Parva.Adhyaya 6.46

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

कृतेऽवहारे सैन्यानां प्रथमे भरतर्षभभीष्मे च युधि संरब्धे हृष्टे दुर्योधने तथा

kṛte'vahāre sainyānāṃ prathame bharatarṣabhabhīṣme ca yudhi saṃrabdhe hṛṣṭe duryodhane tathā

धर्मराजस्ततस्तूर्णमभिगम्य जनार्दनम्भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सर्वैश्चैव जनेश्वरैः

dharmarājastatastūrṇamabhigamya janārdanambhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sarvaiścaiva janeśvaraiḥ

शुचा परमया युक्तश्चिन्तयानः पराजयम्वार्ष्णेयमब्रवीद्राजन्दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम्

śucā paramayā yuktaścintayānaḥ parājayamvārṣṇeyamabravīdrājandṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam

कृष्ण पश्य महेष्वासं भीष्मं भीमपराक्रमम्शरैर्दहन्तं सैन्यं मे ग्रीष्मे कक्षमिवानलम्

kṛṣṇa paśya maheṣvāsaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramamśarairdahantaṃ sainyaṃ me grīṣme kakṣamivānalam

कथमेनं महात्मानं शक्ष्यामः प्रतिवीक्षितुम्लेलिह्यमानं सैन्यं मे हविष्मन्तमिवानलम्

kathamenaṃ mahātmānaṃ śakṣyāmaḥ prativīkṣitumlelihyamānaṃ sainyaṃ me haviṣmantamivānalam

एतं हि पुरुषव्याघ्रं धनुष्मन्तं महाबलम्दृष्ट्वा विप्रद्रुतं सैन्यं मदीयं मार्गणाहतम्

etaṃ hi puruṣavyāghraṃ dhanuṣmantaṃ mahābalamdṛṣṭvā vipradrutaṃ sainyaṃ madīyaṃ mārgaṇāhatam

शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च संयुगेवरुणः पाशभृच्चापि कुबेरो वा गदाधरः

śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiśca saṃyugevaruṇaḥ pāśabhṛccāpi kubero vā gadādharaḥ

न तु भीष्मो महातेजाः शक्यो जेतुं महाबलःसोऽहमेवं गते मग्नो भीष्मागाधजलेऽप्लवः

na tu bhīṣmo mahātejāḥ śakyo jetuṃ mahābalaḥso'hamevaṃ gate magno bhīṣmāgādhajale'plavaḥ

आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य केशववनं यास्यामि गोविन्द श्रेयो मे तत्र जीवितुम्

ātmano buddhidaurbalyādbhīṣmamāsādya keśavavanaṃ yāsyāmi govinda śreyo me tatra jīvitum

न त्विमान्पृथिवीपालान्दातुं भीष्माय मृत्यवेक्षपयिष्यति सेनां मे कृष्ण भीष्मो महास्त्रवित्

na tvimānpṛthivīpālāndātuṃ bhīṣmāya mṛtyavekṣapayiṣyati senāṃ me kṛṣṇa bhīṣmo mahāstravit

यथानलं प्रज्वलितं पतंगाः समभिद्रुताःविनाशायैव गच्छन्ति तथा मे सैनिको जनः

yathānalaṃ prajvalitaṃ pataṃgāḥ samabhidrutāḥvināśāyaiva gacchanti tathā me sainiko janaḥ

क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमीभ्रातरश्चैव मे वीराः कर्शिताः शरपीडिताः

kṣayaṃ nīto'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramībhrātaraścaiva me vīrāḥ karśitāḥ śarapīḍitāḥ

मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद्राज्याद्भ्रष्टास्तथा सुखात्जीवितं बहु मन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम्

matkṛte bhrātṛsauhārdādrājyādbhraṣṭāstathā sukhātjīvitaṃ bahu manye'haṃ jīvitaṃ hyadya durlabham

जीवितस्य हि शेषेण तपस्तप्स्यामि दुश्चरम्न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव

jīvitasya hi śeṣeṇa tapastapsyāmi duścaramna ghātayiṣyāmi raṇe mitrāṇīmāni keśava

रथान्मे बहुसाहस्रान्दिव्यैरस्त्रैर्महाबलःघातयत्यनिशं भीष्मः प्रवराणां प्रहारिणाम्

rathānme bahusāhasrāndivyairastrairmahābalaḥghātayatyaniśaṃ bhīṣmaḥ pravarāṇāṃ prahāriṇām

