Parva.Adhyaya 6.115

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

कथमासंस्तदा योधा हीना भीष्मेण संजयबलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा

kathamāsaṃstadā yodhā hīnā bhīṣmeṇa saṃjayabalinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā

तदैव निहतान्मन्ये कुरूनन्यांश्च पार्थिवान्न प्राहरद्यदा भीष्मो घृणित्वाद्द्रुपदात्मजे

tadaiva nihatānmanye kurūnanyāṃśca pārthivānna prāharadyadā bhīṣmo ghṛṇitvāddrupadātmaje

ततो दुःखतरं मन्ये किमन्यत्प्रभविष्यतियदद्य पितरं श्रुत्वा निहतं मम दुर्मतेः

tato duḥkhataraṃ manye kimanyatprabhaviṣyatiyadadya pitaraṃ śrutvā nihataṃ mama durmateḥ

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम संजयश्रुत्वा विनिहतं भीष्मं शतधा यन्न दीर्यते

aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama saṃjayaśrutvā vinihataṃ bhīṣmaṃ śatadhā yanna dīryate

पुनः पुनर्न मृष्यामि हतं देवव्रतं रणेन हतो जामदग्न्येन दिव्यैरस्त्रैः स्म यः पुरा

punaḥ punarna mṛṣyāmi hataṃ devavrataṃ raṇena hato jāmadagnyena divyairastraiḥ sma yaḥ purā

यदद्य निहतेनाजौ भीष्मेण जयमिच्छताचेष्टितं नरसिंहेन तन्मे कथय संजय

yadadya nihatenājau bhīṣmeṇa jayamicchatāceṣṭitaṃ narasiṃhena tanme kathaya saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

सायाह्ने न्यपतद्भूमौ धार्तराष्ट्रान्विषादयन्पाञ्चालानां ददद्धर्षं कुरुवृद्धः पितामहः

sāyāhne nyapatadbhūmau dhārtarāṣṭrānviṣādayanpāñcālānāṃ dadaddharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ

स शेते शरतल्पस्थो मेदिनीमस्पृशंस्तदाभीष्मो रथात्प्रपतितः प्रच्युतो धरणीतले

sa śete śaratalpastho medinīmaspṛśaṃstadābhīṣmo rathātprapatitaḥ pracyuto dharaṇītale

हा हेति तुमुलः शब्दो भूतानां समपद्यतसीमावृक्षे निपतिते कुरूणां समितिक्षये

hā heti tumulaḥ śabdo bhūtānāṃ samapadyatasīmāvṛkṣe nipatite kurūṇāṃ samitikṣaye

उभयोः सेनयो राजन्क्षत्रियान्भयमाविशत्भीष्मं शंतनवं दृष्ट्वा विशीर्णकवचध्वजम्कुरवः पर्यवर्तन्त पाण्डवाश्च विशां पते

ubhayoḥ senayo rājankṣatriyānbhayamāviśatbhīṣmaṃ śaṃtanavaṃ dṛṣṭvā viśīrṇakavacadhvajamkuravaḥ paryavartanta pāṇḍavāśca viśāṃ pate

खं तमोवृतमासीच्च नासीद्भानुमतः प्रभाररास पृथिवी चैव भीष्मे शांतनवे हते

khaṃ tamovṛtamāsīcca nāsīdbhānumataḥ prabhārarāsa pṛthivī caiva bhīṣme śāṃtanave hate

अयं ब्रह्मविदां श्रेष्ठो अयं ब्रह्मविदां गतिःइत्यभाषन्त भूतानि शयानं भरतर्षभम्

ayaṃ brahmavidāṃ śreṣṭho ayaṃ brahmavidāṃ gatiḥityabhāṣanta bhūtāni śayānaṃ bharatarṣabham

अयं पितरमाज्ञाय कामार्तं शंतनुं पुराऊर्ध्वरेतसमात्मानं चकार पुरुषर्षभः

ayaṃ pitaramājñāya kāmārtaṃ śaṃtanuṃ purāūrdhvaretasamātmānaṃ cakāra puruṣarṣabhaḥ

इति स्म शरतल्पस्थं भरतानाममध्यमम्ऋषयः पर्यधावन्त सहिताः सिद्धचारणैः

iti sma śaratalpasthaṃ bharatānāmamadhyamamṛṣayaḥ paryadhāvanta sahitāḥ siddhacāraṇaiḥ

