Parva.Adhyaya 6.114

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एवं ते पाण्डवाः सर्वे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्विव्यधुः समरे भीष्मं परिवार्य समन्ततः

evaṃ te pāṇḍavāḥ sarve puraskṛtya śikhaṇḍinamvivyadhuḥ samare bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ

शतघ्नीभिः सुघोराभिः पट्टिशैः सपरश्वधैःमुद्गरैर्मुसलैः प्रासैः क्षेपणीभिश्च सर्वशः

śataghnībhiḥ sughorābhiḥ paṭṭiśaiḥ saparaśvadhaiḥmudgarairmusalaiḥ prāsaiḥ kṣepaṇībhiśca sarvaśaḥ

शरैः कनकपुङ्खैश्च शक्तितोमरकम्पनैःनाराचैर्वत्सदन्तैश्च भुशुण्डीभिश्च भारतअताडयन्रणे भीष्मं सहिताः सर्वसृञ्जयाः

śaraiḥ kanakapuṅkhaiśca śaktitomarakampanaiḥnārācairvatsadantaiśca bhuśuṇḍībhiśca bhārataatāḍayanraṇe bhīṣmaṃ sahitāḥ sarvasṛñjayāḥ

स विशीर्णतनुत्राणः पीडितो बहुभिस्तदाविव्यथे नैव गाङ्गेयो भिद्यमानेषु मर्मसु

sa viśīrṇatanutrāṇaḥ pīḍito bahubhistadāvivyathe naiva gāṅgeyo bhidyamāneṣu marmasu

स दीप्तशरचापार्चिरस्त्रप्रसृतमारुतःनेमिनिर्ह्रादसंनादो महास्त्रोदयपावकः

sa dīptaśaracāpārcirastraprasṛtamārutaḥneminirhrādasaṃnādo mahāstrodayapāvakaḥ

चित्रचापमहाज्वालो वीरक्षयमहेन्धनःयुगान्ताग्निसमो भीष्मः परेषां समपद्यत

citracāpamahājvālo vīrakṣayamahendhanaḥyugāntāgnisamo bhīṣmaḥ pareṣāṃ samapadyata

निपत्य रथसंघानामन्तरेण विनिःसृतःदृश्यते स्म नरेन्द्राणां पुनर्मध्यगतश्चरन्

nipatya rathasaṃghānāmantareṇa viniḥsṛtaḥdṛśyate sma narendrāṇāṃ punarmadhyagataścaran

ततः पाञ्चालराजं च धृष्टकेतुमतीत्य चपाण्डवानीकिनीमध्यमाससाद स वेगितः

tataḥ pāñcālarājaṃ ca dhṛṣṭaketumatītya capāṇḍavānīkinīmadhyamāsasāda sa vegitaḥ

ततः सात्यकिभीमौ च पाण्डवं च धनंजयम्द्रुपदं च विराटं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्

tataḥ sātyakibhīmau ca pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayamdrupadaṃ ca virāṭaṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam

भीमघोषैर्महावेगैर्वैरिवारणभेदिभिःषडेतान्षड्भिरानर्छद्भास्करप्रतिमैः शरैः

bhīmaghoṣairmahāvegairvairivāraṇabhedibhiḥṣaḍetānṣaḍbhirānarchadbhāskarapratimaiḥ śaraiḥ

तस्य ते निशितान्बाणान्संनिवार्य महारथाःदशभिर्दशभिर्भीष्ममर्दयामासुरोजसा

tasya te niśitānbāṇānsaṃnivārya mahārathāḥdaśabhirdaśabhirbhīṣmamardayāmāsurojasā

शिखण्डी तु रणे बाणान्यान्मुमोच महाव्रतेते भीष्मं विविशुस्तूर्णं स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः

śikhaṇḍī tu raṇe bāṇānyānmumoca mahāvratete bhīṣmaṃ viviśustūrṇaṃ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ

ततः किरीटी संरब्धो भीष्ममेवाभ्यवर्ततशिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत्

tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmamevābhyavartataśikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuścāsya samācchinat

भीष्मस्य धनुषश्छेदं नामृष्यन्त महारथाःद्रोणश्च कृतवर्मा च सैन्धवश्च जयद्रथः

bhīṣmasya dhanuṣaśchedaṃ nāmṛṣyanta mahārathāḥdroṇaśca kṛtavarmā ca saindhavaśca jayadrathaḥ

भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तस्तथैव चसप्तैते परमक्रुद्धाः किरीटिनमभिद्रुताः

bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattastathaiva casaptaite paramakruddhāḥ kirīṭinamabhidrutāḥ

उत्तमास्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तो महारथाःअभिपेतुर्भृशं क्रुद्धाश्छादयन्त स्म पाण्डवान्

uttamāstrāṇi divyāni darśayanto mahārathāḥabhipeturbhṛśaṃ kruddhāśchādayanta sma pāṇḍavān

तेषामापततां शब्दः शुश्रुवे फल्गुनं प्रतिउद्वृत्तानां यथा शब्दः समुद्राणां युगक्षये

teṣāmāpatatāṃ śabdaḥ śuśruve phalgunaṃ pratiudvṛttānāṃ yathā śabdaḥ samudrāṇāṃ yugakṣaye

हतानयत गृह्णीत युध्यतापि च कृन्ततइत्यासीत्तुमुलः शब्दः फल्गुनस्य रथं प्रति

hatānayata gṛhṇīta yudhyatāpi ca kṛntataityāsīttumulaḥ śabdaḥ phalgunasya rathaṃ prati

तं शब्दं तुमुलं श्रुत्वा पाण्डवानां महारथाःअभ्यधावन्परीप्सन्तः फल्गुनं भरतर्षभ

taṃ śabdaṃ tumulaṃ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥabhyadhāvanparīpsantaḥ phalgunaṃ bharatarṣabha

सात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतःविराटद्रुपदौ चोभौ राक्षसश्च घटोत्कचः

sātyakirbhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥvirāṭadrupadau cobhau rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ

अभिमन्युश्च संक्रुद्धः सप्तैते क्रोधमूर्छिताःसमभ्यधावंस्त्वरिताश्चित्रकार्मुकधारिणः

abhimanyuśca saṃkruddhaḥ saptaite krodhamūrchitāḥsamabhyadhāvaṃstvaritāścitrakārmukadhāriṇaḥ

तेषां समभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्संग्रामे भरतश्रेष्ठ देवानां दानवैरिव

teṣāṃ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇamsaṃgrāme bharataśreṣṭha devānāṃ dānavairiva

शिखण्डी तु रथश्रेष्ठो रक्ष्यमाणः किरीटिनाअविध्यद्दशभिर्भीष्मं छिन्नधन्वानमाहवेसारथिं दशभिश्चास्य ध्वजं चैकेन चिच्छिदे

śikhaṇḍī tu rathaśreṣṭho rakṣyamāṇaḥ kirīṭināavidhyaddaśabhirbhīṣmaṃ chinnadhanvānamāhavesārathiṃ daśabhiścāsya dhvajaṃ caikena cicchide

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय गाङ्गेयो वेगवत्तरम्तदप्यस्य शितैर्भल्लैस्त्रिभिश्चिच्छेद फल्गुनः

so'nyatkārmukamādāya gāṅgeyo vegavattaramtadapyasya śitairbhallaistribhiściccheda phalgunaḥ

एवं स पाण्डवः क्रुद्ध आत्तमात्तं पुनः पुनःधनुर्भीष्मस्य चिच्छेद सव्यसाची परंतपः

evaṃ sa pāṇḍavaḥ kruddha āttamāttaṃ punaḥ punaḥdhanurbhīṣmasya ciccheda savyasācī paraṃtapaḥ

स च्छिन्नधन्वा संक्रुद्धः सृक्किणी परिसंलिहन्शक्तिं जग्राह संक्रुद्धो गिरीणामपि दारणीम्तां च चिक्षेप संक्रुद्धः फल्गुनस्य रथं प्रति

sa cchinnadhanvā saṃkruddhaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihanśaktiṃ jagrāha saṃkruddho girīṇāmapi dāraṇīmtāṃ ca cikṣepa saṃkruddhaḥ phalgunasya rathaṃ prati

तामापतन्तीं संप्रेक्ष्य ज्वलन्तीमशनीमिवसमादत्त शितान्भल्लान्पञ्च पाण्डवनन्दनः

tāmāpatantīṃ saṃprekṣya jvalantīmaśanīmivasamādatta śitānbhallānpañca pāṇḍavanandanaḥ

तस्य चिच्छेद तां शक्तिं पञ्चधा पञ्चभिः शरैःसंक्रुद्धो भरतश्रेष्ठ भीष्मबाहुबलेरिताम्

tasya ciccheda tāṃ śaktiṃ pañcadhā pañcabhiḥ śaraiḥsaṃkruddho bharataśreṣṭha bhīṣmabāhubaleritām

सा पपात परिच्छिन्ना संक्रुद्धेन किरीटिनामेघवृन्दपरिभ्रष्टा विच्छिन्नेव शतह्रदा

sā papāta paricchinnā saṃkruddhena kirīṭināmeghavṛndaparibhraṣṭā vicchinneva śatahradā

छिन्नां तां शक्तिमालोक्य भीष्मः क्रोधसमन्वितःअचिन्तयद्रणे वीरो बुद्ध्या परपुरंजयः

chinnāṃ tāṃ śaktimālokya bhīṣmaḥ krodhasamanvitaḥacintayadraṇe vīro buddhyā parapuraṃjayaḥ

शक्तोऽहं धनुषैकेन निहन्तुं सर्वपाण्डवान्यद्येषां न भवेद्गोप्ता विष्वक्सेनो महाबलः

śakto'haṃ dhanuṣaikena nihantuṃ sarvapāṇḍavānyadyeṣāṃ na bhavedgoptā viṣvakseno mahābalaḥ

कारणद्वयमास्थाय नाहं योत्स्यामि पाण्डवैःअवध्यत्वाच्च पाण्डूनां स्त्रीभावाच्च शिखण्डिनः

kāraṇadvayamāsthāya nāhaṃ yotsyāmi pāṇḍavaiḥavadhyatvācca pāṇḍūnāṃ strībhāvācca śikhaṇḍinaḥ

पित्रा तुष्टेन मे पूर्वं यदा कालीमुदावहत्स्वच्छन्दमरणं दत्तमवध्यत्वं रणे तथातस्मान्मृत्युमहं मन्ये प्राप्तकालमिवात्मनः

pitrā tuṣṭena me pūrvaṃ yadā kālīmudāvahatsvacchandamaraṇaṃ dattamavadhyatvaṃ raṇe tathātasmānmṛtyumahaṃ manye prāptakālamivātmanaḥ

एवं ज्ञात्वा व्यवसितं भीष्मस्यामिततेजसःऋषयो वसवश्चैव वियत्स्था भीष्ममब्रुवन्

evaṃ jñātvā vyavasitaṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥṛṣayo vasavaścaiva viyatsthā bhīṣmamabruvan

यत्ते व्यवसितं वीर अस्माकं सुमहत्प्रियम्तत्कुरुष्व महेष्वास युद्धाद्बुद्धिं निवर्तय

yatte vyavasitaṃ vīra asmākaṃ sumahatpriyamtatkuruṣva maheṣvāsa yuddhādbuddhiṃ nivartaya

तस्य वाक्यस्य निधने प्रादुरासीच्छिवोऽनिलःअनुलोमः सुगन्धी च पृषतैश्च समन्वितः

tasya vākyasya nidhane prādurāsīcchivo'nilaḥanulomaḥ sugandhī ca pṛṣataiśca samanvitaḥ

देवदुन्दुभयश्चैव संप्रणेदुर्महास्वनाःपपात पुष्पवृष्टिश्च भीष्मस्योपरि पार्थिव

devadundubhayaścaiva saṃpraṇedurmahāsvanāḥpapāta puṣpavṛṣṭiśca bhīṣmasyopari pārthiva

न च तच्छुश्रुवे कश्चित्तेषां संवदतां नृपऋते भीष्मं महाबाहुं मां चापि मुनितेजसा

na ca tacchuśruve kaścitteṣāṃ saṃvadatāṃ nṛpaṛte bhīṣmaṃ mahābāhuṃ māṃ cāpi munitejasā

संभ्रमश्च महानासीत्त्रिदशानां विशां पतेपतिष्यति रथाद्भीष्मे सर्वलोकप्रिये तदा

saṃbhramaśca mahānāsīttridaśānāṃ viśāṃ patepatiṣyati rathādbhīṣme sarvalokapriye tadā

इति देवगणानां च श्रुत्वा वाक्यं महामनाःततः शांतनवो भीष्मो बीभत्सुं नाभ्यवर्ततभिद्यमानः शितैर्बाणैः सर्वावरणभेदिभिः

iti devagaṇānāṃ ca śrutvā vākyaṃ mahāmanāḥtataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartatabhidyamānaḥ śitairbāṇaiḥ sarvāvaraṇabhedibhiḥ

शिखण्डी तु महाराज भरतानां पितामहम्आजघानोरसि क्रुद्धो नवभिर्निशितैः शरैः

śikhaṇḍī tu mahārāja bharatānāṃ pitāmahamājaghānorasi kruddho navabhirniśitaiḥ śaraiḥ

स तेनाभिहतः संख्ये भीष्मः कुरुपितामहःनाकम्पत महाराज क्षितिकम्पे यथाचलः

sa tenābhihataḥ saṃkhye bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥnākampata mahārāja kṣitikampe yathācalaḥ

ततः प्रहस्य बीभत्सुर्व्याक्षिपन्गाण्डिवं धनुःगाङ्गेयं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समर्पयत्

tataḥ prahasya bībhatsurvyākṣipangāṇḍivaṃ dhanuḥgāṅgeyaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samarpayat

पुनः शरशतेनैनं त्वरमाणो धनंजयःसर्वगात्रेषु संक्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत्

punaḥ śaraśatenainaṃ tvaramāṇo dhanaṃjayaḥsarvagātreṣu saṃkruddhaḥ sarvamarmasvatāḍayat

एवमन्यैरपि भृशं वध्यमानो महारणेन चक्रुस्ते रुजं तस्य रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः

evamanyairapi bhṛśaṃ vadhyamāno mahāraṇena cakruste rujaṃ tasya rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ

ततः किरीटी संरब्धो भीष्ममेवाभ्यवर्ततशिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत्

tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmamevābhyavartataśikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuścāsya samācchinat

अथैनं दशभिर्विद्ध्वा ध्वजमेकेन चिच्छिदेसारथिं विशिखैश्चास्य दशभिः समकम्पयत्

athainaṃ daśabhirviddhvā dhvajamekena cicchidesārathiṃ viśikhaiścāsya daśabhiḥ samakampayat

सोऽन्यत्कार्मुकमादत्त गाङ्गेयो बलवत्तरम्तदप्यस्य शितैर्भल्लैस्त्रिधा त्रिभिरुपानुदत्निमेषान्तरमात्रेण आत्तमात्तं महारणे

so'nyatkārmukamādatta gāṅgeyo balavattaramtadapyasya śitairbhallaistridhā tribhirupānudatnimeṣāntaramātreṇa āttamāttaṃ mahāraṇe

एवमस्य धनूंष्याजौ चिच्छेद सुबहून्यपिततः शांतनवो भीष्मो बीभत्सुं नाभ्यवर्तत

evamasya dhanūṃṣyājau ciccheda subahūnyapitataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartata

अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समर्दयत्सोऽतिविद्धो महेष्वासो दुःशासनमभाषत

athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samardayatso'tividdho maheṣvāso duḥśāsanamabhāṣata

एष पार्थो रणे क्रुद्धः पाण्डवानां महारथःशरैरनेकसाहस्रैर्मामेवाभ्यसते रणे

eṣa pārtho raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥśarairanekasāhasrairmāmevābhyasate raṇe

न चैष शक्यः समरे जेतुं वज्रभृता अपिन चापि सहिता वीरा देवदानवराक्षसाःमां चैव शक्ता निर्जेतुं किमु मर्त्याः सुदुर्बलाः

na caiṣa śakyaḥ samare jetuṃ vajrabhṛtā apina cāpi sahitā vīrā devadānavarākṣasāḥmāṃ caiva śaktā nirjetuṃ kimu martyāḥ sudurbalāḥ

एवं तयोः संवदतोः फल्गुनो निशितैः शरैःशिखण्डिनं पुरस्कृत्य भीष्मं विव्याध संयुगे

evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ phalguno niśitaiḥ śaraiḥśikhaṇḍinaṃ puraskṛtya bhīṣmaṃ vivyādha saṃyuge

ततो दुःशासनं भूयः स्मयमानोऽभ्यभाषतअतिविद्धः शितैर्बाणैर्भृशं गाण्डीवधन्वना

tato duḥśāsanaṃ bhūyaḥ smayamāno'bhyabhāṣataatividdhaḥ śitairbāṇairbhṛśaṃ gāṇḍīvadhanvanā

वज्राशनिसमस्पर्शाः शिताग्राः संप्रवेशिताःविमुक्ता अव्यवच्छिन्ना नेमे बाणाः शिखण्डिनः

vajrāśanisamasparśāḥ śitāgrāḥ saṃpraveśitāḥvimuktā avyavacchinnā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ

निकृन्तमाना मर्माणि दृढावरणभेदिनःमुसलानीव मे घ्नन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः

nikṛntamānā marmāṇi dṛḍhāvaraṇabhedinaḥmusalānīva me ghnanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ

ब्रह्मदण्डसमस्पर्शा वज्रवेगा दुरासदाःमम प्राणानारुजन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः

brahmadaṇḍasamasparśā vajravegā durāsadāḥmama prāṇānārujanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ

भुजगा इव संक्रुद्धा लेलिहाना विषोल्बणाःममाविशन्ति मर्माणि नेमे बाणाः शिखण्डिनः

bhujagā iva saṃkruddhā lelihānā viṣolbaṇāḥmamāviśanti marmāṇi neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ

नाशयन्तीव मे प्राणान्यमदूता इवाहिताःगदापरिघसंस्पर्शा नेमे बाणाः शिखण्डिनः

nāśayantīva me prāṇānyamadūtā ivāhitāḥgadāparighasaṃsparśā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ

कृन्तन्ति मम गात्राणि माघमासे गवामिवअर्जुनस्य इमे बाणा नेमे बाणाः शिखण्डिनः

kṛntanti mama gātrāṇi māghamāse gavāmivaarjunasya ime bāṇā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ

सर्वे ह्यपि न मे दुःखं कुर्युरन्ये नराधिपाःवीरं गण्डीवधन्वानमृते जिष्णुं कपिध्वजम्

sarve hyapi na me duḥkhaṃ kuryuranye narādhipāḥvīraṃ gaṇḍīvadhanvānamṛte jiṣṇuṃ kapidhvajam

इति ब्रुवञ्शांतनवो दिधक्षुरिव पाण्डवम्सविष्फुलिङ्गां दीप्ताग्रां शक्तिं चिक्षेप भारत

iti bruvañśāṃtanavo didhakṣuriva pāṇḍavamsaviṣphuliṅgāṃ dīptāgrāṃ śaktiṃ cikṣepa bhārata

तामस्य विशिखैश्छित्त्वा त्रिधा त्रिभिरपातयत्पश्यतां कुरुवीराणां सर्वेषां तत्र भारत

tāmasya viśikhaiśchittvā tridhā tribhirapātayatpaśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ sarveṣāṃ tatra bhārata

चर्माथादत्त गाङ्गेयो जातरूपपरिष्कृतम्खड्गं चान्यतरं प्रेप्सुर्मृत्योरग्रे जयाय वा

carmāthādatta gāṅgeyo jātarūpapariṣkṛtamkhaḍgaṃ cānyataraṃ prepsurmṛtyoragre jayāya vā

तस्य तच्छतधा चर्म व्यधमद्दंशितात्मनःरथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत्

tasya tacchatadhā carma vyadhamaddaṃśitātmanaḥrathādanavarūḍhasya tadadbhutamivābhavat

विनद्योच्चैः सिंह इव स्वान्यनीकान्यचोदयत्अभिद्रवत गाङ्गेयं मा वोऽस्तु भयमण्वपि

vinadyoccaiḥ siṃha iva svānyanīkānyacodayatabhidravata gāṅgeyaṃ mā vo'stu bhayamaṇvapi

अथ ते तोमरैः प्रासैर्बाणौघैश्च समन्ततःपट्टिशैश्च सनिस्त्रिंशैर्नानाप्रहरणैस्तथा

atha te tomaraiḥ prāsairbāṇaughaiśca samantataḥpaṭṭiśaiśca sanistriṃśairnānāpraharaṇaistathā

वत्सदन्तैश्च भल्लैश्च तमेकमभिदुद्रुवुःसिंहनादस्ततो घोरः पाण्डवानामजायत

vatsadantaiśca bhallaiśca tamekamabhidudruvuḥsiṃhanādastato ghoraḥ pāṇḍavānāmajāyata

तथैव तव पुत्राश्च राजन्भीष्मजयैषिणःतमेकमभ्यवर्तन्त सिंहनादांश्च नेदिरे

tathaiva tava putrāśca rājanbhīṣmajayaiṣiṇaḥtamekamabhyavartanta siṃhanādāṃśca nedire

तत्रासीत्तुमुलं युद्धं तावकानां परैः सहदशमेऽहनि राजेन्द्र भीष्मार्जुनसमागमे

tatrāsīttumulaṃ yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ sahadaśame'hani rājendra bhīṣmārjunasamāgame

आसीद्गाङ्ग इवावर्तो मुहूर्तमुदधेरिवसैन्यानां युध्यमानानां निघ्नतामितरेतरम्

āsīdgāṅga ivāvarto muhūrtamudadherivasainyānāṃ yudhyamānānāṃ nighnatāmitaretaram

अगम्यरूपा पृथिवी शोणिताक्ता तदाभवत्समं च विषमं चैव न प्राज्ञायत किंचन

agamyarūpā pṛthivī śoṇitāktā tadābhavatsamaṃ ca viṣamaṃ caiva na prājñāyata kiṃcana

