Parva.Adhyaya 6.24

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः

taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇamviṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ

श्रीभगवानुवाचकुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन

śrībhagavānuvācakutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitamanāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यतेक्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप

klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyatekṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha paraṃtapa

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदनइषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन

kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṃkhye droṇaṃ ca madhusūdanaiṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana

गुरूनहत्वा हि महानुभावा;ञ्श्रेयो भोक्तुं भैक्षमपीह लोकेहत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव; भुञ्जीय भोगान्रुधिरप्रदिग्धान्

gurūnahatvā hi mahānubhāvā;ñśreyo bhoktuṃ bhaikṣamapīha lokehatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva; bhuñjīya bhogānrudhirapradigdhān

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो; यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुःयानेव हत्वा न जिजीविषाम;स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः

na caitadvidmaḥ kataranno garīyo; yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥyāneva hatvā na jijīviṣāma;ste'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः; पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताःयच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे; शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्

kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ; pṛcchāmi tvāṃ dharmasaṃmūḍhacetāḥyacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme; śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या;द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं; राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्

na hi prapaśyāmi mamāpanudyā;dyacchokamucchoṣaṇamindriyāṇāmavāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ; rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परंतपन योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह

evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ paraṃtapana yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारतसेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः

tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhāratasenayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ

श्रीभगवानुवाचअशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसेगतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः

śrībhagavānuvācaaśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣasegatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाःन चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्

na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥna caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरातथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति

dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarātathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाःआगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत

mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥāgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभसमदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते

yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabhasamaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतःउभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति

avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatamvināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणःअनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत

antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥanāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते

ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatamubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate

न जायते म्रियते वा कदाचि;न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयःअजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो; न हन्यते हन्यमाने शरीरे

na jāyate mriyate vā kadāci;nnāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo; na hanyate hanyamāne śarīre

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्

vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayamkathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय; नवानि गृह्णाति नरोऽपराणितथा शरीराणि विहाय जीर्णा;न्यन्यानि संयाति नवानि देही

vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya; navāni gṛhṇāti naro'parāṇitathā śarīrāṇi vihāya jīrṇā;nyanyāni saṃyāti navāni dehī

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकःन चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः

nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥna cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव चनित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः

acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva canityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यतेतस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि

avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyatetasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि

atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtamtathāpi tvaṃ mahābāho nainaṃ śocitumarhasi

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य चतस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya catasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारतअव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना

avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārataavyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन;माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यःआश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति; श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित्

āścaryavatpaśyati kaścidena;māścaryavadvadati tathaiva cānyaḥāścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti; śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारततस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि

dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhāratatasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसिधर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते

svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasidharmyāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्

yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtamsukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam

अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसिततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि

atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasitataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते

akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayāmsaṃbhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाःयेषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्

bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥyeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam

अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताःनिन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्

avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥnindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः

hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīmtasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि

sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayautato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणुबुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि

eṣā te'bhihitā sāṃkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇubuddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यतेस्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्

nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyatesvalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दनबहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्

vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandanabahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितःवेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः

yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥvedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति

kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradāmkriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते

bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasāmvyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुननिर्द्वंद्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्

traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjunanirdvaṃdvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān

यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदकेतावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः

yāvānartha udapāne sarvataḥ saṃplutodaketāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचनमा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि

karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācanamā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजयसिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते

yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjayasiddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजयबुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः

dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanaṃjayabuddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृतेतस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्

buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛtetasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणःजन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्

karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥjanmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यतितदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च

yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyatitadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चलासमाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि

śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalāsamādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशवस्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्

sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśavasthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim

श्रीभगवानुवाचप्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान्आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते

śrībhagavānuvācaprajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatānātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहःवीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते

duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥvītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता

yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubhamnābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशःइन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता

yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥindriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनःरसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते

viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥrasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितःइन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः

yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥindriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परःवशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता

tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥvaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायतेसङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते

dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyatesaṅgātsaṃjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate

क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमःस्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति

krodhādbhavati saṃmohaḥ saṃmohātsmṛtivibhramaḥsmṛtibhraṃśādbuddhināśo buddhināśātpraṇaśyati

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति

rāgadveṣaviyuktaistu viṣayānindriyaiścaranātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायतेप्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते

prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyateprasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावनान चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्

nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanāna cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयतेतदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि

indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyatetadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशःइन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता

tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥindriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमीयस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamīyasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं; समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे; स शान्तिमाप्नोति न कामकामी

āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ; samudramāpaḥ praviśanti yadvattadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve; sa śāntimāpnoti na kāmakāmī

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहःनिर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति

vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥnirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāntimadhigacchati

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यतिस्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति

eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyatisthitvāsyāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati