Parva.Adhyaya 6.116

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

व्युष्टायां तु महाराज रजन्यां सर्वपार्थिवाःपाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च अभिजग्मुः पितामहम्

vyuṣṭāyāṃ tu mahārāja rajanyāṃ sarvapārthivāḥpāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca abhijagmuḥ pitāmaham

तं वीरशयने वीरं शयानं कुरुसत्तमम्अभिवाद्योपतस्थुर्वै क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम्

taṃ vīraśayane vīraṃ śayānaṃ kurusattamamabhivādyopatasthurvai kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham

कन्याश्चन्दनचूर्णैश्च लाजैर्माल्यैश्च सर्वशःस्त्रियो बालास्तथा वृद्धाः प्रेक्षकाश्च पृथग्जनाःसमभ्ययुः शांतनवं भूतानीव तमोनुदम्

kanyāścandanacūrṇaiśca lājairmālyaiśca sarvaśaḥstriyo bālāstathā vṛddhāḥ prekṣakāśca pṛthagjanāḥsamabhyayuḥ śāṃtanavaṃ bhūtānīva tamonudam

तूर्याणि गणिका वारास्तथैव नटनर्तकाःउपानृत्यञ्जगुश्चैव वृद्धं कुरुपितामहम्

tūryāṇi gaṇikā vārāstathaiva naṭanartakāḥupānṛtyañjaguścaiva vṛddhaṃ kurupitāmaham

उपारम्य च युद्धेभ्यः संनाहान्विप्रमुच्य चआयुधानि च निक्षिप्य सहिताः कुरुपाण्डवाः

upāramya ca yuddhebhyaḥ saṃnāhānvipramucya caāyudhāni ca nikṣipya sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ

अन्वासत दुराधर्षं देवव्रतमरिंदमम्अन्योन्यं प्रीतिमन्तस्ते यथापूर्वं यथावयः

anvāsata durādharṣaṃ devavratamariṃdamamanyonyaṃ prītimantaste yathāpūrvaṃ yathāvayaḥ

सा पार्थिवशताकीर्णा समितिर्भीष्मशोभिताशुशुभे भारती दीप्ता दिवीवादित्यमण्डलम्

sā pārthivaśatākīrṇā samitirbhīṣmaśobhitāśuśubhe bhāratī dīptā divīvādityamaṇḍalam

विबभौ च नृपाणां सा पितामहमुपासताम्देवानामिव देवेशं पितामहमुपासताम्

vibabhau ca nṛpāṇāṃ sā pitāmahamupāsatāmdevānāmiva deveśaṃ pitāmahamupāsatām

भीष्मस्तु वेदनां धैर्यान्निगृह्य भरतर्षभअभितप्तः शरैश्चैव नातिहृष्टमनाब्रवीत्

bhīṣmastu vedanāṃ dhairyānnigṛhya bharatarṣabhaabhitaptaḥ śaraiścaiva nātihṛṣṭamanābravīt

शराभितप्तकायोऽहं शरसंतापमूर्छितःपानीयमभिकाङ्क्षेऽहं राज्ञस्तान्प्रत्यभाषत

śarābhitaptakāyo'haṃ śarasaṃtāpamūrchitaḥpānīyamabhikāṅkṣe'haṃ rājñastānpratyabhāṣata

ततस्ते क्षत्रिया राजन्समाजह्रुः समन्ततःभक्ष्यानुच्चावचांस्तत्र वारिकुम्भांश्च शीतलान्

tataste kṣatriyā rājansamājahruḥ samantataḥbhakṣyānuccāvacāṃstatra vārikumbhāṃśca śītalān

उपनीतं च तद्दृष्ट्वा भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत्नाद्य तात मया शक्यं भोगान्कांश्चन मानुषान्

upanītaṃ ca taddṛṣṭvā bhīṣmaḥ śāṃtanavo'bravītnādya tāta mayā śakyaṃ bhogānkāṃścana mānuṣān

उपभोक्तुं मनुष्येभ्यः शरशय्यागतो ह्यहम्प्रतीक्षमाणस्तिष्ठामि निवृत्तिं शशिसूर्ययोः

upabhoktuṃ manuṣyebhyaḥ śaraśayyāgato hyahampratīkṣamāṇastiṣṭhāmi nivṛttiṃ śaśisūryayoḥ

एवमुक्त्वा शांतनवो दीनवाक्सर्वपार्थिवान्धनंजयं महाबाहुमभ्यभाषत भारत

evamuktvā śāṃtanavo dīnavāksarvapārthivāndhanaṃjayaṃ mahābāhumabhyabhāṣata bhārata