हते शांतनवे भीष्मे भरतानां पितामहेन किंचित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्तव च भारत

hate śāṃtanave bhīṣme bharatānāṃ pitāmahena kiṃcitpratyapadyanta putrāstava ca bhārata

विवर्णवदनाश्चासन्गतश्रीकाश्च भारतअतिष्ठन्व्रीडिताश्चैव ह्रिया युक्ता ह्यधोमुखाः

vivarṇavadanāścāsangataśrīkāśca bhārataatiṣṭhanvrīḍitāścaiva hriyā yuktā hyadhomukhāḥ

पाण्डवाश्च जयं लब्ध्वा संग्रामशिरसि स्थिताःसर्वे दध्मुर्महाशङ्खान्हेमजालपरिष्कृतान्

pāṇḍavāśca jayaṃ labdhvā saṃgrāmaśirasi sthitāḥsarve dadhmurmahāśaṅkhānhemajālapariṣkṛtān

भृशं तूर्यनिनादेषु वाद्यमानेषु चानघअपश्याम रणे राजन्भीमसेनं महाबलम्आक्रीडमानं कौन्तेयं हर्षेण महता युतम्

bhṛśaṃ tūryaninādeṣu vādyamāneṣu cānaghaapaśyāma raṇe rājanbhīmasenaṃ mahābalamākrīḍamānaṃ kaunteyaṃ harṣeṇa mahatā yutam

निहत्य समरे शत्रून्महाबलसमन्वितान्संमोहश्चापि तुमुलः कुरूणामभवत्तदा

nihatya samare śatrūnmahābalasamanvitānsaṃmohaścāpi tumulaḥ kurūṇāmabhavattadā

कर्णदुर्योधनौ चापि निःश्वसेतां मुहुर्मुहुःतथा निपतिते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरेहाहाकारमभूत्सर्वं निर्मर्यादमवर्तत

karṇaduryodhanau cāpi niḥśvasetāṃ muhurmuhuḥtathā nipatite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdharehāhākāramabhūtsarvaṃ nirmaryādamavartata

दृष्ट्वा च पतितं भीष्मं पुत्रो दुःशासनस्तवउत्तमं जवमास्थाय द्रोणानीकं समाद्रवत्

dṛṣṭvā ca patitaṃ bhīṣmaṃ putro duḥśāsanastavauttamaṃ javamāsthāya droṇānīkaṃ samādravat

भ्रात्रा प्रस्थापितो वीरः स्वेनानीकेन दंशितःप्रययौ पुरुषव्याघ्रः स्वसैन्यमभिचोदयन्

bhrātrā prasthāpito vīraḥ svenānīkena daṃśitaḥprayayau puruṣavyāghraḥ svasainyamabhicodayan

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कुरवः पर्यवारयन्दुःशासनं महाराज किमयं वक्ष्यतीति वै

tamāyāntamabhiprekṣya kuravaḥ paryavārayanduḥśāsanaṃ mahārāja kimayaṃ vakṣyatīti vai

ततो द्रोणाय निहतं भीष्ममाचष्ट कौरवःद्रोणस्तदप्रियं श्रुत्वा सहसा न्यपतद्रथात्

tato droṇāya nihataṃ bhīṣmamācaṣṭa kauravaḥdroṇastadapriyaṃ śrutvā sahasā nyapatadrathāt

स संज्ञामुपलभ्याथ भारद्वाजः प्रतापवान्निवारयामास तदा स्वान्यनीकानि मारिष

sa saṃjñāmupalabhyātha bhāradvājaḥ pratāpavānnivārayāmāsa tadā svānyanīkāni māriṣa

विनिवृत्तान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डवापि स्वसैनिकान्दूतैः शीघ्राश्वसंयुक्तैरवहारमकारयन्

vinivṛttānkurūndṛṣṭvā pāṇḍavāpi svasainikāndūtaiḥ śīghrāśvasaṃyuktairavahāramakārayan

विनिवृत्तेषु सैन्येषु पारंपर्येण सर्वशःविमुक्तकवचाः सर्वे भीष्ममीयुर्नराधिपाः

vinivṛtteṣu sainyeṣu pāraṃparyeṇa sarvaśaḥvimuktakavacāḥ sarve bhīṣmamīyurnarādhipāḥ

