Parva.Adhyaya 6.45

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि दारुणेवर्तमाने महारौद्रे महावीरवरक्षये

gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminnahani dāruṇevartamāne mahāraudre mahāvīravarakṣaye

दुर्मुखः कृतवर्मा च कृपः शल्यो विविंशतिःभीष्मं जुगुपुरासाद्य तव पुत्रेण चोदिताः

durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyo viviṃśatiḥbhīṣmaṃ jugupurāsādya tava putreṇa coditāḥ

एतैरतिरथैर्गुप्तः पञ्चभिर्भरतर्षभपाण्डवानामनीकानि विजगाहे महारथः

etairatirathairguptaḥ pañcabhirbharatarṣabhapāṇḍavānāmanīkāni vijagāhe mahārathaḥ

चेदिकाशिकरूषेषु पाञ्चालेषु च भारतभीष्मस्य बहुधा तालश्चरन्केतुरदृश्यत

cedikāśikarūṣeṣu pāñcāleṣu ca bhāratabhīṣmasya bahudhā tālaścaranketuradṛśyata

शिरांसि च तदा भीष्मो बाहूंश्चापि सहायुधान्निचकर्त महावेगैर्भल्लैः संनतपर्वभिः

śirāṃsi ca tadā bhīṣmo bāhūṃścāpi sahāyudhānnicakarta mahāvegairbhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ

नृत्यतो रथमार्गेषु भीष्मस्य भरतर्षभकेचिदार्तस्वरं चक्रुर्नागा मर्मणि ताडिताः

nṛtyato rathamārgeṣu bhīṣmasya bharatarṣabhakecidārtasvaraṃ cakrurnāgā marmaṇi tāḍitāḥ

अभिमन्युः सुसंक्रुद्धः पिशङ्गैस्तुरगोत्तमैःसंयुक्तं रथमास्थाय प्रायाद्भीष्मरथं प्रति

abhimanyuḥ susaṃkruddhaḥ piśaṅgaisturagottamaiḥsaṃyuktaṃ rathamāsthāya prāyādbhīṣmarathaṃ prati

जाम्बूनदविचित्रेण कर्णिकारेण केतुनाअभ्यवर्षत भीष्मं च तांश्चैव रथसत्तमान्

jāmbūnadavicitreṇa karṇikāreṇa ketunāabhyavarṣata bhīṣmaṃ ca tāṃścaiva rathasattamān

स तालकेतोस्तीक्ष्णेन केतुमाहत्य पत्रिणाभीष्मेण युयुधे वीरस्तस्य चानुचरैः सह

sa tālaketostīkṣṇena ketumāhatya patriṇābhīṣmeṇa yuyudhe vīrastasya cānucaraiḥ saha

कृतवर्माणमेकेन शल्यं पञ्चभिरायसैःविद्ध्वा नवभिरानर्छच्छिताग्रैः प्रपितामहम्

kṛtavarmāṇamekena śalyaṃ pañcabhirāyasaiḥviddhvā navabhirānarchacchitāgraiḥ prapitāmaham

पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक्प्रणिहितेन चध्वजमेकेन विव्याध जाम्बूनदविभूषितम्

pūrṇāyatavisṛṣṭena samyakpraṇihitena cadhvajamekena vivyādha jāmbūnadavibhūṣitam

दुर्मुखस्य तु भल्लेन सर्वावरणभेदिनाजहार सारथेः कायाच्छिरः संनतपर्वणा

durmukhasya tu bhallena sarvāvaraṇabhedinājahāra sāratheḥ kāyācchiraḥ saṃnataparvaṇā

धनुश्चिच्छेद भल्लेन कार्तस्वरविभूषितम्कृपस्य निशिताग्रेण तांश्च तीक्ष्णमुखैः शरैः

dhanuściccheda bhallena kārtasvaravibhūṣitamkṛpasya niśitāgreṇa tāṃśca tīkṣṇamukhaiḥ śaraiḥ

जघान परमक्रुद्धो नृत्यन्निव महारथःतस्य लाघवमुद्वीक्ष्य तुतुषुर्देवता अपि

jaghāna paramakruddho nṛtyanniva mahārathaḥtasya lāghavamudvīkṣya tutuṣurdevatā api

लब्धलक्ष्यतया कार्ष्णेः सर्वे भीष्ममुखा रथाःसत्त्ववन्तममन्यन्त साक्षादिव धनंजयम्

labdhalakṣyatayā kārṣṇeḥ sarve bhīṣmamukhā rathāḥsattvavantamamanyanta sākṣādiva dhanaṃjayam

तस्य लाघवमार्गस्थमलातसदृशप्रभम्दिशः पर्यपतच्चापं गाण्डीवमिव घोषवत्

tasya lāghavamārgasthamalātasadṛśaprabhamdiśaḥ paryapataccāpaṃ gāṇḍīvamiva ghoṣavat

तमासाद्य महावेगैर्भीष्मो नवभिराशुगैःविव्याध समरे तूर्णमार्जुनिं परवीरहा

tamāsādya mahāvegairbhīṣmo navabhirāśugaiḥvivyādha samare tūrṇamārjuniṃ paravīrahā

ध्वजं चास्य त्रिभिर्भल्लैश्चिच्छेद परमौजसःसारथिं च त्रिभिर्बाणैराजघान यतव्रतः

dhvajaṃ cāsya tribhirbhallaiściccheda paramaujasaḥsārathiṃ ca tribhirbāṇairājaghāna yatavrataḥ

तथैव कृतवर्मा च कृपः शल्यश्च मारिषविद्ध्वा नाकम्पयत्कार्ष्णिं मैनाकमिव पर्वतम्

tathaiva kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyaśca māriṣaviddhvā nākampayatkārṣṇiṃ mainākamiva parvatam

स तैः परिवृतः शूरो धार्तराष्ट्रैर्महारथैःववर्ष शरवर्षाणि कार्ष्णिः पञ्चरथान्प्रति

sa taiḥ parivṛtaḥ śūro dhārtarāṣṭrairmahārathaiḥvavarṣa śaravarṣāṇi kārṣṇiḥ pañcarathānprati

ततस्तेषां महास्त्राणि संवार्य शरवृष्टिभिःननाद बलवान्कार्ष्णिर्भीष्माय विसृजञ्शरान्

tatasteṣāṃ mahāstrāṇi saṃvārya śaravṛṣṭibhiḥnanāda balavānkārṣṇirbhīṣmāya visṛjañśarān

तत्रास्य सुमहद्राजन्बाह्वोर्बलमदृश्यतयतमानस्य समरे भीष्ममर्दयतः शरैः

tatrāsya sumahadrājanbāhvorbalamadṛśyatayatamānasya samare bhīṣmamardayataḥ śaraiḥ

पराक्रान्तस्य तस्यैव भीष्मोऽपि प्राहिणोच्छरान्स तांश्चिच्छेद समरे भीष्मचापच्युताञ्शरान्

parākrāntasya tasyaiva bhīṣmo'pi prāhiṇoccharānsa tāṃściccheda samare bhīṣmacāpacyutāñśarān

ततो ध्वजममोघेषुर्भीष्मस्य नवभिः शरैःचिच्छेद समरे वीरस्तत उच्चुक्रुशुर्जनाः

tato dhvajamamogheṣurbhīṣmasya navabhiḥ śaraiḥciccheda samare vīrastata uccukruśurjanāḥ

स राजतो महास्कन्धस्तालो हेमविभूषितःसौभद्रविशिखैश्छिन्नः पपात भुवि भारत

sa rājato mahāskandhastālo hemavibhūṣitaḥsaubhadraviśikhaiśchinnaḥ papāta bhuvi bhārata

ध्वजं सौभद्रविशिखैः पतितं भरतर्षभदृष्ट्वा भीमोऽनदद्धृष्टः सौभद्रमभिहर्षयन्

dhvajaṃ saubhadraviśikhaiḥ patitaṃ bharatarṣabhadṛṣṭvā bhīmo'nadaddhṛṣṭaḥ saubhadramabhiharṣayan

अथ भीष्मो महास्त्राणि दिव्यानि च बहूनि चप्रादुश्चक्रे महारौद्रः क्षणे तस्मिन्महाबलः

atha bhīṣmo mahāstrāṇi divyāni ca bahūni caprāduścakre mahāraudraḥ kṣaṇe tasminmahābalaḥ

ततः शतसहस्रेण सौभद्रं प्रपितामहःअवाकिरदमेयात्मा शराणां नतपर्वणाम्

tataḥ śatasahasreṇa saubhadraṃ prapitāmahaḥavākiradameyātmā śarāṇāṃ nataparvaṇām

ततो दश महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाःरक्षार्थमभ्यधावन्त सौभद्रं त्वरिता रथैः

tato daśa maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥrakṣārthamabhyadhāvanta saubhadraṃ tvaritā rathaiḥ

विराटः सह पुत्रेण धृष्टद्युम्नश्च पार्षतःभीमश्च केकयाश्चैव सात्यकिश्च विशां पते

virāṭaḥ saha putreṇa dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥbhīmaśca kekayāścaiva sātyakiśca viśāṃ pate

जवेनापततां तेषां भीष्मः शांतनवो रणेपाञ्चाल्यं त्रिभिरानर्छत्सात्यकिं निशितैः शरैः

javenāpatatāṃ teṣāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo raṇepāñcālyaṃ tribhirānarchatsātyakiṃ niśitaiḥ śaraiḥ

पूर्णायतविसृष्टेन क्षुरेण निशितेन चध्वजमेकेन चिच्छेद भीमसेनस्य पत्रिणा

pūrṇāyatavisṛṣṭena kṣureṇa niśitena cadhvajamekena ciccheda bhīmasenasya patriṇā

जाम्बूनदमयः केतुः केसरी नरसत्तमपपात भीमसेनस्य भीष्मेण मथितो रथात्

jāmbūnadamayaḥ ketuḥ kesarī narasattamapapāta bhīmasenasya bhīṣmeṇa mathito rathāt

भीमसेनस्त्रिभिर्विद्ध्वा भीष्मं शांतनवं रणेकृपमेकेन विव्याध कृतवर्माणमष्टभिः

bhīmasenastribhirviddhvā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇekṛpamekena vivyādha kṛtavarmāṇamaṣṭabhiḥ

प्रगृहीताग्रहस्तेन वैराटिरपि दन्तिनाअभ्यद्रवत राजानं मद्राधिपतिमुत्तरः

pragṛhītāgrahastena vairāṭirapi dantināabhyadravata rājānaṃ madrādhipatimuttaraḥ

तस्य वारणराजस्य जवेनापततो रथीशल्यो निवारयामास वेगमप्रतिमं रणे

tasya vāraṇarājasya javenāpatato rathīśalyo nivārayāmāsa vegamapratimaṃ raṇe

तस्य क्रुद्धः स नागेन्द्रो बृहतः साधुवाहिनःपदा युगमधिष्ठाय जघान चतुरो हयान्

tasya kruddhaḥ sa nāgendro bṛhataḥ sādhuvāhinaḥpadā yugamadhiṣṭhāya jaghāna caturo hayān

स हताश्वे रथे तिष्ठन्मद्राधिपतिरायसीम्उत्तरान्तकरीं शक्तिं चिक्षेप भुजगोपमाम्

sa hatāśve rathe tiṣṭhanmadrādhipatirāyasīmuttarāntakarīṃ śaktiṃ cikṣepa bhujagopamām

तया भिन्नतनुत्राणः प्रविश्य विपुलं तमःस पपात गजस्कन्धात्प्रमुक्ताङ्कुशतोमरः

tayā bhinnatanutrāṇaḥ praviśya vipulaṃ tamaḥsa papāta gajaskandhātpramuktāṅkuśatomaraḥ

समादाय च शल्योऽसिमवप्लुत्य रथोत्तमात्वारणेन्द्रस्य विक्रम्य चिच्छेदाथ महाकरम्

samādāya ca śalyo'simavaplutya rathottamātvāraṇendrasya vikramya cicchedātha mahākaram

भिन्नमर्मा शरव्रातैश्छिन्नहस्तः स वारणःभीममार्तस्वरं कृत्वा पपात च ममार च

bhinnamarmā śaravrātaiśchinnahastaḥ sa vāraṇaḥbhīmamārtasvaraṃ kṛtvā papāta ca mamāra ca

एतदीदृशकं कृत्वा मद्रराजो महारथःआरुरोह रथं तूर्णं भास्वरं कृतवर्मणः

etadīdṛśakaṃ kṛtvā madrarājo mahārathaḥāruroha rathaṃ tūrṇaṃ bhāsvaraṃ kṛtavarmaṇaḥ

उत्तरं निहतं दृष्ट्वा वैराटिर्भ्रातरं शुभम्कृतवर्मणा च सहितं दृष्ट्वा शल्यमवस्थितम्शङ्खः क्रोधात्प्रजज्वाल हविषा हव्यवाडिव

uttaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā vairāṭirbhrātaraṃ śubhamkṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyamavasthitamśaṅkhaḥ krodhātprajajvāla haviṣā havyavāḍiva

स विस्फार्य महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम्अभ्यधावज्जिघांसन्वै शल्यं मद्राधिपं बली

sa visphārya mahaccāpaṃ kārtasvaravibhūṣitamabhyadhāvajjighāṃsanvai śalyaṃ madrādhipaṃ balī

महता रथवंशेन समन्तात्परिवारितःसृजन्बाणमयं वर्षं प्रायाच्छल्यरथं प्रति

mahatā rathavaṃśena samantātparivāritaḥsṛjanbāṇamayaṃ varṣaṃ prāyācchalyarathaṃ prati

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमम्तावकानां रथाः सप्त समन्तात्पर्यवारयन्मद्रराजं परीप्सन्तो मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम्

tamāpatantaṃ saṃprekṣya mattavāraṇavikramamtāvakānāṃ rathāḥ sapta samantātparyavārayanmadrarājaṃ parīpsanto mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gatam

ततो भीष्मो महाबाहुर्विनद्य जलदो यथातालमात्रं धनुर्गृह्य शङ्खमभ्यद्रवद्रणे

tato bhīṣmo mahābāhurvinadya jalado yathātālamātraṃ dhanurgṛhya śaṅkhamabhyadravadraṇe

तमुद्यतमुदीक्ष्याथ महेष्वासं महाबलम्संत्रस्ता पाण्डवी सेना वातवेगहतेव नौः

tamudyatamudīkṣyātha maheṣvāsaṃ mahābalamsaṃtrastā pāṇḍavī senā vātavegahateva nauḥ

तत्रार्जुनः संत्वरितः शङ्खस्यासीत्पुरःसरःभीष्माद्रक्ष्योऽयमद्येति ततो युद्धमवर्तत

tatrārjunaḥ saṃtvaritaḥ śaṅkhasyāsītpuraḥsaraḥbhīṣmādrakṣyo'yamadyeti tato yuddhamavartata

हाहाकारो महानासीद्योधानां युधि युध्यताम्तेजस्तेजसि संपृक्तमित्येवं विस्मयं ययुः

hāhākāro mahānāsīdyodhānāṃ yudhi yudhyatāmtejastejasi saṃpṛktamityevaṃ vismayaṃ yayuḥ

