Parva.Adhyaya 6.23

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवःमामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय

dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥmāmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदाआचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्

dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadāācāryamupasaṃgamya rājā vacanamabravīt

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता

paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūmvyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधियुयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः

atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhiyuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः

dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavānpurujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṃgavaḥ

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः

yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavānsaubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तमनायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते

asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottamanāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयःअश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च

bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiṃjayaḥaśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताःनानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः

anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥnānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्

aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitamparyāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताःभीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि

ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥbhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi

तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहःसिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्

tasya saṃjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥsiṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाःसहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥsahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौमाधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः

tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitaumādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयःपौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः

pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥpauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरःनकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ

anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥnakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथःधृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः

kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥdhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपतेसौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक्

drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpatesaubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्

sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayatnabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan

अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजःप्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः

atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrānkapidhvajaḥpravṛtte śastrasaṃpāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ

हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपतेसेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत

hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpatesenayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे

yāvadetānnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitānkairmayā saha yoddhavyamasminraṇasamudyame

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताःधार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः

yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥdhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ

एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारतसेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्

evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhāratasenayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति

bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitāmuvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान्आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा

tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahānācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपितान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान्

śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapitānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān

कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्दृष्ट्वेमान्स्वजनान्कृष्ण युयुत्सून्समवस्थितान्

kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdannidamabravītdṛṣṭvemānsvajanānkṛṣṇa yuyutsūnsamavasthitān

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यतिवेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते

sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyativepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यतेन च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः

gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakcaiva paridahyatena ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशवन च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे

nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśavana ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि चकिं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा

na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni cakiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि चत इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च

yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni cata ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाःमातुलाः श्वशुराः पौत्राः स्यालाः संबन्धिनस्तथा

ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥmātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ syālāḥ saṃbandhinastathā

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदनअपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते

etānna hantumicchāmi ghnato'pi madhusūdanaapi trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दनपापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः

nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdanapāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्सबान्धवान्स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव

tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsabāndhavānsvajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसःकुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्

yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥkulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन

kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitumkulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाःधर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत

kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥdharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियःस्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः

adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥstrīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṃkaraḥ

संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य चपतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः

saṃkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya capatanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैःउत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः

doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥutsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दननरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम

utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdananarake niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः

aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayamyadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयःधार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्

yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥdhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet

एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः

evamuktvārjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśatvisṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