं वीक्ष्य निर्भिन्नं भीमसेनः प्रतापवान्मद्रराजं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्

viśokaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ bhīmasenaḥ pratāpavānmadrarājaṃ tribhirbāṇairbāhvorurasi cārpayat

तथेतरान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैःताडयामास समरे सिंहवच्च ननाद च

tathetarānmaheṣvāsāṃstribhistribhirajihmagaiḥtāḍayāmāsa samare siṃhavacca nanāda ca

ते हि यत्ता महेष्वासाः पाण्डवं युद्धदुर्मदम्त्रिभिस्त्रिभिरकुण्ठाग्रैर्भृशं मर्मस्वताडयन्

te hi yattā maheṣvāsāḥ pāṇḍavaṃ yuddhadurmadamtribhistribhirakuṇṭhāgrairbhṛśaṃ marmasvatāḍayan

सोऽतिविद्धो महेष्वासो भीमसेनो न विव्यथेपर्वतो वारिधाराभिर्वर्षमाणैरिवाम्बुदैः

so'tividdho maheṣvāso bhīmaseno na vivyatheparvato vāridhārābhirvarṣamāṇairivāmbudaiḥ

शल्यं च नवभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा महायशाःप्राग्ज्योतिषं शतेनाजौ राजन्विव्याध वै दृढम्

śalyaṃ ca navabhirbāṇairbhṛśaṃ viddhvā mahāyaśāḥprāgjyotiṣaṃ śatenājau rājanvivyādha vai dṛḍham

ततस्तु सशरं चापं सात्वतस्य महात्मनःक्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेद कृतहस्तवत्

tatastu saśaraṃ cāpaṃ sātvatasya mahātmanaḥkṣurapreṇa sutīkṣṇena ciccheda kṛtahastavat

अथान्यद्धनुरादाय कृतवर्मा वृकोदरम्आजघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन परंतप

athānyaddhanurādāya kṛtavarmā vṛkodaramājaghāna bhruvormadhye nārācena paraṃtapa

भीमस्तु समरे विद्ध्वा शल्यं नवभिरायसैःभगदत्तं त्रिभिश्चैव कृतवर्माणमष्टभिः

bhīmastu samare viddhvā śalyaṃ navabhirāyasaiḥbhagadattaṃ tribhiścaiva kṛtavarmāṇamaṣṭabhiḥ

द्वाभ्यां द्वाभ्यां च विव्याध गौतमप्रभृतीन्रथान्ते तु तं समरे राजन्विव्यधुर्निशितैः शरैः

dvābhyāṃ dvābhyāṃ ca vivyādha gautamaprabhṛtīnrathānte tu taṃ samare rājanvivyadhurniśitaiḥ śaraiḥ

स तथा पीड्यमानोऽपि सर्वतस्तैर्महारथैःमत्वा तृणेन तांस्तुल्यान्विचचार गतव्यथः

sa tathā pīḍyamāno'pi sarvatastairmahārathaiḥmatvā tṛṇena tāṃstulyānvicacāra gatavyathaḥ

ते चापि रथिनां श्रेष्ठा भीमाय निशिताञ्शरान्प्रेषयामासुरव्यग्राः शतशोऽथ सहस्रशः

te cāpi rathināṃ śreṣṭhā bhīmāya niśitāñśarānpreṣayāmāsuravyagrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

तस्य शक्तिं महावेगां भगदत्तो महारथःचिक्षेप समरे वीरः स्वर्णदण्डां महाधनाम्

tasya śaktiṃ mahāvegāṃ bhagadatto mahārathaḥcikṣepa samare vīraḥ svarṇadaṇḍāṃ mahādhanām

तोमरं सैन्धवो राजा पट्टिशं च महाभुजःशतघ्नीं च कृपो राजञ्शरं शल्यश्च संयुगे

tomaraṃ saindhavo rājā paṭṭiśaṃ ca mahābhujaḥśataghnīṃ ca kṛpo rājañśaraṃ śalyaśca saṃyuge