अथ शल्यो गदापाणिरवतीर्य महारथात्शङ्खस्य चतुरो वाहानहनद्भरतर्षभ

atha śalyo gadāpāṇiravatīrya mahārathātśaṅkhasya caturo vāhānahanadbharatarṣabha

स हताश्वाद्रथात्तूर्णं खड्गमादाय विद्रुतःबीभत्सोः स्यन्दनं प्राप्य ततः शान्तिमविन्दत

sa hatāśvādrathāttūrṇaṃ khaḍgamādāya vidrutaḥbībhatsoḥ syandanaṃ prāpya tataḥ śāntimavindata

ततो भीष्मरथात्तूर्णमुत्पतन्ति पतत्रिणःयैरन्तरिक्षं भूमिश्च सर्वतः समवस्तृतम्

tato bhīṣmarathāttūrṇamutpatanti patatriṇaḥyairantarikṣaṃ bhūmiśca sarvataḥ samavastṛtam

पाञ्चालानथ मत्स्यांश्च केकयांश्च प्रभद्रकान्भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः पातयामास मार्गणैः

pāñcālānatha matsyāṃśca kekayāṃśca prabhadrakānbhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ pātayāmāsa mārgaṇaiḥ

उत्सृज्य समरे तूर्णं पाण्डवं सव्यसाचिनम्अभ्यद्रवत पाञ्चाल्यं द्रुपदं सेनया वृतम्प्रियं संबन्धिनं राजञ्शरानवकिरन्बहून्

utsṛjya samare tūrṇaṃ pāṇḍavaṃ savyasācinamabhyadravata pāñcālyaṃ drupadaṃ senayā vṛtampriyaṃ saṃbandhinaṃ rājañśarānavakiranbahūn

अग्निनेव प्रदग्धानि वनानि शिशिरात्ययेशरदग्धान्यदृश्यन्त सैन्यानि द्रुपदस्य हअतिष्ठत रणे भीष्मो विधूम इव पावकः

agnineva pradagdhāni vanāni śiśirātyayeśaradagdhānyadṛśyanta sainyāni drupadasya haatiṣṭhata raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ

मध्यंदिने यथादित्यं तपन्तमिव तेजसान शेकुः पाण्डवेयस्य योधा भीष्मं निरीक्षितुम्

madhyaṃdine yathādityaṃ tapantamiva tejasāna śekuḥ pāṇḍaveyasya yodhā bhīṣmaṃ nirīkṣitum

वीक्षां चक्रुः समन्तात्ते पाण्डवा भयपीडिताःत्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः शीतार्दिता इव

vīkṣāṃ cakruḥ samantātte pāṇḍavā bhayapīḍitāḥtrātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ śītārditā iva

हतविप्रद्रुते सैन्ये निरुत्साहे विमर्दितेहाहाकारो महानासीत्पाण्डुसैन्येषु भारत

hatavipradrute sainye nirutsāhe vimarditehāhākāro mahānāsītpāṇḍusainyeṣu bhārata

ततो भीष्मः शांतनवो नित्यं मण्डलकार्मुकःमुमोच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव

tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo nityaṃ maṇḍalakārmukaḥmumoca bāṇāndīptāgrānahīnāśīviṣāniva

शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतःजघान पाण्डवरथानादिश्यादिश्य भारत

śarairekāyanīkurvandiśaḥ sarvā yatavrataḥjaghāna pāṇḍavarathānādiśyādiśya bhārata

ततः सैन्येषु भग्नेषु मथितेषु च सर्वशःप्राप्ते चास्तं दिनकरे न प्राज्ञायत किंचन

tataḥ sainyeṣu bhagneṣu mathiteṣu ca sarvaśaḥprāpte cāstaṃ dinakare na prājñāyata kiṃcana

भीष्मं च समुदीर्यन्तं दृष्ट्वा पार्था महाहवेअवहारमकुर्वन्त सैन्यानां भरतर्षभ

bhīṣmaṃ ca samudīryantaṃ dṛṣṭvā pārthā mahāhaveavahāramakurvanta sainyānāṃ bharatarṣabha