Parva.Adhyaya 6.44

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

राजञ्शतसहस्राणि तत्र तत्र तदा तदानिर्मर्यादं प्रयुद्धानि तत्ते वक्ष्यामि भारत

rājañśatasahasrāṇi tatra tatra tadā tadānirmaryādaṃ prayuddhāni tatte vakṣyāmi bhārata

न पुत्रः पितरं जज्ञे न पिता पुत्रमौरसम्न भ्राता भ्रातरं तत्र स्वस्रीयं न च मातुलः

na putraḥ pitaraṃ jajñe na pitā putramaurasamna bhrātā bhrātaraṃ tatra svasrīyaṃ na ca mātulaḥ

मातुलं न च स्वस्रीयो न सखायं सखा तथाआविष्टा इव युध्यन्ते पाण्डवाः कुरुभिः सह

mātulaṃ na ca svasrīyo na sakhāyaṃ sakhā tathāāviṣṭā iva yudhyante pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha

रथानीकं नरव्याघ्राः केचिदभ्यपतन्रथैःअभज्यन्त युगैरेव युगानि भरतर्षभ

rathānīkaṃ naravyāghrāḥ kecidabhyapatanrathaiḥabhajyanta yugaireva yugāni bharatarṣabha

रथेषाश्च रथेषाभिः कूबरा रथकूबरैःसंहताः संहतैः केचित्परस्परजिघांसवः

ratheṣāśca ratheṣābhiḥ kūbarā rathakūbaraiḥsaṃhatāḥ saṃhataiḥ kecitparasparajighāṃsavaḥ

न शेकुश्चलितुं केचित्संनिपत्य रथा रथैःप्रभिन्नास्तु महाकायाः संनिपत्य गजा गजैः

na śekuścalituṃ kecitsaṃnipatya rathā rathaiḥprabhinnāstu mahākāyāḥ saṃnipatya gajā gajaiḥ

बहुधादारयन्क्रुद्धा विषाणैरितरेतरम्सतोमरपताकैश्च वारणाः परवारणैः

bahudhādārayankruddhā viṣāṇairitaretaramsatomarapatākaiśca vāraṇāḥ paravāraṇaiḥ

अभिसृत्य महाराज वेगवद्भिर्महागजैःदन्तैरभिहतास्तत्र चुक्रुशुः परमातुराः

abhisṛtya mahārāja vegavadbhirmahāgajaiḥdantairabhihatāstatra cukruśuḥ paramāturāḥ

अभिनीताश्च शिक्षाभिस्तोत्त्राङ्कुशसमाहताःसुप्रभिन्नाः प्रभिन्नानां संमुखाभिमुखा ययुः

abhinītāśca śikṣābhistottrāṅkuśasamāhatāḥsuprabhinnāḥ prabhinnānāṃ saṃmukhābhimukhā yayuḥ

प्रभिन्नैरपि संसक्ताः केचित्तत्र महागजाःक्रौञ्चवन्निनदं मुक्त्वा प्राद्रवन्त ततस्ततः

prabhinnairapi saṃsaktāḥ kecittatra mahāgajāḥkrauñcavanninadaṃ muktvā prādravanta tatastataḥ

सम्यक्प्रणीता नागाश्च प्रभिन्नकरटामुखाःऋष्टितोमरनाराचैर्निर्विद्धा वरवारणाः

samyakpraṇītā nāgāśca prabhinnakaraṭāmukhāḥṛṣṭitomaranārācairnirviddhā varavāraṇāḥ

विनेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवःप्राद्रवन्त दिशः केचिन्नदन्तो भैरवान्रवान्

vinedurbhinnamarmāṇo nipetuśca gatāsavaḥprādravanta diśaḥ kecinnadanto bhairavānravān

गजानां पादरक्षास्तु व्यूढोरस्काः प्रहारिणःऋष्टिभिश्च धनुर्भिश्च विमलैश्च परश्वधैः

gajānāṃ pādarakṣāstu vyūḍhoraskāḥ prahāriṇaḥṛṣṭibhiśca dhanurbhiśca vimalaiśca paraśvadhaiḥ

गदाभिर्मुसलैश्चैव भिण्डिपालैः सतोमरैःआयसैः परिघैश्चैव निस्त्रिंशैर्विमलैः शितैः

gadābhirmusalaiścaiva bhiṇḍipālaiḥ satomaraiḥāyasaiḥ parighaiścaiva nistriṃśairvimalaiḥ śitaiḥ

प्रगृहीतैः सुसंरब्धा धावमानास्ततस्ततःव्यदृश्यन्त महाराज परस्परजिघांसवः

pragṛhītaiḥ susaṃrabdhā dhāvamānāstatastataḥvyadṛśyanta mahārāja parasparajighāṃsavaḥ

राजमानाश्च निस्त्रिंशाः संसिक्ता नरशोणितैःप्रत्यदृश्यन्त शूराणामन्योन्यमभिधावताम्

rājamānāśca nistriṃśāḥ saṃsiktā naraśoṇitaiḥpratyadṛśyanta śūrāṇāmanyonyamabhidhāvatām

अवक्षिप्तावधूतानामसीनां वीरबाहुभिःसंजज्ञे तुमुलः शब्दः पततां परमर्मसु

avakṣiptāvadhūtānāmasīnāṃ vīrabāhubhiḥsaṃjajñe tumulaḥ śabdaḥ patatāṃ paramarmasu

गदामुसलरुग्णानां भिन्नानां च वरासिभिःदन्तिदन्तावभिन्नानां मृदितानां च दन्तिभिः

gadāmusalarugṇānāṃ bhinnānāṃ ca varāsibhiḥdantidantāvabhinnānāṃ mṛditānāṃ ca dantibhiḥ

तत्र तत्र नरौघाणां क्रोशतामितरेतरम्शुश्रुवुर्दारुणा वाचः प्रेतानामिव भारत

tatra tatra naraughāṇāṃ krośatāmitaretaramśuśruvurdāruṇā vācaḥ pretānāmiva bhārata

हयैरपि हयारोहाश्चामरापीडधारिभिःहंसैरिव महावेगैरन्योन्यमभिदुद्रुवुः

hayairapi hayārohāścāmarāpīḍadhāribhiḥhaṃsairiva mahāvegairanyonyamabhidudruvuḥ

तैर्विमुक्ता महाप्रासा जाम्बूनदविभूषणाःआशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाः

tairvimuktā mahāprāsā jāmbūnadavibhūṣaṇāḥāśugā vimalāstīkṣṇāḥ saṃpeturbhujagopamāḥ

अश्वैरग्र्यजवैः केचिदाप्लुत्य महतो रथान्शिरांस्याददिरे वीरा रथिनामश्वसादिनः

aśvairagryajavaiḥ kecidāplutya mahato rathānśirāṃsyādadire vīrā rathināmaśvasādinaḥ

बहूनपि हयारोहान्भल्लैः संनतपर्वभिःरथी जघान संप्राप्य बाणगोचरमागतान्

bahūnapi hayārohānbhallaiḥ saṃnataparvabhiḥrathī jaghāna saṃprāpya bāṇagocaramāgatān

नगमेघप्रतीकाशाश्चाक्षिप्य तुरगान्गजाःपादैरेवावमृद्नन्त मत्ताः कनकभूषणाः

nagameghapratīkāśāścākṣipya turagāngajāḥpādairevāvamṛdnanta mattāḥ kanakabhūṣaṇāḥ

पाट्यमानेषु कुम्भेषु पार्श्वेष्वपि च वारणाःप्रासैर्विनिहताः केचिद्विनेदुः परमातुराः

pāṭyamāneṣu kumbheṣu pārśveṣvapi ca vāraṇāḥprāsairvinihatāḥ kecidvineduḥ paramāturāḥ