किं नु कृत्वा कृतं मे स्याद्ब्रूहि माधव माचिरम्मध्यस्थमिव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम्

kiṃ nu kṛtvā kṛtaṃ me syādbrūhi mādhava mācirammadhyasthamiva paśyāmi samare savyasācinam

एको भीमः परं शक्त्या युध्यत्येष महाभुजःकेवलं बाहुवीर्येण क्षत्रधर्ममनुस्मरन्

eko bhīmaḥ paraṃ śaktyā yudhyatyeṣa mahābhujaḥkevalaṃ bāhuvīryeṇa kṣatradharmamanusmaran

गदया वीरघातिन्या यथोत्साहं महामनाःकरोत्यसुकरं कर्म गजाश्वरथपत्तिषु

gadayā vīraghātinyā yathotsāhaṃ mahāmanāḥkarotyasukaraṃ karma gajāśvarathapattiṣu

नालमेष क्षयं कर्तुं परसैन्यस्य मारिषआर्जवेनैव युद्धेन वीर वर्षशतैरपि

nālameṣa kṣayaṃ kartuṃ parasainyasya māriṣaārjavenaiva yuddhena vīra varṣaśatairapi

एकोऽस्त्रवित्सखा तेऽयं सोऽप्यस्मान्समुपेक्षतेनिर्दह्यमानान्भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना

eko'stravitsakhā te'yaṃ so'pyasmānsamupekṣatenirdahyamānānbhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā

दिव्यान्यस्त्राणि भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनःधक्ष्यन्ति क्षत्रियान्सर्वान्प्रयुक्तानि पुनः पुनः

divyānyastrāṇi bhīṣmasya droṇasya ca mahātmanaḥdhakṣyanti kṣatriyānsarvānprayuktāni punaḥ punaḥ

कृष्ण भीष्मः सुसंरब्धः सहितः सर्वपार्थिवैःक्षपयिष्यति नो नूनं यादृशोऽस्य पराक्रमः

kṛṣṇa bhīṣmaḥ susaṃrabdhaḥ sahitaḥ sarvapārthivaiḥkṣapayiṣyati no nūnaṃ yādṛśo'sya parākramaḥ

स त्वं पश्य महेष्वासं योगीष्वर महारथम्यो भीष्मं शमयेत्संख्ये दावाग्निं जलदो यथा

sa tvaṃ paśya maheṣvāsaṃ yogīṣvara mahārathamyo bhīṣmaṃ śamayetsaṃkhye dāvāgniṃ jalado yathā

तव प्रसादाद्गोविन्द पाण्डवा निहतद्विषःस्वराज्यमनुसंप्राप्ता मोदिष्यन्ति सबान्धवाः

tava prasādādgovinda pāṇḍavā nihatadviṣaḥsvarājyamanusaṃprāptā modiṣyanti sabāndhavāḥ

एवमुक्त्वा ततः पार्थो ध्यायन्नास्ते महामनाःचिरमन्तर्मना भूत्वा शोकोपहतचेतनः

evamuktvā tataḥ pārtho dhyāyannāste mahāmanāḥciramantarmanā bhūtvā śokopahatacetanaḥ

शोकार्तं पाण्डवं ज्ञात्वा दुःखेन हतचेतसम्अब्रवीत्तत्र गोविन्दो हर्षयन्सर्वपाण्डवान्

śokārtaṃ pāṇḍavaṃ jñātvā duḥkhena hatacetasamabravīttatra govindo harṣayansarvapāṇḍavān

मा शुचो भरतश्रेष्ठ न त्वं शोचितुमर्हसियस्य ते भ्रातरः शूराः सर्वलोकस्य धन्विनः

mā śuco bharataśreṣṭha na tvaṃ śocitumarhasiyasya te bhrātaraḥ śūrāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ

अहं च प्रियकृद्राजन्सात्यकिश्च महारथःविराटद्रुपदौ वृद्धौ धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः

ahaṃ ca priyakṛdrājansātyakiśca mahārathaḥvirāṭadrupadau vṛddhau dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ

तथैव सबलाः सर्वे राजानो राजसत्तमत्वत्प्रसादं प्रतीक्षन्ते त्वद्भक्ताश्च विशां पते

tathaiva sabalāḥ sarve rājāno rājasattamatvatprasādaṃ pratīkṣante tvadbhaktāśca viśāṃ pate

एष ते पार्षतो नित्यं हितकामः प्रिये रतःसेनापत्यमनुप्राप्तो धृष्टद्युम्नो महाबलःशिखण्डी च महाबाहो भीष्मस्य निधनं किल

eṣa te pārṣato nityaṃ hitakāmaḥ priye rataḥsenāpatyamanuprāpto dhṛṣṭadyumno mahābalaḥśikhaṇḍī ca mahābāho bhīṣmasya nidhanaṃ kila

एतच्छ्रुत्वा ततो राजा धृष्टद्युम्नं महारथम्अब्रवीत्समितौ तस्यां वासुदेवस्य शृण्वतः

etacchrutvā tato rājā dhṛṣṭadyumnaṃ mahārathamabravītsamitau tasyāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ

धृष्टद्युम्न निबोधेदं यत्त्वा वक्ष्यामि मारिषनातिक्रम्यं भवेत्तच्च वचनं मम भाषितम्

dhṛṣṭadyumna nibodhedaṃ yattvā vakṣyāmi māriṣanātikramyaṃ bhavettacca vacanaṃ mama bhāṣitam

भवान्सेनापतिर्मह्यं वासुदेवेन संमतःकार्त्तिकेयो यथा नित्यं देवानामभवत्पुरातथा त्वमपि पाण्डूनां सेनानीः पुरुषर्षभ

bhavānsenāpatirmahyaṃ vāsudevena saṃmataḥkārttikeyo yathā nityaṃ devānāmabhavatpurātathā tvamapi pāṇḍūnāṃ senānīḥ puruṣarṣabha

स त्वं पुरुषशार्दूल विक्रम्य जहि कौरवान्अहं च त्वानुयास्यामि भीमः कृष्णश्च मारिष

sa tvaṃ puruṣaśārdūla vikramya jahi kauravānahaṃ ca tvānuyāsyāmi bhīmaḥ kṛṣṇaśca māriṣa

माद्रीपुत्रौ च सहितौ द्रौपदेयाश्च दंशिताःये चान्ये पृथिवीपालाः प्रधानाः पुरुषर्षभ

mādrīputrau ca sahitau draupadeyāśca daṃśitāḥye cānye pṛthivīpālāḥ pradhānāḥ puruṣarṣabha

तत उद्धर्षयन्सर्वान्धृष्टद्युम्नोऽभ्यभाषतअहं द्रोणान्तकः पार्थ विहितः शंभुना पुरा

tata uddharṣayansarvāndhṛṣṭadyumno'bhyabhāṣataahaṃ droṇāntakaḥ pārtha vihitaḥ śaṃbhunā purā

रणे भीष्मं तथा द्रोणं कृपं शल्यं जयद्रथम्सर्वानद्य रणे दृप्तान्प्रतियोत्स्यामि पार्थिव

raṇe bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ kṛpaṃ śalyaṃ jayadrathamsarvānadya raṇe dṛptānpratiyotsyāmi pārthiva

अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैः पाण्डवैर्युद्धदुर्मदैःसमुद्यते पार्थिवेन्द्रे पार्षते शत्रुसूदने

athotkruṣṭaṃ maheṣvāsaiḥ pāṇḍavairyuddhadurmadaiḥsamudyate pārthivendre pārṣate śatrusūdane

तमब्रवीत्ततः पार्थः पार्षतं पृतनापतिम्व्यूहः क्रौञ्चारुणो नाम सर्वशत्रुनिबर्हणः

tamabravīttataḥ pārthaḥ pārṣataṃ pṛtanāpatimvyūhaḥ krauñcāruṇo nāma sarvaśatrunibarhaṇaḥ

यं बृहस्पतिरिन्द्राय तदा देवासुरेऽब्रवीत्तं यथावत्प्रतिव्यूह परानीकविनाशनम्अदृष्टपूर्वं राजानः पश्यन्तु कुरुभिः सह

yaṃ bṛhaspatirindrāya tadā devāsure'bravīttaṃ yathāvatprativyūha parānīkavināśanamadṛṣṭapūrvaṃ rājānaḥ paśyantu kurubhiḥ saha

तथोक्तः स नृदेवेन विष्णुर्वज्रभृता इवप्रभाते सर्वसैन्यानामग्रे चक्रे धनंजयम्

tathoktaḥ sa nṛdevena viṣṇurvajrabhṛtā ivaprabhāte sarvasainyānāmagre cakre dhanaṃjayam

आदित्यपथगः केतुस्तस्याद्भुतमनोरमःशासनात्पुरुहूतस्य निर्मितो विश्वकर्मणा

ādityapathagaḥ ketustasyādbhutamanoramaḥśāsanātpuruhūtasya nirmito viśvakarmaṇā

इन्द्रायुधसवर्णाभिः पताकाभिरलंकृतःआकाशग इवाकाशे गन्धर्वनगरोपमःनृत्यमान इवाभाति रथचर्यासु मारिष

indrāyudhasavarṇābhiḥ patākābhiralaṃkṛtaḥākāśaga ivākāśe gandharvanagaropamaḥnṛtyamāna ivābhāti rathacaryāsu māriṣa

