Parva.Adhyaya 6.26

श्रीभगवानुवाचइमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम्विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्

śrībhagavānuvācaimaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayamvivasvānmanave prāha manurikṣvākave'bravīt

एवं परंपराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुःस कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप

evaṃ paraṃparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥsa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ paraṃtapa

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनःभक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्

sa evāyaṃ mayā te'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥbhakto'si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतःकथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति

aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥkathametadvijānīyāṃ tvamādau proktavāniti

श्रीभगवानुवाचबहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुनतान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप

śrībhagavānuvācabahūni me vyatītāni janmāni tava cārjunatānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha paraṃtapa

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया

ajo'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi sanprakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya saṃbhavāmyātmamāyayā

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारतअभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्

yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārataabhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे

paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtāmdharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge

जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतःत्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन

janma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥtyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so'rjuna

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताःबहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः

vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥbahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः

ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyahammama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ

काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताःक्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा

kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥkṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā

चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशःतस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्

cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥtasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहाइति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते

na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhāiti māṃ yo'bhijānāti karmabhirna sa badhyate

एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिःकुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्

evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥkuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam

किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताःतत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्

kiṃ karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitāḥtatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase'śubhāt

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणःअकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः

karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥakarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यःस बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्

karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥsa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताःज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः

yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥjñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयःकर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः

tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥkarmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiṃcitkaroti saḥ

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहःशारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्

nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥśārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam

यदृच्छालाभसंतुष्टो द्वंद्वातीतो विमत्सरःसमः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते

yadṛcchālābhasaṃtuṣṭo dvaṃdvātīto vimatsaraḥsamaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसःयज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते

gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥyajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate

ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना

brahmārpaṇaṃ brahmahavirbrahmāgnau brahmaṇā hutambrahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā

दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासतेब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति

daivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsatebrahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वतिशब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति

śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvatiśabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati

सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरेआत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते

sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpareātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरेस्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः

dravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāparesvādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ

अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरेप्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः

apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe'pānaṃ tathāpareprāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ

अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वतिसर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः

apare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvatisarve'pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ

यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम

yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanamnāyaṃ loko'styayajñasya kuto'nyaḥ kurusattama

एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखेकर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे

evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhekarmajānviddhi tānsarvānevaṃ jñātvā vimokṣyase

श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परंतपसर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते

śreyāndravyamayādyajñājjñānayajñaḥ paraṃtapasarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate

तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवयाउपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः

tadviddhi praṇipātena paripraśnena sevayāupadekṣyanti te jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ

यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डवयेन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि

yajjñātvā na punarmohamevaṃ yāsyasi pāṇḍavayena bhūtānyaśeṣeṇa drakṣyasyātmanyatho mayi

अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमःसर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि

api cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥsarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ saṃtariṣyasi

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुनज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा

yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute'rjunajñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यतेतत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति

na hi jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyatetatsvayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियःज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति

śraddhāvām̐llabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥjñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati

अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यतिनायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः

ajñaścāśraddadhānaśca saṃśayātmā vinaśyatināyaṃ loko'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ

योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम्आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय

yogasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasaṃchinnasaṃśayamātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya

तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनःछित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत

tasmādajñānasaṃbhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥchittvainaṃ saṃśayaṃ yogamātiṣṭhottiṣṭha bhārata