साश्वारोहान्हयान्केचिदुन्मथ्य वरवारणाःसहसा चिक्षिपुस्तत्र संकुले भैरवे सति

sāśvārohānhayānkecidunmathya varavāraṇāḥsahasā cikṣipustatra saṃkule bhairave sati

साश्वारोहान्विषाणाग्रैरुत्क्षिप्य तुरगान्द्विपाःरथौघानवमृद्नन्तः सध्वजान्परिचक्रमुः

sāśvārohānviṣāṇāgrairutkṣipya turagāndvipāḥrathaughānavamṛdnantaḥ sadhvajānparicakramuḥ

पुंस्त्वादभिमदत्वाच्च केचिदत्र महागजाःसाश्वारोहान्हयाञ्जघ्नुः करैः सचरणैस्तथा

puṃstvādabhimadatvācca kecidatra mahāgajāḥsāśvārohānhayāñjaghnuḥ karaiḥ sacaraṇaistathā

केचिदाक्षिप्य करिणः साश्वानपि रथान्करैःविकर्षन्तो दिशः सर्वाः समीयुः सर्वशब्दगाः

kecidākṣipya kariṇaḥ sāśvānapi rathānkaraiḥvikarṣanto diśaḥ sarvāḥ samīyuḥ sarvaśabdagāḥ

आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाःनराश्वकायान्निर्भिद्य लौहानि कवचानि च

āśugā vimalāstīkṣṇāḥ saṃpeturbhujagopamāḥnarāśvakāyānnirbhidya lauhāni kavacāni ca

निपेतुर्विमलाः शक्त्यो वीरबाहुभिरर्पिताःमहोल्काप्रतिमा घोरास्तत्र तत्र विशां पते

nipeturvimalāḥ śaktyo vīrabāhubhirarpitāḥmaholkāpratimā ghorāstatra tatra viśāṃ pate

द्वीपिचर्मावनद्धैश्च व्याघ्रचर्मशयैरपिविकोशैर्विमलैः खड्गैरभिजघ्नुः परान्रणे

dvīpicarmāvanaddhaiśca vyāghracarmaśayairapivikośairvimalaiḥ khaḍgairabhijaghnuḥ parānraṇe

अभिप्लुतमभिक्रुद्धमेकपार्श्वावदारितम्विदर्शयन्तः संपेतुः खड्गचर्मपरश्वधैः

abhiplutamabhikruddhamekapārśvāvadāritamvidarśayantaḥ saṃpetuḥ khaḍgacarmaparaśvadhaiḥ

शक्तिभिर्दारिताः केचित्संछिन्नाश्च परश्वधैःहस्तिभिर्मृदिताः केचित्क्षुण्णाश्चान्ये तुरंगमैः

śaktibhirdāritāḥ kecitsaṃchinnāśca paraśvadhaiḥhastibhirmṛditāḥ kecitkṣuṇṇāścānye turaṃgamaiḥ

रथनेमिनिकृत्ताश्च निकृत्ता निशितैः शरैःविक्रोशन्ति नरा राजंस्तत्र तत्र स्म बान्धवान्

rathaneminikṛttāśca nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥvikrośanti narā rājaṃstatra tatra sma bāndhavān

पुत्रानन्ये पितॄनन्ये भ्रातॄंश्च सह बान्धवैःमातुलान्भागिनेयांश्च परानपि च संयुगे

putrānanye pitṝnanye bhrātṝṃśca saha bāndhavaiḥmātulānbhāgineyāṃśca parānapi ca saṃyuge

विकीर्णान्त्राः सुबहवो भग्नसक्थाश्च भारतबाहुभिः सुभुजाच्छिन्नैः पार्श्वेषु च विदारिताःक्रन्दन्तः समदृश्यन्त तृषिता जीवितेप्सवः

vikīrṇāntrāḥ subahavo bhagnasakthāśca bhāratabāhubhiḥ subhujācchinnaiḥ pārśveṣu ca vidāritāḥkrandantaḥ samadṛśyanta tṛṣitā jīvitepsavaḥ

तृष्णापरिगताः केचिदल्पसत्त्वा विशां पतेभूमौ निपतिताः संख्ये जलमेव ययाचिरे

tṛṣṇāparigatāḥ kecidalpasattvā viśāṃ patebhūmau nipatitāḥ saṃkhye jalameva yayācire

रुधिरौघपरिक्लिन्नाः क्लिश्यमानाश्च भारतव्यनिन्दन्भृशमात्मानं तव पुत्रांश्च संगतान्

rudhiraughapariklinnāḥ kliśyamānāśca bhāratavyanindanbhṛśamātmānaṃ tava putrāṃśca saṃgatān

अपरे क्षत्रियाः शूराः कृतवैराः परस्परम्नैव शस्त्रं विमुञ्चन्ति नैव क्रन्दन्ति मारिषतर्जयन्ति च संहृष्टास्तत्र तत्र परस्परम्

apare kṣatriyāḥ śūrāḥ kṛtavairāḥ parasparamnaiva śastraṃ vimuñcanti naiva krandanti māriṣatarjayanti ca saṃhṛṣṭāstatra tatra parasparam

निर्दश्य दशनैश्चापि क्रोधात्स्वदशनच्छदान्भ्रुकुटीकुटिलैर्वक्त्रैः प्रेक्षन्ते च परस्परम्

nirdaśya daśanaiścāpi krodhātsvadaśanacchadānbhrukuṭīkuṭilairvaktraiḥ prekṣante ca parasparam

अपरे क्लिश्यमानास्तु व्रणार्ताः शरपीडिताःनिष्कूजाः समपद्यन्त दृढसत्त्वा महाबलाः

apare kliśyamānāstu vraṇārtāḥ śarapīḍitāḥniṣkūjāḥ samapadyanta dṛḍhasattvā mahābalāḥ

अन्ये तु विरथाः शूरा रथमन्यस्य संयुगेप्रार्थयाना निपतिताः संक्षुण्णा वरवारणैःअशोभन्त महाराज पुष्पिता इव किंशुकाः

anye tu virathāḥ śūrā rathamanyasya saṃyugeprārthayānā nipatitāḥ saṃkṣuṇṇā varavāraṇaiḥaśobhanta mahārāja puṣpitā iva kiṃśukāḥ

संबभूवुरनीकेषु बहवो भैरवस्वनाःवर्तमाने महाभीमे तस्मिन्वीरवरक्षये

saṃbabhūvuranīkeṣu bahavo bhairavasvanāḥvartamāne mahābhīme tasminvīravarakṣaye

अहनत्तु पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं रणेस्वस्रीयो मातुलं चापि स्वस्रीयं चापि मातुलः

ahanattu pitā putraṃ putraśca pitaraṃ raṇesvasrīyo mātulaṃ cāpi svasrīyaṃ cāpi mātulaḥ

सखायं च सखा राजन्संबन्धी बान्धवं तथाएवं युयुधिरे तत्र कुरवः पाण्डवैः सह

sakhāyaṃ ca sakhā rājansaṃbandhī bāndhavaṃ tathāevaṃ yuyudhire tatra kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha

वर्तमाने भये तस्मिन्निर्मर्यादे महाहवेभीष्ममासाद्य पार्थानां वाहिनी समकम्पत

vartamāne bhaye tasminnirmaryāde mahāhavebhīṣmamāsādya pārthānāṃ vāhinī samakampata

केतुना पञ्चतारेण तालेन भरतर्षभराजतेन महाबाहुरुच्छ्रितेन महारथेबभौ भीष्मस्तदा राजंश्चन्द्रमा इव मेरुणा

ketunā pañcatāreṇa tālena bharatarṣabharājatena mahābāhurucchritena mahārathebabhau bhīṣmastadā rājaṃścandramā iva meruṇā