व्युपारम्य ततो युद्धाद्योधाः शतसहस्रशःउपतस्थुर्महात्मानं प्रजापतिमिवामराः

vyupāramya tato yuddhādyodhāḥ śatasahasraśaḥupatasthurmahātmānaṃ prajāpatimivāmarāḥ

ते तु भीष्मं समासाद्य शयानं भरतर्षभम्अभिवाद्य व्यतिष्ठन्त पाण्डवाः कुरुभिः सह

te tu bhīṣmaṃ samāsādya śayānaṃ bharatarṣabhamabhivādya vyatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha

अथ पाण्डून्कुरूंश्चैव प्रणिपत्याग्रतः स्थितान्अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः शांतनवस्तदा

atha pāṇḍūnkurūṃścaiva praṇipatyāgrataḥ sthitānabhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ śāṃtanavastadā

स्वागतं वो महाभागाः स्वागतं वो महारथाःतुष्यामि दर्शनाच्चाहं युष्माकममरोपमाः

svāgataṃ vo mahābhāgāḥ svāgataṃ vo mahārathāḥtuṣyāmi darśanāccāhaṃ yuṣmākamamaropamāḥ

अभिनन्द्य स तानेवं शिरसा लम्बताब्रवीत्शिरो मे लम्बतेऽत्यर्थमुपधानं प्रदीयताम्

abhinandya sa tānevaṃ śirasā lambatābravītśiro me lambate'tyarthamupadhānaṃ pradīyatām

ततो नृपाः समाजह्रुस्तनूनि च मृदूनि चउपधानानि मुख्यानि नैच्छत्तानि पितामहः

tato nṛpāḥ samājahrustanūni ca mṛdūni caupadhānāni mukhyāni naicchattāni pitāmahaḥ

अब्रवीच्च नरव्याघ्रः प्रहसन्निव तान्नृपान्नैतानि वीरशय्यासु युक्तरूपाणि पार्थिवाः

abravīcca naravyāghraḥ prahasanniva tānnṛpānnaitāni vīraśayyāsu yuktarūpāṇi pārthivāḥ

ततो वीक्ष्य नरश्रेष्ठमभ्यभाषत पाण्डवम्धनंजयं दीर्घबाहुं सर्वलोकमहारथम्

tato vīkṣya naraśreṣṭhamabhyabhāṣata pāṇḍavamdhanaṃjayaṃ dīrghabāhuṃ sarvalokamahāratham

धनंजय महाबाहो शिरसो मेऽस्य लम्बतःदीयतामुपधानं वै यद्युक्तमिह मन्यसे

dhanaṃjaya mahābāho śiraso me'sya lambataḥdīyatāmupadhānaṃ vai yadyuktamiha manyase

स संन्यस्य महच्चापमभिवाद्य पितामहम्नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामिदं वचनमब्रवीत्

sa saṃnyasya mahaccāpamabhivādya pitāmahamnetrābhyāmaśrupūrṇābhyāmidaṃ vacanamabravīt

आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ सर्वशस्त्रभृतां वरप्रेष्योऽहं तव दुर्धर्ष क्रियतां किं पितामह

ājñāpaya kuruśreṣṭha sarvaśastrabhṛtāṃ varapreṣyo'haṃ tava durdharṣa kriyatāṃ kiṃ pitāmaha

तमब्रवीच्छांतनवः शिरो मे तात लम्बतेउपधानं कुरुश्रेष्ठ फल्गुनोपनयस्व मेशयनस्यानुरूपं हि शीघ्रं वीर प्रयच्छ मे

tamabravīcchāṃtanavaḥ śiro me tāta lambateupadhānaṃ kuruśreṣṭha phalgunopanayasva meśayanasyānurūpaṃ hi śīghraṃ vīra prayaccha me

त्वं हि पार्थ महाबाहो श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्क्षत्रधर्मस्य वेत्ता च बुद्धिसत्त्वगुणान्वितः

tvaṃ hi pārtha mahābāho śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatāmkṣatradharmasya vettā ca buddhisattvaguṇānvitaḥ

फल्गुनस्तु तथेत्युक्त्वा व्यवसायपुरोजवःप्रगृह्यामन्त्र्य गाण्डीवं शरांश्च नतपर्वणः

phalgunastu tathetyuktvā vyavasāyapurojavaḥpragṛhyāmantrya gāṇḍīvaṃ śarāṃśca nataparvaṇaḥ

अनुमान्य महात्मानं भरतानाममध्यमम्त्रिभिस्तीक्ष्णैर्महावेगैरुदगृह्णाच्छिरः शरैः

anumānya mahātmānaṃ bharatānāmamadhyamamtribhistīkṣṇairmahāvegairudagṛhṇācchiraḥ śaraiḥ

अभिप्राये तु विदिते धर्मात्मा सव्यसाचिनाअतुष्यद्भरतश्रेष्ठो भीष्मो धर्मार्थतत्त्ववित्

abhiprāye tu vidite dharmātmā savyasācināatuṣyadbharataśreṣṭho bhīṣmo dharmārthatattvavit

उपधानेन दत्तेन प्रत्यनन्दद्धनंजयम्कुन्तीपुत्रं युधां श्रेष्ठं सुहृदां प्रीतिवर्धनम्

upadhānena dattena pratyanandaddhanaṃjayamkuntīputraṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ suhṛdāṃ prītivardhanam

अनुरूपं शयानस्य पाण्डवोपहितं त्वयायद्यन्यथा प्रवर्तेथाः शपेयं त्वामहं रुषा

anurūpaṃ śayānasya pāṇḍavopahitaṃ tvayāyadyanyathā pravartethāḥ śapeyaṃ tvāmahaṃ ruṣā

एवमेतन्महाबाहो धर्मेषु परिनिष्ठितम्स्वप्तव्यं क्षत्रियेणाजौ शरतल्पगतेन वै

evametanmahābāho dharmeṣu pariniṣṭhitamsvaptavyaṃ kṣatriyeṇājau śaratalpagatena vai

एवमुक्त्वा तु बीभत्सुं सर्वांस्तानब्रवीद्वचःराज्ञश्च राजपुत्रांश्च पाण्डवेनाभि संस्थितान्

evamuktvā tu bībhatsuṃ sarvāṃstānabravīdvacaḥrājñaśca rājaputrāṃśca pāṇḍavenābhi saṃsthitān

शयेयमस्यां शय्यायां यावदावर्तनं रवेःये तदा पारयिष्यन्ति ते मां द्रक्ष्यन्ति वै नृपाः

śayeyamasyāṃ śayyāyāṃ yāvadāvartanaṃ raveḥye tadā pārayiṣyanti te māṃ drakṣyanti vai nṛpāḥ

दिशं वैश्रवणाक्रान्तां यदा गन्ता दिवाकरःअर्चिष्मान्प्रतपँल्लोकान्रथेनोत्तमतेजसाविमोक्ष्येऽहं तदा प्राणान्सुहृदः सुप्रियानपि

diśaṃ vaiśravaṇākrāntāṃ yadā gantā divākaraḥarciṣmānpratapam̐llokānrathenottamatejasāvimokṣye'haṃ tadā prāṇānsuhṛdaḥ supriyānapi

परिखा खन्यतामत्र ममावसदने नृपाःउपासिष्ये विवस्वन्तमेवं शरशताचितःउपारमध्वं संग्रामाद्वैराण्युत्सृज्य पार्थिवाः

parikhā khanyatāmatra mamāvasadane nṛpāḥupāsiṣye vivasvantamevaṃ śaraśatācitaḥupāramadhvaṃ saṃgrāmādvairāṇyutsṛjya pārthivāḥ

उपातिष्ठन्नथो वैद्याः शल्योद्धरणकोविदाःसर्वोपकरणैर्युक्ताः कुशलास्ते सुशिक्षिताः

upātiṣṭhannatho vaidyāḥ śalyoddharaṇakovidāḥsarvopakaraṇairyuktāḥ kuśalāste suśikṣitāḥ

तान्दृष्ट्वा जाह्नवीपुत्रः प्रोवाच वचनं तदादत्तदेया विसृज्यन्तां पूजयित्वा चिकित्सकाः

tāndṛṣṭvā jāhnavīputraḥ provāca vacanaṃ tadādattadeyā visṛjyantāṃ pūjayitvā cikitsakāḥ

एवंगते न हीदानीं वैद्यैः कार्यमिहास्ति मेक्षत्रधर्मप्रशस्तां हि प्राप्तोऽस्मि परमां गतिम्

evaṃgate na hīdānīṃ vaidyaiḥ kāryamihāsti mekṣatradharmapraśastāṃ hi prāpto'smi paramāṃ gatim