अथोपेत्य महाबाहुरभिवाद्य पितामहम्अतिष्ठत्प्राञ्जलिः प्रह्वः किं करोमीति चाब्रवीत्

athopetya mahābāhurabhivādya pitāmahamatiṣṭhatprāñjaliḥ prahvaḥ kiṃ karomīti cābravīt

तं दृष्ट्वा पाण्डवं राजन्नभिवाद्याग्रतः स्थितम्अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः प्रीतो धनंजयम्

taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ rājannabhivādyāgrataḥ sthitamabhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ prīto dhanaṃjayam

दह्यतेऽदः शरीरं मे संस्यूतोऽस्मि महेषुभिःमर्माणि परिदूयन्ते वदनं मम शुष्यति

dahyate'daḥ śarīraṃ me saṃsyūto'smi maheṣubhiḥmarmāṇi paridūyante vadanaṃ mama śuṣyati

ह्लादनार्थं शरीरस्य प्रयच्छापो ममार्जुनत्वं हि शक्तो महेष्वास दातुमम्भो यथाविधि

hlādanārthaṃ śarīrasya prayacchāpo mamārjunatvaṃ hi śakto maheṣvāsa dātumambho yathāvidhi

अर्जुनस्तु तथेत्युक्त्वा रथमारुह्य वीर्यवान्अधिज्यं बलवत्कृत्वा गाण्डीवं व्याक्षिपद्धनुः

arjunastu tathetyuktvā rathamāruhya vīryavānadhijyaṃ balavatkṛtvā gāṇḍīvaṃ vyākṣipaddhanuḥ

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेःवित्रेसुः सर्वभूतानि श्रुत्वा सर्वे च पार्थिवाः

tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥvitresuḥ sarvabhūtāni śrutvā sarve ca pārthivāḥ

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा रथेन रथिनां वरःशयानं भरतश्रेष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम्

tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā rathena rathināṃ varaḥśayānaṃ bharataśreṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam

संधाय च शरं दीप्तमभिमन्त्र्य महायशाःपर्जन्यास्त्रेण संयोज्य सर्वलोकस्य पश्यतःअविध्यत्पृथिवीं पार्थः पार्श्वे भीष्मस्य दक्षिणे

saṃdhāya ca śaraṃ dīptamabhimantrya mahāyaśāḥparjanyāstreṇa saṃyojya sarvalokasya paśyataḥavidhyatpṛthivīṃ pārthaḥ pārśve bhīṣmasya dakṣiṇe

उत्पपात ततो धारा विमला वारिणः शिवाशीतस्यामृतकल्पस्य दिव्यगन्धरसस्य च

utpapāta tato dhārā vimalā vāriṇaḥ śivāśītasyāmṛtakalpasya divyagandharasasya ca

अतर्पयत्ततः पार्थः शीतया वारिधारयाभीष्मं कुरूणामृषभं दिव्यकर्मपराक्रमः

atarpayattataḥ pārthaḥ śītayā vāridhārayābhīṣmaṃ kurūṇāmṛṣabhaṃ divyakarmaparākramaḥ

कर्मणा तेन पार्थस्य शक्रष्येव विकुर्वतःविस्मयं परमं जग्मुस्ततस्ते वसुधाधिपाः

karmaṇā tena pārthasya śakraṣyeva vikurvataḥvismayaṃ paramaṃ jagmustataste vasudhādhipāḥ

तत्कर्म प्रेक्ष्य बीभत्सोरतिमानुषमद्भुतम्संप्रावेपन्त कुरवो गावः शीतार्दिता इव

tatkarma prekṣya bībhatsoratimānuṣamadbhutamsaṃprāvepanta kuravo gāvaḥ śītārditā iva

विस्मयाच्चोत्तरीयाणि व्याविध्यन्सर्वतो नृपाःशङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत्

vismayāccottarīyāṇi vyāvidhyansarvato nṛpāḥśaṅkhadundubhinirghoṣaistumulaṃ sarvato'bhavat

तृप्तः शांतनवश्चापि राजन्बीभत्सुमब्रवीत्सर्वपार्थिववीराणां संनिधौ पूजयन्निव

tṛptaḥ śāṃtanavaścāpi rājanbībhatsumabravītsarvapārthivavīrāṇāṃ saṃnidhau pūjayanniva

नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि कौरवनन्दनकथितो नारदेनासि पूर्वर्षिरमितद्युतिः

naitaccitraṃ mahābāho tvayi kauravanandanakathito nāradenāsi pūrvarṣiramitadyutiḥ