योधानामयुतं हत्वा तस्मिन्स दशमेऽहनिअतिष्ठदाहवे भीष्मो भिद्यमानेषु मर्मसु

yodhānāmayutaṃ hatvā tasminsa daśame'haniatiṣṭhadāhave bhīṣmo bhidyamāneṣu marmasu

ततः सेनामुखे तस्मिन्स्थितः पार्थो धनंजयःमध्येन कुरुसैन्यानां द्रावयामास वाहिनीम्

tataḥ senāmukhe tasminsthitaḥ pārtho dhanaṃjayaḥmadhyena kurusainyānāṃ drāvayāmāsa vāhinīm

वयं श्वेतहयाद्भीताः कुन्तीपुत्राद्धनंजयात्पीड्यमानाः शितैः शस्त्रैः प्रद्रवाम महारणात्

vayaṃ śvetahayādbhītāḥ kuntīputrāddhanaṃjayātpīḍyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ pradravāma mahāraṇāt

सौवीराः कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाःअभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः

sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥabhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ

शाल्वाश्रयास्त्रिगर्ताश्च अम्बष्ठाः केकयैः सहद्वादशैते जनपदाः शरार्ता व्रणपीडिताःसंग्रामे न जहुर्भीष्मं युध्यमानं किरीटिना

śālvāśrayāstrigartāśca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ sahadvādaśaite janapadāḥ śarārtā vraṇapīḍitāḥsaṃgrāme na jahurbhīṣmaṃ yudhyamānaṃ kirīṭinā

ततस्तमेकं बहवः परिवार्य समन्ततःपरिकाल्य कुरून्सर्वाञ्शरवर्षैरवाकिरन्

tatastamekaṃ bahavaḥ parivārya samantataḥparikālya kurūnsarvāñśaravarṣairavākiran

निपातयत गृह्णीत विध्यताथ च कर्षतइत्यासीत्तुमुलः शब्दो राजन्भीष्मरथं प्रति

nipātayata gṛhṇīta vidhyatātha ca karṣataityāsīttumulaḥ śabdo rājanbhīṣmarathaṃ prati

अभिहत्य शरौघैस्तं शतशोऽथ सहस्रशःन तस्यासीदनिर्भिन्नं गात्रेष्वङ्गुलमात्रकम्

abhihatya śaraughaistaṃ śataśo'tha sahasraśaḥna tasyāsīdanirbhinnaṃ gātreṣvaṅgulamātrakam

एवं विभो तव पिता शरैर्विशकलीकृतःशिताग्रैः फल्गुनेनाजौ प्राक्शिराः प्रापतद्रथात्किंचिच्छेषे दिनकरे पुत्राणां तव पश्यताम्

evaṃ vibho tava pitā śarairviśakalīkṛtaḥśitāgraiḥ phalgunenājau prākśirāḥ prāpatadrathātkiṃciccheṣe dinakare putrāṇāṃ tava paśyatām

हा हेति दिवि देवानां पार्थिवानां च सर्वशःपतमाने रथाद्भीष्मे बभूव सुमहान्स्वनः

hā heti divi devānāṃ pārthivānāṃ ca sarvaśaḥpatamāne rathādbhīṣme babhūva sumahānsvanaḥ

तं पतन्तमभिप्रेक्ष्य महात्मानं पितामहम्सह भीष्मेण सर्वेषां प्रापतन्हृदयानि नः

taṃ patantamabhiprekṣya mahātmānaṃ pitāmahamsaha bhīṣmeṇa sarveṣāṃ prāpatanhṛdayāni naḥ

स पपात महाबाहुर्वसुधामनुनादयन्इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टः केतुः सर्वधनुष्मताम्धरणीं नास्पृशच्चापि शरसंघैः समाचितः

sa papāta mahābāhurvasudhāmanunādayanindradhvaja ivotsṛṣṭaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatāmdharaṇīṃ nāspṛśaccāpi śarasaṃghaiḥ samācitaḥ

शरतल्पे महेष्वासं शयानं पुरुषर्षभम्रथात्प्रपतितं चैनं दिव्यो भावः समाविशत्

śaratalpe maheṣvāsaṃ śayānaṃ puruṣarṣabhamrathātprapatitaṃ cainaṃ divyo bhāvaḥ samāviśat

अभ्यवर्षत पर्जन्यः प्राकम्पत च मेदिनीपतन्स ददृशे चापि खर्वितं च दिवाकरम्

abhyavarṣata parjanyaḥ prākampata ca medinīpatansa dadṛśe cāpi kharvitaṃ ca divākaram

