Parva.Adhyaya 6.50

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

तथा प्रतिसमादिष्टः कलिङ्गो वाहिनीपतिःकथमद्भुतकर्माणं भीमसेनं महाबलम्

tathā pratisamādiṣṭaḥ kaliṅgo vāhinīpatiḥkathamadbhutakarmāṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam

चरन्तं गदया वीरं दण्डपाणिमिवान्तकम्योधयामास समरे कलिङ्गः सह सेनया

carantaṃ gadayā vīraṃ daṇḍapāṇimivāntakamyodhayāmāsa samare kaliṅgaḥ saha senayā

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

पुत्रेण तव राजेन्द्र स तथोक्तो महाबलःमहत्या सेनया गुप्तः प्रायाद्भीमरथं प्रति

putreṇa tava rājendra sa tathokto mahābalaḥmahatyā senayā guptaḥ prāyādbhīmarathaṃ prati

तामापतन्तीं सहसा कलिङ्गानां महाचमूम्रथनागाश्वकलिलां प्रगृहीतमहायुधाम्

tāmāpatantīṃ sahasā kaliṅgānāṃ mahācamūmrathanāgāśvakalilāṃ pragṛhītamahāyudhām

भीमसेनः कलिङ्गानामार्छद्भारत वाहिनीम्केतुमन्तं च नैषादिमायान्तं सह चेदिभिः

bhīmasenaḥ kaliṅgānāmārchadbhārata vāhinīmketumantaṃ ca naiṣādimāyāntaṃ saha cedibhiḥ

ततः श्रुतायुः संक्रुद्धो राज्ञा केतुमता सहआससाद रणे भीमं व्यूढानीकेषु चेदिषु

tataḥ śrutāyuḥ saṃkruddho rājñā ketumatā sahaāsasāda raṇe bhīmaṃ vyūḍhānīkeṣu cediṣu

रथैरनेकसाहस्रैः कलिङ्गानां जनाधिपःअयुतेन गजानां च निषादैः सह केतुमान्भीमसेनं रणे राजन्समन्तात्पर्यवारयत्

rathairanekasāhasraiḥ kaliṅgānāṃ janādhipaḥayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥ saha ketumānbhīmasenaṃ raṇe rājansamantātparyavārayat

चेदिमत्स्यकरूषाश्च भीमसेनपुरोगमाःअभ्यवर्तन्त सहसा निषादान्सह राजभिः

cedimatsyakarūṣāśca bhīmasenapurogamāḥabhyavartanta sahasā niṣādānsaha rājabhiḥ

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयानकम्प्रजानन्न च योधान्स्वान्परस्परजिघांसया

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakamprajānanna ca yodhānsvānparasparajighāṃsayā

घोरमासीत्ततो युद्धं भीमस्य सहसा परैःयथेन्द्रस्य महाराज महत्या दैत्यसेनया

ghoramāsīttato yuddhaṃ bhīmasya sahasā paraiḥyathendrasya mahārāja mahatyā daityasenayā

तस्य सैन्यस्य संग्रामे युध्यमानस्य भारतबभूव सुमहाञ्शब्दः सागरस्येव गर्जतः

tasya sainyasya saṃgrāme yudhyamānasya bhāratababhūva sumahāñśabdaḥ sāgarasyeva garjataḥ

अन्योन्यस्य तदा योधा निकृन्तन्तो विशां पतेमहीं चक्रुश्चितां सर्वां शशशोणितसंनिभाम्

anyonyasya tadā yodhā nikṛntanto viśāṃ patemahīṃ cakruścitāṃ sarvāṃ śaśaśoṇitasaṃnibhām

योधांश्च स्वान्परान्वापि नाभ्यजानञ्जिघांसयास्वानप्याददते स्वाश्च शूराः समरदुर्जयाः

yodhāṃśca svānparānvāpi nābhyajānañjighāṃsayāsvānapyādadate svāśca śūrāḥ samaradurjayāḥ

विमर्दः सुमहानासीदल्पानां बहुभिः सहकलिङ्गैः सह चेदीनां निषादैश्च विशां पते

vimardaḥ sumahānāsīdalpānāṃ bahubhiḥ sahakaliṅgaiḥ saha cedīnāṃ niṣādaiśca viśāṃ pate

कृत्वा पुरुषकारं तु यथाशक्ति महाबलाःभीमसेनं परित्यज्य संन्यवर्तन्त चेदयः

kṛtvā puruṣakāraṃ tu yathāśakti mahābalāḥbhīmasenaṃ parityajya saṃnyavartanta cedayaḥ

सर्वैः कलिङ्गैरासन्नः संनिवृत्तेषु चेदिषुस्वबाहुबलमास्थाय न न्यवर्तत पाण्डवः

sarvaiḥ kaliṅgairāsannaḥ saṃnivṛtteṣu cediṣusvabāhubalamāsthāya na nyavartata pāṇḍavaḥ

न चचाल रथोपस्थाद्भीमसेनो महाबलःशितैरवाकिरन्बाणैः कलिङ्गानां वरूथिनीम्

na cacāla rathopasthādbhīmaseno mahābalaḥśitairavākiranbāṇaiḥ kaliṅgānāṃ varūthinīm

कलिङ्गस्तु महेष्वासः पुत्रश्चास्य महारथःशक्रदेव इति ख्यातो जघ्नतुः पाण्डवं शरैः

kaliṅgastu maheṣvāsaḥ putraścāsya mahārathaḥśakradeva iti khyāto jaghnatuḥ pāṇḍavaṃ śaraiḥ

ततो भीमो महाबाहुर्विधुन्वन्रुचिरं धनुःयोधयामास कालिङ्गान्स्वबाहुबलमाश्रितः

tato bhīmo mahābāhurvidhunvanruciraṃ dhanuḥyodhayāmāsa kāliṅgānsvabāhubalamāśritaḥ

शक्रदेवस्तु समरे विसृजन्सायकान्बहून्अश्वाञ्जघान समरे भीमसेनस्य सायकैःववर्ष शरवर्षाणि तपान्ते जलदो यथा

śakradevastu samare visṛjansāyakānbahūnaśvāñjaghāna samare bhīmasenasya sāyakaiḥvavarṣa śaravarṣāṇi tapānte jalado yathā

हताश्वे तु रथे तिष्ठन्भीमसेनो महाबलःशक्रदेवाय चिक्षेप सर्वशैक्यायसीं गदाम्

hatāśve tu rathe tiṣṭhanbhīmaseno mahābalaḥśakradevāya cikṣepa sarvaśaikyāyasīṃ gadām

स तया निहतो राजन्कलिङ्गस्य सुतो रथात्सध्वजः सह सूतेन जगाम धरणीतलम्

sa tayā nihato rājankaliṅgasya suto rathātsadhvajaḥ saha sūtena jagāma dharaṇītalam

हतमात्मसुतं दृष्ट्वा कलिङ्गानां जनाधिपःरथैरनेकसाहस्रैर्भीमस्यावारयद्दिशः

hatamātmasutaṃ dṛṣṭvā kaliṅgānāṃ janādhipaḥrathairanekasāhasrairbhīmasyāvārayaddiśaḥ

ततो भीमो महाबाहुर्गुर्वीं त्यक्त्वा महागदाम्उद्बबर्हाथ निस्त्रिंशं चिकीर्षुः कर्म दारुणम्

tato bhīmo mahābāhurgurvīṃ tyaktvā mahāgadāmudbabarhātha nistriṃśaṃ cikīrṣuḥ karma dāruṇam

चर्म चाप्रतिमं राजन्नार्षभं पुरुषर्षभनक्षत्रैरर्धचन्द्रैश्च शातकुम्भमयैश्चितम्

carma cāpratimaṃ rājannārṣabhaṃ puruṣarṣabhanakṣatrairardhacandraiśca śātakumbhamayaiścitam

कलिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो धनुर्ज्यामवमृज्य हप्रगृह्य च शरं घोरमेकं सर्पविषोपमम्प्राहिणोद्भीमसेनाय वधाकाङ्क्षी जनेश्वरः

kaliṅgastu tataḥ kruddho dhanurjyāmavamṛjya hapragṛhya ca śaraṃ ghoramekaṃ sarpaviṣopamamprāhiṇodbhīmasenāya vadhākāṅkṣī janeśvaraḥ

तमापतन्तं वेगेन प्रेरितं निशितं शरम्भीमसेनो द्विधा राजंश्चिच्छेद विपुलासिनाउदक्रोशच्च संहृष्टस्त्रासयानो वरूथिनीम्

tamāpatantaṃ vegena preritaṃ niśitaṃ śarambhīmaseno dvidhā rājaṃściccheda vipulāsināudakrośacca saṃhṛṣṭastrāsayāno varūthinīm

कलिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो भीमसेनाय संयुगेतोमरान्प्राहिणोच्छीघ्रं चतुर्दश शिलाशितान्

kaliṅgastu tataḥ kruddho bhīmasenāya saṃyugetomarānprāhiṇocchīghraṃ caturdaśa śilāśitān

तानप्राप्तान्महाबाहुः खगतानेव पाण्डवःचिच्छेद सहसा राजन्नसंभ्रान्तो वरासिना

tānaprāptānmahābāhuḥ khagatāneva pāṇḍavaḥciccheda sahasā rājannasaṃbhrānto varāsinā

निकृत्य तु रणे भीमस्तोमरान्वै चतुर्दशभानुमन्तमभिप्रेक्ष्य प्राद्रवत्पुरुषर्षभः

nikṛtya tu raṇe bhīmastomarānvai caturdaśabhānumantamabhiprekṣya prādravatpuruṣarṣabhaḥ

भानुमांस्तु ततो भीमं शरवर्षेण छादयन्ननाद बलवन्नादं नादयानो नभस्तलम्

bhānumāṃstu tato bhīmaṃ śaravarṣeṇa chādayannanāda balavannādaṃ nādayāno nabhastalam

न तं स ममृषे भीमः सिंहनादं महारणेततः स्वरेण महता विननाद महास्वनम्

na taṃ sa mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ mahāraṇetataḥ svareṇa mahatā vinanāda mahāsvanam

तेन शब्देन वित्रस्ता कलिङ्गानां वरूथिनीन भीमं समरे मेने मानुषं भरतर्षभ

tena śabdena vitrastā kaliṅgānāṃ varūthinīna bhīmaṃ samare mene mānuṣaṃ bharatarṣabha

ततो भीमो महाराज नदित्वा विपुलं स्वनम्सासिर्वेगादवप्लुत्य दन्ताभ्यां वारणोत्तमम्

tato bhīmo mahārāja naditvā vipulaṃ svanamsāsirvegādavaplutya dantābhyāṃ vāraṇottamam

आरुरोह ततो मध्यं नागराजस्य मारिषखड्गेन पृथुना मध्ये भानुमन्तमथाच्छिनत्

āruroha tato madhyaṃ nāgarājasya māriṣakhaḍgena pṛthunā madhye bhānumantamathācchinat

सोऽन्तरायुधिनं हत्वा राजपुत्रमरिंदमःगुरुभारसहस्कन्धे नागस्यासिमपातयत्

so'ntarāyudhinaṃ hatvā rājaputramariṃdamaḥgurubhārasahaskandhe nāgasyāsimapātayat

छिन्नस्कन्धः स विनदन्पपात गजयूथपःआरुग्णः सिन्धुवेगेन सानुमानिव पर्वतः

chinnaskandhaḥ sa vinadanpapāta gajayūthapaḥārugṇaḥ sindhuvegena sānumāniva parvataḥ

ततस्तस्मादवप्लुत्य गजाद्भारत भारतःखड्गपाणिरदीनात्मा अतिष्ठद्भुवि दंशितः

tatastasmādavaplutya gajādbhārata bhārataḥkhaḍgapāṇiradīnātmā atiṣṭhadbhuvi daṃśitaḥ

स चचार बहून्मार्गानभीतः पातयन्गजान्अग्निचक्रमिवाविद्धं सर्वतः प्रत्यदृश्यत

sa cacāra bahūnmārgānabhītaḥ pātayangajānagnicakramivāviddhaṃ sarvataḥ pratyadṛśyata

अश्ववृन्देषु नागेषु रथानीकेषु चाभिभूःपदातीनां च संघेषु विनिघ्नञ्शोणितोक्षितःश्येनवद्व्यचरद्भीमो रणे रिपुबलोत्कटः

aśvavṛndeṣu nāgeṣu rathānīkeṣu cābhibhūḥpadātīnāṃ ca saṃgheṣu vinighnañśoṇitokṣitaḥśyenavadvyacaradbhīmo raṇe ripubalotkaṭaḥ

छिन्दंस्तेषां शरीराणि शिरांसि च महाजवःखड्गेन शितधारेण संयुगे गजयोधिनाम्

chindaṃsteṣāṃ śarīrāṇi śirāṃsi ca mahājavaḥkhaḍgena śitadhāreṇa saṃyuge gajayodhinām

पदातिरेकः संक्रुद्धः शत्रूणां भयवर्धनःमोहयामास च तदा कालान्तकयमोपमः

padātirekaḥ saṃkruddhaḥ śatrūṇāṃ bhayavardhanaḥmohayāmāsa ca tadā kālāntakayamopamaḥ