वासुदेवसहायस्त्वं महत्कर्म करिष्यसियन्नोत्सहति देवेन्द्रः सह देवैरपि ध्रुवम्

vāsudevasahāyastvaṃ mahatkarma kariṣyasiyannotsahati devendraḥ saha devairapi dhruvam

विदुस्त्वां निधनं पार्थ सर्वक्षत्रस्य तद्विदःधनुर्धराणामेकस्त्वं पृथिव्यां प्रवरो नृषु

vidustvāṃ nidhanaṃ pārtha sarvakṣatrasya tadvidaḥdhanurdharāṇāmekastvaṃ pṛthivyāṃ pravaro nṛṣu

मनुष्या जगति श्रेष्ठाः पक्षिणां गरुडो वरःसरसां सागरः श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम्

manuṣyā jagati śreṣṭhāḥ pakṣiṇāṃ garuḍo varaḥsarasāṃ sāgaraḥ śreṣṭho gaurvariṣṭhā catuṣpadām

आदित्यस्तेजसां श्रेष्ठो गिरीणां हिमवान्वरःजातीनां ब्राह्मणः श्रेष्ठः श्रेष्ठस्त्वमसि धन्विनाम्

ādityastejasāṃ śreṣṭho girīṇāṃ himavānvaraḥjātīnāṃ brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ śreṣṭhastvamasi dhanvinām

न वै श्रुतं धार्तराष्ट्रेण वाक्यं; संबोध्यमानं विदुरेण चैवद्रोणेन रामेण जनार्दनेन; मुहुर्मुहुः संजयेनापि चोक्तम्

na vai śrutaṃ dhārtarāṣṭreṇa vākyaṃ; saṃbodhyamānaṃ vidureṇa caivadroṇena rāmeṇa janārdanena; muhurmuhuḥ saṃjayenāpi coktam

परीतबुद्धिर्हि विसंज्ञकल्पो; दुर्योधनो नाभ्यनन्दद्वचो मेस शेष्यते वै निहतश्चिराय; शास्त्रातिगो भीमबलाभिभूतः

parītabuddhirhi visaṃjñakalpo; duryodhano nābhyanandadvaco mesa śeṣyate vai nihataścirāya; śāstrātigo bhīmabalābhibhūtaḥ

ततः श्रुत्वा तद्वचः कौरवेन्द्रो; दुर्योधनो दीनमना बभूवतमब्रवीच्छांतनवोऽभिवीक्ष्य; निबोध राजन्भव वीतमन्युः

tataḥ śrutvā tadvacaḥ kauravendro; duryodhano dīnamanā babhūvatamabravīcchāṃtanavo'bhivīkṣya; nibodha rājanbhava vītamanyuḥ

दृष्टं दुर्योधनेदं ते यथा पार्थेन धीमताजलस्य धारा जनिता शीतस्यामृतगन्धिनःएतस्य कर्ता लोकेऽस्मिन्नान्यः कश्चन विद्यते

dṛṣṭaṃ duryodhanedaṃ te yathā pārthena dhīmatājalasya dhārā janitā śītasyāmṛtagandhinaḥetasya kartā loke'sminnānyaḥ kaścana vidyate

आग्नेयं वारुणं सौम्यं वायव्यमथ वैष्णवम्ऐन्द्रं पाशुपतं ब्राह्मं पारमेष्ठ्यं प्रजापतेःधातुस्त्वष्टुश्च सवितुर्दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः

āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ vāyavyamatha vaiṣṇavamaindraṃ pāśupataṃ brāhmaṃ pārameṣṭhyaṃ prajāpateḥdhātustvaṣṭuśca saviturdivyānyastrāṇi sarvaśaḥ

सर्वस्मिन्मानुषे लोके वेत्त्येको हि धनंजयःकृष्णो वा देवकीपुत्रो नान्यो वै वेद कश्चनन शक्याः पाण्डवास्तात युद्धे जेतुं कथंचन

sarvasminmānuṣe loke vettyeko hi dhanaṃjayaḥkṛṣṇo vā devakīputro nānyo vai veda kaścanana śakyāḥ pāṇḍavāstāta yuddhe jetuṃ kathaṃcana

अमानुषाणि कर्माणि यस्यैतानि महात्मनःतेन सत्त्ववता संख्ये शूरेणाहवशोभिनाकृतिना समरे राजन्संधिस्ते तात युज्यताम्

amānuṣāṇi karmāṇi yasyaitāni mahātmanaḥtena sattvavatā saṃkhye śūreṇāhavaśobhinākṛtinā samare rājansaṃdhiste tāta yujyatām