संज्ञां चैवालभद्वीरः कालं संचिन्त्य भारतअन्तरिक्षे च शुश्राव दिव्यां वाचं समन्ततः

saṃjñāṃ caivālabhadvīraḥ kālaṃ saṃcintya bhārataantarikṣe ca śuśrāva divyāṃ vācaṃ samantataḥ

कथं महात्मा गाङ्गेयः सर्वशस्त्रभृतां वरःकालं कर्ता नरव्याघ्रः संप्राप्ते दक्षिणायने

kathaṃ mahātmā gāṅgeyaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥkālaṃ kartā naravyāghraḥ saṃprāpte dakṣiṇāyane

स्थितोऽस्मीति च गाङ्गेयस्तच्छ्रुत्वा वाक्यमब्रवीत्धारयामास च प्राणान्पतितोऽपि हि भूतलेउत्तरायणमन्विच्छन्भीष्मः कुरुपितामहः

sthito'smīti ca gāṅgeyastacchrutvā vākyamabravītdhārayāmāsa ca prāṇānpatito'pi hi bhūtaleuttarāyaṇamanvicchanbhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ

तस्य तन्मतमाज्ञाय गङ्गा हिमवतः सुतामहर्षीन्हंसरूपेण प्रेषयामास तत्र वै

tasya tanmatamājñāya gaṅgā himavataḥ sutāmaharṣīnhaṃsarūpeṇa preṣayāmāsa tatra vai

ततः संपातिनो हंसास्त्वरिता मानसौकसःआजग्मुः सहिता द्रष्टुं भीष्मं कुरुपितामहम्यत्र शेते नरश्रेष्ठः शरतल्पे पितामहः

tataḥ saṃpātino haṃsāstvaritā mānasaukasaḥājagmuḥ sahitā draṣṭuṃ bhīṣmaṃ kurupitāmahamyatra śete naraśreṣṭhaḥ śaratalpe pitāmahaḥ

ते तु भीष्मं समासाद्य मुनयो हंसरूपिणःअपश्यञ्शरतल्पस्थं भीष्मं कुरुपितामहम्

te tu bhīṣmaṃ samāsādya munayo haṃsarūpiṇaḥapaśyañśaratalpasthaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham

ते तं दृष्ट्वा महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्गाङ्गेयं भरतश्रेष्ठं दक्षिणेन च भास्करम्

te taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇamgāṅgeyaṃ bharataśreṣṭhaṃ dakṣiṇena ca bhāskaram

इतरेतरमामन्त्र्य प्राहुस्तत्र मनीषिणःभीष्म एव महात्मा सन्संस्थाता दक्षिणायने

itaretaramāmantrya prāhustatra manīṣiṇaḥbhīṣma eva mahātmā sansaṃsthātā dakṣiṇāyane

इत्युक्त्वा प्रस्थितान्हंसान्दक्षिणामभितो दिशम्संप्रेक्ष्य वै महाबुद्धिश्चिन्तयित्वा च भारत

ityuktvā prasthitānhaṃsāndakṣiṇāmabhito diśamsaṃprekṣya vai mahābuddhiścintayitvā ca bhārata

तानब्रवीच्छांतनवो नाहं गन्ता कथंचनदक्षिणावृत्त आदित्ये एतन्मे मनसि स्थितम्

tānabravīcchāṃtanavo nāhaṃ gantā kathaṃcanadakṣiṇāvṛtta āditye etanme manasi sthitam

गमिष्यामि स्वकं स्थानमासीद्यन्मे पुरातनम्उदगावृत्त आदित्ये हंसाः सत्यं ब्रवीमि वः

gamiṣyāmi svakaṃ sthānamāsīdyanme purātanamudagāvṛtta āditye haṃsāḥ satyaṃ bravīmi vaḥ

धारयिष्याम्यहं प्राणानुत्तरायणकाङ्क्षयाऐश्वर्यभूतः प्राणानामुत्सर्गे नियतो ह्यहम्तस्मात्प्राणान्धारयिष्ये मुमूर्षुरुदगायने

dhārayiṣyāmyahaṃ prāṇānuttarāyaṇakāṅkṣayāaiśvaryabhūtaḥ prāṇānāmutsarge niyato hyahamtasmātprāṇāndhārayiṣye mumūrṣurudagāyane

यश्च दत्तो वरो मह्यं पित्रा तेन महात्मनाछन्दतो मृत्युरित्येवं तस्य चास्तु वरस्तथा

yaśca datto varo mahyaṃ pitrā tena mahātmanāchandato mṛtyurityevaṃ tasya cāstu varastathā

धारयिष्ये ततः प्राणानुत्सर्गे नियते सतिइत्युक्त्वा तांस्तदा हंसानशेत शरतल्पगः

dhārayiṣye tataḥ prāṇānutsarge niyate satiityuktvā tāṃstadā haṃsānaśeta śaratalpagaḥ

एवं कुरूणां पतिते शृङ्गे भीष्मे महौजसिपाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव सिंहनादं प्रचक्रिरे

evaṃ kurūṇāṃ patite śṛṅge bhīṣme mahaujasipāṇḍavāḥ sṛñjayāścaiva siṃhanādaṃ pracakrire

तस्मिन्हते महासत्त्वे भरतानाममध्यमेन किंचित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्ते भरतर्षभसंमोहश्चैव तुमुलः कुरूणामभवत्तदा

tasminhate mahāsattve bharatānāmamadhyamena kiṃcitpratyapadyanta putrāste bharatarṣabhasaṃmohaścaiva tumulaḥ kurūṇāmabhavattadā

नृपा दुर्योधनमुखा निःश्वस्य रुरुदुस्ततःविषादाच्च चिरं कालमतिष्ठन्विगतेन्द्रियाः

nṛpā duryodhanamukhā niḥśvasya rurudustataḥviṣādācca ciraṃ kālamatiṣṭhanvigatendriyāḥ

दध्युश्चैव महाराज न युद्धे दधिरे मनःऊरुग्राहगृहीताश्च नाभ्यधावन्त पाण्डवान्

dadhyuścaiva mahārāja na yuddhe dadhire manaḥūrugrāhagṛhītāśca nābhyadhāvanta pāṇḍavān

अवध्ये शंतनोः पुत्रे हते भीष्मे महौजसिअभावः सुमहान्राजन्कुरूनागादतन्द्रितः

avadhye śaṃtanoḥ putre hate bhīṣme mahaujasiabhāvaḥ sumahānrājankurūnāgādatandritaḥ

हतप्रवीराश्च वयं निकृत्ताश्च शितैः शरैःकर्तव्यं नाभिजानीमो निर्जिताः सव्यसाचिना

hatapravīrāśca vayaṃ nikṛttāśca śitaiḥ śaraiḥkartavyaṃ nābhijānīmo nirjitāḥ savyasācinā

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा परत्र च परां गतिम्सर्वे दध्मुर्महाशङ्खाञ्शूराः परिघबाहवःसोमकाश्च सपञ्चालाः प्राहृष्यन्त जनेश्वर

pāṇḍavāstu jayaṃ labdhvā paratra ca parāṃ gatimsarve dadhmurmahāśaṅkhāñśūrāḥ parighabāhavaḥsomakāśca sapañcālāḥ prāhṛṣyanta janeśvara

ततस्तूर्यसहस्रेषु नदत्सु सुमहाबलःआस्फोटयामास भृशं भीमसेनो ननर्त च

tatastūryasahasreṣu nadatsu sumahābalaḥāsphoṭayāmāsa bhṛśaṃ bhīmaseno nanarta ca

सेनयोरुभयोश्चापि गाङ्गेये विनिपातितेसंन्यस्य वीराः शस्त्राणि प्राध्यायन्त समन्ततः

senayorubhayoścāpi gāṅgeye vinipātitesaṃnyasya vīrāḥ śastrāṇi prādhyāyanta samantataḥ

प्राक्रोशन्प्रापतंश्चान्ये जग्मुर्मोहं तथापरेक्षत्रं चान्येऽभ्यनिन्दन्त भीष्मं चैकेऽभ्यपूजयन्

prākrośanprāpataṃścānye jagmurmohaṃ tathāparekṣatraṃ cānye'bhyanindanta bhīṣmaṃ caike'bhyapūjayan

ऋषयः पितरश्चैव प्रशशंसुर्महाव्रतम्भरतानां च ये पूर्वे ते चैनं प्रशशंसिरे

ṛṣayaḥ pitaraścaiva praśaśaṃsurmahāvratambharatānāṃ ca ye pūrve te cainaṃ praśaśaṃsire

महोपनिषदं चैव योगमास्थाय वीर्यवान्जपञ्शांतनवो धीमान्कालाकाङ्क्षी स्थितोऽभवत्

mahopaniṣadaṃ caiva yogamāsthāya vīryavānjapañśāṃtanavo dhīmānkālākāṅkṣī sthito'bhavat