Parva.Adhyaya 6.25

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दनतत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव

jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdanatatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava

व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मेतदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्

vyāmiśreṇaiva vākyena buddhiṃ mohayasīva metadekaṃ vada niścitya yena śreyo'hamāpnuyām

श्रीभगवानुवाचलोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्

śrībhagavānuvācaloke'smindvividhā niṣṭhā purā proktā mayānaghajñānayogena sāṃkhyānāṃ karmayogena yoginām

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुतेन च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति

na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnutena ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः

na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛtkāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते

karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaranindriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुनकर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते

yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjunakarmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणःशरीरयात्रापि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः

niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥśarīrayātrāpi ca te na prasidhyedakarmaṇaḥ

यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनःतदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर

yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥtadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिःअनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक्

sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥanena prasaviṣyadhvameṣa vo'stviṣṭakāmadhuk

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वःपरस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ

devānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥparasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha

इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताःतैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः

iṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥtairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैःभुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्

yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥbhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवःयज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः

annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasaṃbhavaḥyajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्

karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavamtasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यःअघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति

evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥaghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवःआत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते

yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥātmanyeva ca saṃtuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चनन चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścanana cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचरअसक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः

tasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācaraasakto hyācarankarma paramāpnoti pūruṣaḥ

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयःलोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि

karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥlokasaṃgrahamevāpi saṃpaśyankartumarhasi

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनःस यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते

yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥsa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचननानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि

na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiṃcananānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi

यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितःमम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः

yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥmama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम्संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः

utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedahamsaṃkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारतकुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम्

saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhāratakuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlokasaṃgraham

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन्

na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṅgināmjoṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशःअहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते

prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥahaṃkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोःगुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते

tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥguṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate

प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसुतानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत्

prakṛterguṇasaṃmūḍhāḥ sajjante guṇakarmasutānakṛtsnavido mandānkṛtsnavinna vicālayet

मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसानिराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः

mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasānirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाःश्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः

ye me matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥśraddhāvanto'nasūyanto mucyante te'pi karmabhiḥ

ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम्सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः

ye tvetadabhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matamsarvajñānavimūḍhāṃstānviddhi naṣṭānacetasaḥ

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपिप्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति

sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapiprakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौतयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ

indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitautayorna vaśamāgacchettau hyasya paripanthinau

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः

śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitātsvadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषःअनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः

atha kena prayukto'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥanicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ

श्रीभगवानुवाचकाम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवःमहाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्

śrībhagavānuvācakāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥmahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन चयथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्

dhūmenāvriyate vahniryathādarśo malena cayatholbenāvṛto garbhastathā tenedamāvṛtam

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणाकामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च

āvṛtaṃ jñānametena jñānino nityavairiṇākāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यतेएतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्

indriyāṇi mano buddhirasyādhiṣṭhānamucyateetairvimohayatyeṣa jñānamāvṛtya dehinam

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभपाप्मानं प्रजहिह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्

tasmāttvamindriyāṇyādau niyamya bharatarṣabhapāpmānaṃ prajahihyenaṃ jñānavijñānanāśanam

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनःमनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः

indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥmanasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मनाजहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्

evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanājahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam