Parva.Adhyaya 6.49

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

कथं द्रोणो महेष्वासः पाञ्चाल्यश्चापि पार्षतःरणे समीयतुर्यत्तौ तन्ममाचक्ष्व संजय

kathaṃ droṇo maheṣvāsaḥ pāñcālyaścāpi pārṣataḥraṇe samīyaturyattau tanmamācakṣva saṃjaya

दिष्टमेव परं मन्ये पौरुषादपि संजययत्र शांतनवो भीष्मो नातरद्युधि पाण्डवम्

diṣṭameva paraṃ manye pauruṣādapi saṃjayayatra śāṃtanavo bhīṣmo nātaradyudhi pāṇḍavam

भीष्मो हि समरे क्रुद्धो हन्याल्लोकांश्चराचरान्स कथं पाण्डवं युद्धे नातरत्संजयौजसा

bhīṣmo hi samare kruddho hanyāllokāṃścarācarānsa kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe nātaratsaṃjayaujasā

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

शृणु राजन्स्थिरो भूत्वा युद्धमेतत्सुदारुणम्न शक्यः पाण्डवो जेतुं देवैरपि सवासवैः

śṛṇu rājansthiro bhūtvā yuddhametatsudāruṇamna śakyaḥ pāṇḍavo jetuṃ devairapi savāsavaiḥ

द्रोणस्तु निशितैर्बाणैर्धृष्टद्युम्नमयोधयत्सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्

droṇastu niśitairbāṇairdhṛṣṭadyumnamayodhayatsārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapātayat

तस्याथ चतुरो वाहांश्चतुर्भिः सायकोत्तमैःपीडयामास संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नस्य मारिष

tasyātha caturo vāhāṃścaturbhiḥ sāyakottamaiḥpīḍayāmāsa saṃkruddho dhṛṣṭadyumnasya māriṣa

धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणं नवत्या निशितैः शरैःविव्याध प्रहसन्वीरस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

dhṛṣṭadyumnastato droṇaṃ navatyā niśitaiḥ śaraiḥvivyādha prahasanvīrastiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

ततः पुनरमेयात्मा भारद्वाजः प्रतापवान्शरैः प्रच्छादयामास धृष्टद्युम्नममर्षणम्

tataḥ punarameyātmā bhāradvājaḥ pratāpavānśaraiḥ pracchādayāmāsa dhṛṣṭadyumnamamarṣaṇam

आददे च शरं घोरं पार्षतस्य वधं प्रतिशक्राशनिसमस्पर्शं मृत्युदण्डमिवापरम्

ādade ca śaraṃ ghoraṃ pārṣatasya vadhaṃ pratiśakrāśanisamasparśaṃ mṛtyudaṇḍamivāparam

हाहाकारो महानासीत्सर्वसैन्यस्य भारततमिषुं संधितं दृष्ट्वा भारद्वाजेन संयुगे

hāhākāro mahānāsītsarvasainyasya bhāratatamiṣuṃ saṃdhitaṃ dṛṣṭvā bhāradvājena saṃyuge

तत्राद्भुतमपश्याम धृष्टद्युम्नस्य पौरुषम्यदेकः समरे वीरस्तस्थौ गिरिरिवाचलः

tatrādbhutamapaśyāma dhṛṣṭadyumnasya pauruṣamyadekaḥ samare vīrastasthau giririvācalaḥ

तं च दीप्तं शरं घोरमायान्तं मृत्युमात्मनःचिच्छेद शरवृष्टिं च भारद्वाजे मुमोच ह

taṃ ca dīptaṃ śaraṃ ghoramāyāntaṃ mṛtyumātmanaḥciccheda śaravṛṣṭiṃ ca bhāradvāje mumoca ha

तत उच्चुक्रुशुः सर्वे पाञ्चालाः पाण्डवैः सहधृष्टद्युम्नेन तत्कर्म कृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम्

tata uccukruśuḥ sarve pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sahadhṛṣṭadyumnena tatkarma kṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkaram

ततः शक्तिं महावेगां स्वर्णवैडूर्यभूषिताम्द्रोणस्य निधनाकाङ्क्षी चिक्षेप स पराक्रमी

tataḥ śaktiṃ mahāvegāṃ svarṇavaiḍūryabhūṣitāmdroṇasya nidhanākāṅkṣī cikṣepa sa parākramī

तामापतन्तीं सहसा शक्तिं कनकभूषणाम्त्रिधा चिक्षेप समरे भारद्वाजो हसन्निव

tāmāpatantīṃ sahasā śaktiṃ kanakabhūṣaṇāmtridhā cikṣepa samare bhāradvājo hasanniva

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्ववर्ष शरवर्षाणि द्रोणं प्रति जनेश्वर

śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavānvavarṣa śaravarṣāṇi droṇaṃ prati janeśvara

शरवर्षं ततस्तं तु संनिवार्य महायशाःद्रोणो द्रुपदपुत्रस्य मध्ये चिच्छेद कार्मुकम्

śaravarṣaṃ tatastaṃ tu saṃnivārya mahāyaśāḥdroṇo drupadaputrasya madhye ciccheda kārmukam

स च्छिन्नधन्वा समरे गदां गुर्वीं महायशाःद्रोणाय प्रेषयामास गिरिसारमयीं बली

sa cchinnadhanvā samare gadāṃ gurvīṃ mahāyaśāḥdroṇāya preṣayāmāsa girisāramayīṃ balī

सा गदा वेगवन्मुक्ता प्रायाद्द्रोणजिघांसयातत्राद्भुतमपश्याम भारद्वाजस्य विक्रमम्

sā gadā vegavanmuktā prāyāddroṇajighāṃsayātatrādbhutamapaśyāma bhāradvājasya vikramam

लाघवाद्व्यंसयामास गदां हेमविभूषिताम्व्यंसयित्वा गदां तां च प्रेषयामास पार्षते

lāghavādvyaṃsayāmāsa gadāṃ hemavibhūṣitāmvyaṃsayitvā gadāṃ tāṃ ca preṣayāmāsa pārṣate

भल्लान्सुनिशितान्पीतान्स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान्ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे

bhallānsuniśitānpītānsvarṇapuṅkhāñśilāśitānte tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitamāhave

अथान्यद्धनुरादाय धृष्टद्युम्नो महामनाःद्रोणं युधि पराक्रम्य शरैर्विव्याध पञ्चभिः

athānyaddhanurādāya dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥdroṇaṃ yudhi parākramya śarairvivyādha pañcabhiḥ

रुधिराक्तौ ततस्तौ तु शुशुभाते नरर्षभौवसन्तसमये राजन्पुष्पिताविव किंशुकौ

rudhirāktau tatastau tu śuśubhāte nararṣabhauvasantasamaye rājanpuṣpitāviva kiṃśukau

अमर्षितस्ततो राजन्पराक्रम्य चमूमुखेद्रोणो द्रुपदपुत्रस्य पुनश्चिच्छेद कार्मुकम्

amarṣitastato rājanparākramya camūmukhedroṇo drupadaputrasya punaściccheda kārmukam

अथैनं छिन्नधन्वानं शरैः संनतपर्वभिःअवाकिरदमेयात्मा वृष्ट्या मेघ इवाचलम्

athainaṃ chinnadhanvānaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥavākiradameyātmā vṛṣṭyā megha ivācalam

सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्अथास्य चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः

sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapātayatathāsya caturo vāhāṃścaturbhirniśitaiḥ śaraiḥ

पातयामास समरे सिंहनादं ननाद चततोऽपरेण भल्लेन हस्ताच्चापमथाच्छिनत्

pātayāmāsa samare siṃhanādaṃ nanāda catato'pareṇa bhallena hastāccāpamathācchinat

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिःगदापाणिरवारोहत्ख्यापयन्पौरुषं महत्

sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥgadāpāṇiravārohatkhyāpayanpauruṣaṃ mahat

तामस्य विशिखैस्तूर्णं पातयामास भारतरथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत्

tāmasya viśikhaistūrṇaṃ pātayāmāsa bhāratarathādanavarūḍhasya tadadbhutamivābhavat

ततः स विपुलं चर्म शतचन्द्रं च भानुमत्खड्गं च विपुलं दिव्यं प्रगृह्य सुभुजो बली

tataḥ sa vipulaṃ carma śatacandraṃ ca bhānumatkhaḍgaṃ ca vipulaṃ divyaṃ pragṛhya subhujo balī

अभिदुद्राव वेगेन द्रोणस्य वधकाङ्क्षयाआमिषार्थी यथा सिंहो वने मत्तमिव द्विपम्

abhidudrāva vegena droṇasya vadhakāṅkṣayāāmiṣārthī yathā siṃho vane mattamiva dvipam

तत्राद्भुतमपश्याम भारद्वाजस्य पौरुषम्लाघवं चास्त्रयोगं च बलं बाह्वोश्च भारत

tatrādbhutamapaśyāma bhāradvājasya pauruṣamlāghavaṃ cāstrayogaṃ ca balaṃ bāhvośca bhārata

यदेनं शरवर्षेण वारयामास पार्षतम्न शशाक ततो गन्तुं बलवानपि संयुगे

yadenaṃ śaravarṣeṇa vārayāmāsa pārṣatamna śaśāka tato gantuṃ balavānapi saṃyuge

तत्र स्थितमपश्याम धृष्टद्युम्नं महारथम्वारयाणं शरौघांश्च चर्मणा कृतहस्तवत्

tatra sthitamapaśyāma dhṛṣṭadyumnaṃ mahārathamvārayāṇaṃ śaraughāṃśca carmaṇā kṛtahastavat

ततो भीमो महाबाहुः सहसाभ्यपतद्बलीसाहाय्यकारी समरे पार्षतस्य महात्मनः

tato bhīmo mahābāhuḥ sahasābhyapatadbalīsāhāyyakārī samare pārṣatasya mahātmanaḥ

स द्रोणं निशितैर्बाणै राजन्विव्याध सप्तभिःपार्षतं च तदा तूर्णमन्यमारोपयद्रथम्

sa droṇaṃ niśitairbāṇai rājanvivyādha saptabhiḥpārṣataṃ ca tadā tūrṇamanyamāropayadratham

ततो दुर्योधनो राजा कलिङ्गं समचोदयत्सैन्येन महता युक्तं भारद्वाजस्य रक्षणे

tato duryodhano rājā kaliṅgaṃ samacodayatsainyena mahatā yuktaṃ bhāradvājasya rakṣaṇe

ततः सा महती सेना कलिङ्गानां जनेश्वरभीममभ्युद्ययौ तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात्

tataḥ sā mahatī senā kaliṅgānāṃ janeśvarabhīmamabhyudyayau tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāt

पाञ्चाल्यमभिसंत्यज्य द्रोणोऽपि रथिनां वरःविराटद्रुपदौ वृद्धौ योधयामास संगतौधृष्टद्युम्नोऽपि समरे धर्मराजं समभ्ययात्

pāñcālyamabhisaṃtyajya droṇo'pi rathināṃ varaḥvirāṭadrupadau vṛddhau yodhayāmāsa saṃgataudhṛṣṭadyumno'pi samare dharmarājaṃ samabhyayāt

ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्कलिङ्गानां च समरे भीमस्य च महात्मनःजगतः प्रक्षयकरं घोररूपं भयानकम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇamkaliṅgānāṃ ca samare bhīmasya ca mahātmanaḥjagataḥ prakṣayakaraṃ ghorarūpaṃ bhayānakam