यावत्कृष्णो महाबाहुः स्वाधीनः कुरुसंसदितावत्पार्थेन शूरेण संधिस्ते तात युज्यताम्

yāvatkṛṣṇo mahābāhuḥ svādhīnaḥ kurusaṃsaditāvatpārthena śūreṇa saṃdhiste tāta yujyatām

यावच्चमूं न ते शेषां शरैः संनतपर्वभिःनाशयत्यर्जुनस्तावत्संधिस्ते तात युज्यताम्

yāvaccamūṃ na te śeṣāṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥnāśayatyarjunastāvatsaṃdhiste tāta yujyatām

यावत्तिष्ठन्ति समरे हतशेषाः सहोदराःनृपाश्च बहवो राजंस्तावत्संधिः प्रयुज्यताम्

yāvattiṣṭhanti samare hataśeṣāḥ sahodarāḥnṛpāśca bahavo rājaṃstāvatsaṃdhiḥ prayujyatām

न निर्दहति ते यावत्क्रोधदीप्तेक्षणश्चमूम्युधिष्ठिरो हि तावद्वै संधिस्ते तात युज्यताम्

na nirdahati te yāvatkrodhadīptekṣaṇaścamūmyudhiṣṭhiro hi tāvadvai saṃdhiste tāta yujyatām

नकुलः सहदेवश्च भीमसेनश्च पाण्डवःयावच्चमूं महाराज नाशयन्ति न सर्वशःतावत्ते पाण्डवैः सार्धं सौभ्रात्रं तात रोचताम्

nakulaḥ sahadevaśca bhīmasenaśca pāṇḍavaḥyāvaccamūṃ mahārāja nāśayanti na sarvaśaḥtāvatte pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ saubhrātraṃ tāta rocatām

युद्धं मदन्तमेवास्तु तात संशाम्य पाण्डवैःएतत्ते रोचतां वाक्यं यदुक्तोऽसि मयानघएतत्क्षेममहं मन्ये तव चैव कुलस्य च

yuddhaṃ madantamevāstu tāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥetatte rocatāṃ vākyaṃ yadukto'si mayānaghaetatkṣemamahaṃ manye tava caiva kulasya ca

त्यक्त्वा मन्युमुपशाम्यस्व पार्थैः; पर्याप्तमेतद्यत्कृतं फल्गुनेनभीष्मस्यान्तादस्तु वः सौहृदं वा; संप्रश्लेषः साधु राजन्प्रसीद

tyaktvā manyumupaśāmyasva pārthaiḥ; paryāptametadyatkṛtaṃ phalgunenabhīṣmasyāntādastu vaḥ sauhṛdaṃ vā; saṃpraśleṣaḥ sādhu rājanprasīda

राज्यस्यार्धं दीयतां पाण्डवाना;मिन्द्रप्रस्थं धर्मराजोऽनुशास्तुमा मित्रध्रुक्पार्थिवानां जघन्यः; पापां कीर्तिं प्राप्स्यसे कौरवेन्द्र

rājyasyārdhaṃ dīyatāṃ pāṇḍavānā;mindraprasthaṃ dharmarājo'nuśāstumā mitradhrukpārthivānāṃ jaghanyaḥ; pāpāṃ kīrtiṃ prāpsyase kauravendra

ममावसानाच्छान्तिरस्तु प्रजानां; संगच्छन्तां पार्थिवाः प्रीतिमन्तःपिता पुत्रं मातुलं भागिनेयो; भ्राता चैव भ्रातरं प्रैतु राजन्

mamāvasānācchāntirastu prajānāṃ; saṃgacchantāṃ pārthivāḥ prītimantaḥpitā putraṃ mātulaṃ bhāgineyo; bhrātā caiva bhrātaraṃ praitu rājan

न चेदेवं प्राप्तकालं वचो मे; मोहाविष्टः प्रतिपत्स्यस्यबुद्ध्याभीष्मस्यान्तादेतदन्ताः स्थ सर्वे; सत्यामेतां भारतीमीरयामि

na cedevaṃ prāptakālaṃ vaco me; mohāviṣṭaḥ pratipatsyasyabuddhyābhīṣmasyāntādetadantāḥ stha sarve; satyāmetāṃ bhāratīmīrayāmi

एतद्वाक्यं सौहृदादापगेयो; मध्ये राज्ञां भारतं श्रावयित्वातूष्णीमासीच्छल्यसंतप्तमर्मा; यत्वात्मानं वेदनां संनिगृह्य

etadvākyaṃ sauhṛdādāpageyo; madhye rājñāṃ bhārataṃ śrāvayitvātūṣṇīmāsīcchalyasaṃtaptamarmā; yatvātmānaṃ vedanāṃ saṃnigṛhya