तेन रत्नवता पार्थः स च गाण्डीवधन्वनाबभूव परमोपेतः स्वयंभूरिव भानुना

tena ratnavatā pārthaḥ sa ca gāṇḍīvadhanvanābabhūva paramopetaḥ svayaṃbhūriva bhānunā

शिरोऽभूद्द्रुपदो राजा महत्या सेनया वृतःकुन्तिभोजश्च चैद्यश्च चक्षुष्यास्तां जनेश्वर

śiro'bhūddrupado rājā mahatyā senayā vṛtaḥkuntibhojaśca caidyaśca cakṣuṣyāstāṃ janeśvara

दाशार्णकाः प्रयागाश्च दाशेरकगणैः सहअनूपगाः किराताश्च ग्रीवायां भरतर्षभ

dāśārṇakāḥ prayāgāśca dāśerakagaṇaiḥ sahaanūpagāḥ kirātāśca grīvāyāṃ bharatarṣabha

पटच्चरैश्च हुण्डैश्च राजन्पौरवकैस्तथानिषादैः सहितश्चापि पृष्ठमासीद्युधिष्ठिरः

paṭaccaraiśca huṇḍaiśca rājanpauravakaistathāniṣādaiḥ sahitaścāpi pṛṣṭhamāsīdyudhiṣṭhiraḥ

पक्षौ तु भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतःद्रौपदेयाभिमन्युश्च सात्यकिश्च महारथः

pakṣau tu bhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥdraupadeyābhimanyuśca sātyakiśca mahārathaḥ

पिशाचा दरदाश्चैव पुण्ड्राः कुण्डीविषैः सहमडका लडकाश्चैव तङ्गणाः परतङ्गणाः

piśācā daradāścaiva puṇḍrāḥ kuṇḍīviṣaiḥ sahamaḍakā laḍakāścaiva taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ

बाह्लिकास्तित्तिराश्चैव चोलाः पाण्ड्याश्च भारतएते जनपदा राजन्दक्षिणं पक्षमाश्रिताः

bāhlikāstittirāścaiva colāḥ pāṇḍyāśca bhārataete janapadā rājandakṣiṇaṃ pakṣamāśritāḥ

अग्निवेष्या जगत्तुण्डाः पलदाशाश्च भारतशबरास्तुम्बुपाश्चैव वत्साश्च सह नाकुलैःनकुलः सहदेवश्च वामं पार्श्वं समाश्रिताः

agniveṣyā jagattuṇḍāḥ paladāśāśca bhārataśabarāstumbupāścaiva vatsāśca saha nākulaiḥnakulaḥ sahadevaśca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ

रथानामयुतं पक्षौ शिरश्च नियुतं तथापृष्ठमर्बुदमेवासीत्सहस्राणि च विंशतिःग्रीवायां नियुतं चापि सहस्राणि च सप्ततिः

rathānāmayutaṃ pakṣau śiraśca niyutaṃ tathāpṛṣṭhamarbudamevāsītsahasrāṇi ca viṃśatiḥgrīvāyāṃ niyutaṃ cāpi sahasrāṇi ca saptatiḥ

पक्षकोटिप्रपक्षेषु पक्षान्तेषु च वारणाःजग्मुः परिवृता राजंश्चलन्त इव पर्वताः

pakṣakoṭiprapakṣeṣu pakṣānteṣu ca vāraṇāḥjagmuḥ parivṛtā rājaṃścalanta iva parvatāḥ

जघनं पालयामास विराटः सह केकयैःकाशिराजश्च शैब्यश्च रथानामयुतैस्त्रिभिः

jaghanaṃ pālayāmāsa virāṭaḥ saha kekayaiḥkāśirājaśca śaibyaśca rathānāmayutaistribhiḥ

एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाःसूर्योदयनमिच्छन्तः स्थिता युद्धाय दंशिताः

evametaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥsūryodayanamicchantaḥ sthitā yuddhāya daṃśitāḥ

तेषामादित्यवर्णानि विमलानि महान्ति चश्वेतच्छत्राण्यशोभन्त वारणेषु रथेषु च

teṣāmādityavarṇāni vimalāni mahānti caśvetacchatrāṇyaśobhanta vāraṇeṣu ratheṣu ca