अथेतरे महेष्वासाः पञ्च पञ्च शिलीमुखान्भीमसेनं समुद्दिश्य प्रेषयामासुरोजसा

athetare maheṣvāsāḥ pañca pañca śilīmukhānbhīmasenaṃ samuddiśya preṣayāmāsurojasā

तोमरं स द्विधा चक्रे क्षुरप्रेणानिलात्मजःपट्टिशं च त्रिभिर्बाणैश्चिच्छेद तिलकाण्डवत्

tomaraṃ sa dvidhā cakre kṣurapreṇānilātmajaḥpaṭṭiśaṃ ca tribhirbāṇaiściccheda tilakāṇḍavat

स बिभेद शतघ्नीं च नवभिः कङ्कपत्रिभिःमद्रराजप्रयुक्तं च शरं छित्त्वा महाबलः

sa bibheda śataghnīṃ ca navabhiḥ kaṅkapatribhiḥmadrarājaprayuktaṃ ca śaraṃ chittvā mahābalaḥ

शक्तिं चिच्छेद सहसा भगदत्तेरितां रणेतथेतराञ्शरान्घोराञ्शरैः संनतपर्वभिः

śaktiṃ ciccheda sahasā bhagadatteritāṃ raṇetathetarāñśarānghorāñśaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

भीमसेनो रणश्लाघी त्रिधैकैकं समाच्छिनत्तांश्च सर्वान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरताडयत्

bhīmaseno raṇaślāghī tridhaikaikaṃ samācchinattāṃśca sarvānmaheṣvāsāṃstribhistribhiratāḍayat

ततो धनंजयस्तत्र वर्तमाने महारणेजगाम स रथेनाजौ भीमं दृष्ट्वा महारथम्निघ्नन्तं समरे शत्रून्योधयानं च सायकैः

tato dhanaṃjayastatra vartamāne mahāraṇejagāma sa rathenājau bhīmaṃ dṛṣṭvā mahārathamnighnantaṃ samare śatrūnyodhayānaṃ ca sāyakaiḥ

तौ तु तत्र महात्मानौ समेतौ वीक्ष्य पाण्डवौनाशशंसुर्जयं तत्र तावकाः पुरुषर्षभ

tau tu tatra mahātmānau sametau vīkṣya pāṇḍavaunāśaśaṃsurjayaṃ tatra tāvakāḥ puruṣarṣabha

अथार्जुनो रणे भीष्मं योधयन्वै महारथम्भीष्मस्य निधनाकाङ्क्षी पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्

athārjuno raṇe bhīṣmaṃ yodhayanvai mahārathambhīṣmasya nidhanākāṅkṣī puraskṛtya śikhaṇḍinam

आससाद रणे योधांस्तावकान्दश भारतये स्म भीमं रणे राजन्योधयन्तो व्यवस्थिताःबीभत्सुस्तानथाविध्यद्भीमस्य प्रियकाम्यया

āsasāda raṇe yodhāṃstāvakāndaśa bhārataye sma bhīmaṃ raṇe rājanyodhayanto vyavasthitāḥbībhatsustānathāvidhyadbhīmasya priyakāmyayā

ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत्अर्जुनस्य वधार्थाय भीमसेनस्य चोभयोः

tato duryodhano rājā suśarmāṇamacodayatarjunasya vadhārthāya bhīmasenasya cobhayoḥ

सुशर्मन्गच्छ शीघ्रं त्वं बलौघैः परिवारितःजहि पाण्डुसुतावेतौ धनंजयवृकोदरौ

suśarmangaccha śīghraṃ tvaṃ balaughaiḥ parivāritaḥjahi pāṇḍusutāvetau dhanaṃjayavṛkodarau

तच्छ्रुत्वा शासनं तस्य त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपःअभिद्रुत्य रणे भीममर्जुनं चैव धन्विनौ

tacchrutvā śāsanaṃ tasya trigartaḥ prasthalādhipaḥabhidrutya raṇe bhīmamarjunaṃ caiva dhanvinau

रथैरनेकसाहस्रैः परिवव्रे समन्ततःततः प्रववृते युद्धमर्जुनस्य परैः सह

rathairanekasāhasraiḥ parivavre samantataḥtataḥ pravavṛte yuddhamarjunasya paraiḥ saha