मूढाश्च ते तमेवाजौ विनदन्तः समाद्रवन्सासिमुत्तमवेगेन विचरन्तं महारणे

mūḍhāśca te tamevājau vinadantaḥ samādravansāsimuttamavegena vicarantaṃ mahāraṇe

निकृत्य रथिनामाजौ रथेषाश्च युगानि चजघान रथिनश्चापि बलवानरिमर्दनः

nikṛtya rathināmājau ratheṣāśca yugāni cajaghāna rathinaścāpi balavānarimardanaḥ

भीमसेनश्चरन्मार्गान्सुबहून्प्रत्यदृश्यतभ्रान्तमुद्भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं प्रसृतं सृतम्संपातं समुदीर्यं च दर्शयामास पाण्डवः

bhīmasenaścaranmārgānsubahūnpratyadṛśyatabhrāntamudbhrāntamāviddhamāplutaṃ prasṛtaṃ sṛtamsaṃpātaṃ samudīryaṃ ca darśayāmāsa pāṇḍavaḥ

केचिदग्रासिना छिन्नाः पाण्डवेन महात्मनाविनेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः

kecidagrāsinā chinnāḥ pāṇḍavena mahātmanāvinedurbhinnamarmāṇo nipetuśca gatāsavaḥ

छिन्नदन्ताग्रहस्ताश्च भिन्नकुम्भास्तथापरेवियोधाः स्वान्यनीकानि जघ्नुर्भारत वारणाःनिपेतुरुर्व्यां च तथा विनदन्तो महारवान्

chinnadantāgrahastāśca bhinnakumbhāstathāpareviyodhāḥ svānyanīkāni jaghnurbhārata vāraṇāḥnipetururvyāṃ ca tathā vinadanto mahāravān

छिन्नांश्च तोमरांश्चापान्महामात्रशिरांसि चपरिस्तोमानि चित्राणि कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः

chinnāṃśca tomarāṃścāpānmahāmātraśirāṃsi caparistomāni citrāṇi kakṣyāśca kanakojjvalāḥ

ग्रैवेयाण्यथ शक्तीश्च पताकाः कणपांस्तथातूणीराण्यथ यन्त्राणि विचित्राणि धनूंषि च

graiveyāṇyatha śaktīśca patākāḥ kaṇapāṃstathātūṇīrāṇyatha yantrāṇi vicitrāṇi dhanūṃṣi ca

अग्निकुण्डानि शुभ्राणि तोत्त्रांश्चैवाङ्कुशैः सहघण्टाश्च विविधा राजन्हेमगर्भांस्त्सरूनपिपततः पतितांश्चैव पश्यामः सह सादिभिः

agnikuṇḍāni śubhrāṇi tottrāṃścaivāṅkuśaiḥ sahaghaṇṭāśca vividhā rājanhemagarbhāṃstsarūnapipatataḥ patitāṃścaiva paśyāmaḥ saha sādibhiḥ

छिन्नगात्रावरकरैर्निहतैश्चापि वारणैःआसीत्तस्मिन्समास्तीर्णा पतितैर्भूर्नगैरिव

chinnagātrāvarakarairnihataiścāpi vāraṇaiḥāsīttasminsamāstīrṇā patitairbhūrnagairiva

विमृद्यैवं महानागान्ममर्दाश्वान्नरर्षभःअश्वारोहवरांश्चापि पातयामास भारततद्घोरमभवद्युद्धं तस्य तेषां च भारत

vimṛdyaivaṃ mahānāgānmamardāśvānnararṣabhaḥaśvārohavarāṃścāpi pātayāmāsa bhāratatadghoramabhavadyuddhaṃ tasya teṣāṃ ca bhārata

खलीनान्यथ योक्त्राणि कशाश्च कनकोज्ज्वलाःपरिस्तोमाश्च प्रासाश्च ऋष्टयश्च महाधनाः

khalīnānyatha yoktrāṇi kaśāśca kanakojjvalāḥparistomāśca prāsāśca ṛṣṭayaśca mahādhanāḥ

कवचान्यथ चर्माणि चित्राण्यास्तरणानि चतत्र तत्रापविद्धानि व्यदृश्यन्त महाहवे

kavacānyatha carmāṇi citrāṇyāstaraṇāni catatra tatrāpaviddhāni vyadṛśyanta mahāhave

प्रोथयन्त्रैर्विचित्रैश्च शस्त्रैश्च विमलैस्तथास चक्रे वसुधां कीर्णां शबलैः कुसुमैरिव

prothayantrairvicitraiśca śastraiśca vimalaistathāsa cakre vasudhāṃ kīrṇāṃ śabalaiḥ kusumairiva

आप्लुत्य रथिनः कांश्चित्परामृश्य महाबलःपातयामास खड्गेन सध्वजानपि पाण्डवः

āplutya rathinaḥ kāṃścitparāmṛśya mahābalaḥpātayāmāsa khaḍgena sadhvajānapi pāṇḍavaḥ

मुहुरुत्पततो दिक्षु धावतश्च यशस्विनःमार्गांश्च चरतश्चित्रान्व्यस्मयन्त रणे जनाः

muhurutpatato dikṣu dhāvataśca yaśasvinaḥmārgāṃśca carataścitrānvyasmayanta raṇe janāḥ

निजघान पदा कांश्चिदाक्षिप्यान्यानपोथयत्खड्गेनान्यांश्च चिच्छेद नादेनान्यांश्च भीषयन्

nijaghāna padā kāṃścidākṣipyānyānapothayatkhaḍgenānyāṃśca ciccheda nādenānyāṃśca bhīṣayan

ऊरुवेगेन चाप्यन्यान्पातयामास भूतलेअपरे चैनमालोक्य भयात्पञ्चत्वमागताः

ūruvegena cāpyanyānpātayāmāsa bhūtaleapare cainamālokya bhayātpañcatvamāgatāḥ

एवं सा बहुला सेना कलिङ्गानां तरस्विनाम्परिवार्य रणे भीष्मं भीमसेनमुपाद्रवत्

evaṃ sā bahulā senā kaliṅgānāṃ tarasvināmparivārya raṇe bhīṣmaṃ bhīmasenamupādravat

ततः कलिङ्गसैन्यानां प्रमुखे भरतर्षभश्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य भीमसेनः समभ्ययात्

tataḥ kaliṅgasainyānāṃ pramukhe bharatarṣabhaśrutāyuṣamabhiprekṣya bhīmasenaḥ samabhyayāt

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कलिङ्गो नवभिः शरैःभीमसेनममेयात्मा प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे

tamāyāntamabhiprekṣya kaliṅgo navabhiḥ śaraiḥbhīmasenamameyātmā pratyavidhyatstanāntare

कलिङ्गबाणाभिहतस्तोत्त्रार्दित इव द्विपःभीमसेनः प्रजज्वाल क्रोधेनाग्निरिवेन्धनैः

kaliṅgabāṇābhihatastottrārdita iva dvipaḥbhīmasenaḥ prajajvāla krodhenāgnirivendhanaiḥ

अथाशोकः समादाय रथं हेमपरिष्कृतम्भीमं संपादयामास रथेन रथसारथिः

athāśokaḥ samādāya rathaṃ hemapariṣkṛtambhīmaṃ saṃpādayāmāsa rathena rathasārathiḥ

तमारुह्य रथं तूर्णं कौन्तेयः शत्रुसूदनःकलिङ्गमभिदुद्राव तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

tamāruhya rathaṃ tūrṇaṃ kaunteyaḥ śatrusūdanaḥkaliṅgamabhidudrāva tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

ततः श्रुतायुर्बलवान्भीमाय निशिताञ्शरान्प्रेषयामास संक्रुद्धो दर्शयन्पाणिलाघवम्

tataḥ śrutāyurbalavānbhīmāya niśitāñśarānpreṣayāmāsa saṃkruddho darśayanpāṇilāghavam

स कार्मुकवरोत्सृष्टैर्नवभिर्निशितैः शरैःसमाहतो भृशं राजन्कलिङ्गेन महायशाःसंचुक्रुधे भृशं भीमो दण्डाहत इवोरगः

sa kārmukavarotsṛṣṭairnavabhirniśitaiḥ śaraiḥsamāhato bhṛśaṃ rājankaliṅgena mahāyaśāḥsaṃcukrudhe bhṛśaṃ bhīmo daṇḍāhata ivoragaḥ

क्रुद्धश्च चापमायम्य बलवद्बलिनां वरःकलिङ्गमवधीत्पार्थो भीमः सप्तभिरायसैः

kruddhaśca cāpamāyamya balavadbalināṃ varaḥkaliṅgamavadhītpārtho bhīmaḥ saptabhirāyasaiḥ

क्षुराभ्यां चक्ररक्षौ च कलिङ्गस्य महाबलौसत्यदेवं च सत्यं च प्राहिणोद्यमसादनम्

kṣurābhyāṃ cakrarakṣau ca kaliṅgasya mahābalausatyadevaṃ ca satyaṃ ca prāhiṇodyamasādanam

ततः पुनरमेयात्मा नाराचैर्निशितैस्त्रिभिःकेतुमन्तं रणे भीमोऽगमयद्यमसादनम्

tataḥ punarameyātmā nārācairniśitaistribhiḥketumantaṃ raṇe bhīmo'gamayadyamasādanam

ततः कलिङ्गाः संक्रुद्धा भीमसेनममर्षणम्अनीकैर्बहुसाहस्रैः क्षत्रियाः समवारयन्

tataḥ kaliṅgāḥ saṃkruddhā bhīmasenamamarṣaṇamanīkairbahusāhasraiḥ kṣatriyāḥ samavārayan