नैष धर्मो महीपालाः शरतल्पगतस्य मेएतैरेव शरैश्चाहं दग्धव्योऽन्ते नराधिपाः

naiṣa dharmo mahīpālāḥ śaratalpagatasya meetaireva śaraiścāhaṃ dagdhavyo'nte narādhipāḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पुत्रो दुर्योधनस्तववैद्यान्विसर्जयामास पूजयित्वा यथार्हतः

tacchrutvā vacanaṃ tasya putro duryodhanastavavaidyānvisarjayāmāsa pūjayitvā yathārhataḥ

ततस्ते विस्मयं जग्मुर्नानाजनपदेश्वराःस्थितिं धर्मे परां दृष्ट्वा भीष्मस्यामिततेजसः

tataste vismayaṃ jagmurnānājanapadeśvarāḥsthitiṃ dharme parāṃ dṛṣṭvā bhīṣmasyāmitatejasaḥ

उपधानं ततो दत्त्वा पितुस्तव जनेश्वरसहिताः पाण्डवाः सर्वे कुरवश्च महारथाः

upadhānaṃ tato dattvā pitustava janeśvarasahitāḥ pāṇḍavāḥ sarve kuravaśca mahārathāḥ

उपगम्य महात्मानं शयानं शयने शुभेतेऽभिवाद्य ततो भीष्मं कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्

upagamya mahātmānaṃ śayānaṃ śayane śubhete'bhivādya tato bhīṣmaṃ kṛtvā cābhipradakṣiṇam

विधाय रक्षां भीष्मस्य सर्व एव समन्ततःवीराः स्वशिबिराण्येव ध्यायन्तः परमातुराःनिवेशायाभ्युपागच्छन्सायाह्ने रुधिरोक्षिताः

vidhāya rakṣāṃ bhīṣmasya sarva eva samantataḥvīrāḥ svaśibirāṇyeva dhyāyantaḥ paramāturāḥniveśāyābhyupāgacchansāyāhne rudhirokṣitāḥ

निविष्टान्पाण्डवांश्चापि प्रीयमाणान्महारथान्भीष्मस्य पतनाद्धृष्टानुपगम्य महारथान्उवाच यादवः काले धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्

niviṣṭānpāṇḍavāṃścāpi prīyamāṇānmahārathānbhīṣmasya patanāddhṛṣṭānupagamya mahārathānuvāca yādavaḥ kāle dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

दिष्ट्या जयसि कौरव्य दिष्ट्या भीष्मो निपातितःअवध्यो मानुषैरेष सत्यसंधो महारथः

diṣṭyā jayasi kauravya diṣṭyā bhīṣmo nipātitaḥavadhyo mānuṣaireṣa satyasaṃdho mahārathaḥ

अथ वा दैवतैः पार्थ सर्वशस्त्रास्त्रपारगःत्वां तु चक्षुर्हणं प्राप्य दग्धो घोरेण चक्षुषा

atha vā daivataiḥ pārtha sarvaśastrāstrapāragaḥtvāṃ tu cakṣurhaṇaṃ prāpya dagdho ghoreṇa cakṣuṣā

एवमुक्तो धर्मराजः प्रत्युवाच जनार्दनम्तव प्रसादाद्विजयः क्रोधात्तव पराजयःत्वं हि नः शरणं कृष्ण भक्तानामभयंकरः

evamukto dharmarājaḥ pratyuvāca janārdanamtava prasādādvijayaḥ krodhāttava parājayaḥtvaṃ hi naḥ śaraṇaṃ kṛṣṇa bhaktānāmabhayaṃkaraḥ

अनाश्चर्यो जयस्तेषां येषां त्वमसि केशवरक्षिता समरे नित्यं नित्यं चापि हिते रतःसर्वथा त्वां समासाद्य नाश्चर्यमिति मे मतिः

anāścaryo jayasteṣāṃ yeṣāṃ tvamasi keśavarakṣitā samare nityaṃ nityaṃ cāpi hite rataḥsarvathā tvāṃ samāsādya nāścaryamiti me matiḥ

एवमुक्तः प्रत्युवाच स्मयमानो जनार्दनःत्वय्येवैतद्युक्तरूपं वचनं पार्थिवोत्तम

evamuktaḥ pratyuvāca smayamāno janārdanaḥtvayyevaitadyuktarūpaṃ vacanaṃ pārthivottama