ततः शक्तिगदाखड्गतोमरर्ष्टिपरश्वधैःकलिङ्गाश्च ततो राजन्भीमसेनमवाकिरन्

tataḥ śaktigadākhaḍgatomararṣṭiparaśvadhaiḥkaliṅgāśca tato rājanbhīmasenamavākiran

संनिवार्य स तां घोरां शरवृष्टिं समुत्थिताम्गदामादाय तरसा परिप्लुत्य महाबलःभीमः सप्तशतान्वीराननयद्यमसादनम्

saṃnivārya sa tāṃ ghorāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitāmgadāmādāya tarasā pariplutya mahābalaḥbhīmaḥ saptaśatānvīrānanayadyamasādanam

पुनश्चैव द्विसाहस्रान्कलिङ्गानरिमर्दनःप्राहिणोन्मृत्युलोकाय तदद्भुतमिवाभवत्

punaścaiva dvisāhasrānkaliṅgānarimardanaḥprāhiṇonmṛtyulokāya tadadbhutamivābhavat

एवं स तान्यनीकानि कलिङ्गानां पुनः पुनःबिभेद समरे वीरः प्रेक्ष्य भीष्मं महाव्रतम्

evaṃ sa tānyanīkāni kaliṅgānāṃ punaḥ punaḥbibheda samare vīraḥ prekṣya bhīṣmaṃ mahāvratam

हतारोहाश्च मातङ्गाः पाण्डवेन महात्मनाविप्रजग्मुरनीकेषु मेघा वातहता इवमृद्नन्तः स्वान्यनीकानि विनदन्तः शरातुराः

hatārohāśca mātaṅgāḥ pāṇḍavena mahātmanāviprajagmuranīkeṣu meghā vātahatā ivamṛdnantaḥ svānyanīkāni vinadantaḥ śarāturāḥ

ततो भीमो महाबाहुः शङ्खं प्राध्मापयद्बलीसर्वकालिङ्गसैन्यानां मनांसि समकम्पयत्

tato bhīmo mahābāhuḥ śaṅkhaṃ prādhmāpayadbalīsarvakāliṅgasainyānāṃ manāṃsi samakampayat

मोहश्चापि कलिङ्गानामाविवेश परंतपप्राकम्पन्त च सैन्यानि वाहनानि च सर्वशः

mohaścāpi kaliṅgānāmāviveśa paraṃtapaprākampanta ca sainyāni vāhanāni ca sarvaśaḥ

भीमेन समरे राजन्गजेन्द्रेणेव सर्वतःमार्गान्बहून्विचरता धावता च ततस्ततःमुहुरुत्पतता चैव संमोहः समजायत

bhīmena samare rājangajendreṇeva sarvataḥmārgānbahūnvicaratā dhāvatā ca tatastataḥmuhurutpatatā caiva saṃmohaḥ samajāyata

भीमसेनभयत्रस्तं सैन्यं च समकम्पतक्षोभ्यमाणमसंबाधं ग्राहेणेव महत्सरः

bhīmasenabhayatrastaṃ sainyaṃ ca samakampatakṣobhyamāṇamasaṃbādhaṃ grāheṇeva mahatsaraḥ

त्रासितेषु च वीरेषु भीमेनाद्भुतकर्मणापुनरावर्तमानेषु विद्रवत्सु च संघशः

trāsiteṣu ca vīreṣu bhīmenādbhutakarmaṇāpunarāvartamāneṣu vidravatsu ca saṃghaśaḥ

सर्वकालिङ्गयोधेषु पाण्डूनां ध्वजिनीपतिःअब्रवीत्स्वान्यनीकानि युध्यध्वमिति पार्षतः

sarvakāliṅgayodheṣu pāṇḍūnāṃ dhvajinīpatiḥabravītsvānyanīkāni yudhyadhvamiti pārṣataḥ

सेनापतिवचः श्रुत्वा शिखण्डिप्रमुखा गणाःभीममेवाभ्यवर्तन्त रथानीकैः प्रहारिभिः

senāpativacaḥ śrutvā śikhaṇḍipramukhā gaṇāḥbhīmamevābhyavartanta rathānīkaiḥ prahāribhiḥ

धर्मराजश्च तान्सर्वानुपजग्राह पाण्डवःमहता मेघवर्णेन नागानीकेन पृष्ठतः

dharmarājaśca tānsarvānupajagrāha pāṇḍavaḥmahatā meghavarṇena nāgānīkena pṛṣṭhataḥ

एवं संचोद्य सर्वाणि स्वान्यनीकानि पार्षतःभीमसेनस्य जग्राह पार्ष्णिं सत्पुरुषोचिताम्

evaṃ saṃcodya sarvāṇi svānyanīkāni pārṣataḥbhīmasenasya jagrāha pārṣṇiṃ satpuruṣocitām

न हि पाञ्चालराजस्य लोके कश्चन विद्यतेभीमसात्यकयोरन्यः प्राणेभ्यः प्रियकृत्तमः

na hi pāñcālarājasya loke kaścana vidyatebhīmasātyakayoranyaḥ prāṇebhyaḥ priyakṛttamaḥ

सोऽपश्यत्तं कलिङ्गेषु चरन्तमरिसूदनम्भीमसेनं महाबाहुं पार्षतः परवीरहा

so'paśyattaṃ kaliṅgeṣu carantamarisūdanambhīmasenaṃ mahābāhuṃ pārṣataḥ paravīrahā

ननर्द बहुधा राजन्हृष्टश्चासीत्परंतपःशङ्खं दध्मौ च समरे सिंहनादं ननाद च

nanarda bahudhā rājanhṛṣṭaścāsītparaṃtapaḥśaṅkhaṃ dadhmau ca samare siṃhanādaṃ nanāda ca

स च पारावताश्वस्य रथे हेमपरिष्कृतेकोविदारध्वजं दृष्ट्वा भीमसेनः समाश्वसत्

sa ca pārāvatāśvasya rathe hemapariṣkṛtekovidāradhvajaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaḥ samāśvasat

धृष्टद्युम्नस्तु तं दृष्ट्वा कलिङ्गैः समभिद्रुतम्भीमसेनममेयात्मा त्राणायाजौ समभ्ययात्

dhṛṣṭadyumnastu taṃ dṛṣṭvā kaliṅgaiḥ samabhidrutambhīmasenamameyātmā trāṇāyājau samabhyayāt

तौ दूरात्सात्यकिर्दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नवृकोदरौकलिङ्गान्समरे वीरौ योधयन्तौ मनस्विनौ

tau dūrātsātyakirdṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavṛkodaraukaliṅgānsamare vīrau yodhayantau manasvinau

स तत्र गत्वा शैनेयो जवेन जयतां वरःपार्थपार्षतयोः पार्ष्णिं जग्राह पुरुषर्षभः

sa tatra gatvā śaineyo javena jayatāṃ varaḥpārthapārṣatayoḥ pārṣṇiṃ jagrāha puruṣarṣabhaḥ

स कृत्वा कदनं तत्र प्रगृहीतशरासनःआस्थितो रौद्रमात्मानं जघान समरे परान्

sa kṛtvā kadanaṃ tatra pragṛhītaśarāsanaḥāsthito raudramātmānaṃ jaghāna samare parān

कलिङ्गप्रभवां चैव मांसशोणितकर्दमाम्रुधिरस्यन्दिनीं तत्र भीमः प्रावर्तयन्नदीम्

kaliṅgaprabhavāṃ caiva māṃsaśoṇitakardamāmrudhirasyandinīṃ tatra bhīmaḥ prāvartayannadīm

अन्तरेण कलिङ्गानां पाण्डवानां च वाहिनीम्संततार सुदुस्तारां भीमसेनो महाबलः

antareṇa kaliṅgānāṃ pāṇḍavānāṃ ca vāhinīmsaṃtatāra sudustārāṃ bhīmaseno mahābalaḥ

भीमसेनं तथा दृष्ट्वा प्राक्रोशंस्तावका नृपकालोऽयं भीमरूपेण कलिङ्गैः सह युध्यते

bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā prākrośaṃstāvakā nṛpakālo'yaṃ bhīmarūpeṇa kaliṅgaiḥ saha yudhyate

ततः शांतनवो भीष्मः श्रुत्वा तं निनदं रणेअभ्ययात्त्वरितो भीमं व्यूढानीकः समन्ततः

tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ śrutvā taṃ ninadaṃ raṇeabhyayāttvarito bhīmaṃ vyūḍhānīkaḥ samantataḥ

तं सात्यकिर्भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतःअभ्यद्रवन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम्

taṃ sātyakirbhīmaseno dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥabhyadravanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtam

परिवार्य च ते सर्वे गाङ्गेयं रभसं रणेत्रिभिस्त्रिभिः शरैर्घोरैर्भीष्ममानर्छुरञ्जसा

parivārya ca te sarve gāṅgeyaṃ rabhasaṃ raṇetribhistribhiḥ śarairghorairbhīṣmamānarchurañjasā

प्रत्यविध्यत तान्सर्वान्पिता देवव्रतस्तवयतमानान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः

pratyavidhyata tānsarvānpitā devavratastavayatamānānmaheṣvāsāṃstribhistribhirajihmagaiḥ

ततः शरसहस्रेण संनिवार्य महारथान्हयान्काञ्चनसंनाहान्भीमस्य न्यहनच्छरैः

tataḥ śarasahasreṇa saṃnivārya mahārathānhayānkāñcanasaṃnāhānbhīmasya nyahanaccharaiḥ

हताश्वे तु रथे तिष्ठन्भीमसेनः प्रतापवान्शक्तिं चिक्षेप तरसा गाङ्गेयस्य रथं प्रति

hatāśve tu rathe tiṣṭhanbhīmasenaḥ pratāpavānśaktiṃ cikṣepa tarasā gāṅgeyasya rathaṃ prati

अप्राप्तामेव तां शक्तिं पिता देवव्रतस्तवत्रिधा चिच्छेद समरे सा पृथिव्यामशीर्यत

aprāptāmeva tāṃ śaktiṃ pitā devavratastavatridhā ciccheda samare sā pṛthivyāmaśīryata

ततः शैक्यायसीं गुर्वीं प्रगृह्य बलवद्गदाम्भीमसेनो रथात्तूर्णं पुप्लुवे मनुजर्षभ

tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ pragṛhya balavadgadāmbhīmaseno rathāttūrṇaṃ pupluve manujarṣabha

सात्यकोऽपि ततस्तूर्णं भीमस्य प्रियकाम्ययासारथिं कुरुवृद्धस्य पातयामास सायकैः

sātyako'pi tatastūrṇaṃ bhīmasya priyakāmyayāsārathiṃ kuruvṛddhasya pātayāmāsa sāyakaiḥ

भीष्मस्तु निहते तस्मिन्सारथौ रथिनां वरःवातायमानैस्तैरश्वैरपनीतो रणाजिरात्

bhīṣmastu nihate tasminsārathau rathināṃ varaḥvātāyamānaistairaśvairapanīto raṇājirāt

भीमसेनस्ततो राजन्नपनीते महाव्रतेप्रजज्वाल यथा वह्निर्दहन्कक्षमिवैधितः

bhīmasenastato rājannapanīte mahāvrateprajajvāla yathā vahnirdahankakṣamivaidhitaḥ

स हत्वा सर्वकालिङ्गान्सेनामध्ये व्यतिष्ठतनैनमभ्युत्सहन्केचित्तावका भरतर्षभ

sa hatvā sarvakāliṅgānsenāmadhye vyatiṣṭhatanainamabhyutsahankecittāvakā bharatarṣabha

धृष्टद्युम्नस्तमारोप्य स्वरथे रथिनां वरःपश्यतां सर्वसैन्यानामपोवाह यशस्विनम्

dhṛṣṭadyumnastamāropya svarathe rathināṃ varaḥpaśyatāṃ sarvasainyānāmapovāha yaśasvinam

संपूज्यमानः पाञ्चाल्यैर्मत्स्यैश्च भरतर्षभधृष्टद्युम्नं परिष्वज्य समेयादथ सात्यकिम्

saṃpūjyamānaḥ pāñcālyairmatsyaiśca bharatarṣabhadhṛṣṭadyumnaṃ pariṣvajya sameyādatha sātyakim

अथाब्रवीद्भीमसेनं सात्यकिः सत्यविक्रमःप्रहर्षयन्यदुव्याघ्रो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः

athābravīdbhīmasenaṃ sātyakiḥ satyavikramaḥpraharṣayanyaduvyāghro dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ

दिष्ट्या कलिङ्गराजश्च राजपुत्रश्च केतुमान्शक्रदेवश्च कालिङ्गः कलिङ्गाश्च मृधे हताः

diṣṭyā kaliṅgarājaśca rājaputraśca ketumānśakradevaśca kāliṅgaḥ kaliṅgāśca mṛdhe hatāḥ

स्वबाहुबलवीर्येण नागाश्वरथसंकुलःमहाव्यूहः कलिङ्गानामेकेन मृदितस्त्वया

svabāhubalavīryeṇa nāgāśvarathasaṃkulaḥmahāvyūhaḥ kaliṅgānāmekena mṛditastvayā

एवमुक्त्वा शिनेर्नप्ता दीर्घबाहुररिंदमःरथाद्रथमभिद्रुत्य पर्यष्वजत पाण्डवम्

evamuktvā śinernaptā dīrghabāhurariṃdamaḥrathādrathamabhidrutya paryaṣvajata pāṇḍavam

ततः स्वरथमारुह्य पुनरेव महारथःतावकानवधीत्क्रुद्धो भीमस्य बलमादधत्

tataḥ svarathamāruhya punareva mahārathaḥtāvakānavadhītkruddho bhīmasya balamādadhat