Parva.Adhyaya 6.51

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

गतापराह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारतरथनागाश्वपत्तीनां सादिनां च महाक्षये

gatāparāhṇabhūyiṣṭhe tasminnahani bhāratarathanāgāśvapattīnāṃ sādināṃ ca mahākṣaye

द्रोणपुत्रेण शल्येन कृपेण च महात्मनासमसज्जत पाञ्चाल्यस्त्रिभिरेतैर्महारथैः

droṇaputreṇa śalyena kṛpeṇa ca mahātmanāsamasajjata pāñcālyastribhiretairmahārathaiḥ

स लोकविदितानश्वान्निजघान महाबलःद्रौणेः पाञ्चालदायादः शितैर्दशभिराशुगैः

sa lokaviditānaśvānnijaghāna mahābalaḥdrauṇeḥ pāñcāladāyādaḥ śitairdaśabhirāśugaiḥ

ततः शल्यरथं तूर्णमास्थाय हतवाहनःद्रौणिः पाञ्चालदायादमभ्यवर्षदथेषुभिः

tataḥ śalyarathaṃ tūrṇamāsthāya hatavāhanaḥdrauṇiḥ pāñcāladāyādamabhyavarṣadatheṣubhiḥ

धृष्टद्युम्नं तु संसक्तं द्रौणिना दृश्य भारतसौभद्रोऽभ्यपतत्तूर्णं विकिरन्निशिताञ्शरान्

dhṛṣṭadyumnaṃ tu saṃsaktaṃ drauṇinā dṛśya bhāratasaubhadro'bhyapatattūrṇaṃ vikiranniśitāñśarān

स शल्यं पञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैःअश्वत्थामानमष्टाभिर्विव्याध पुरुषर्षभ

sa śalyaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥaśvatthāmānamaṣṭābhirvivyādha puruṣarṣabha

आर्जुनिं तु ततस्तूर्णं द्रौणिर्विव्याध पत्रिणाशल्यो द्वादशभिश्चैव कृपश्च निशितैस्त्रिभिः

ārjuniṃ tu tatastūrṇaṃ drauṇirvivyādha patriṇāśalyo dvādaśabhiścaiva kṛpaśca niśitaistribhiḥ

लक्ष्मणस्तव पौत्रस्तु तव पौत्रमवस्थितम्अभ्यवर्तत संहृष्टस्ततो युद्धमवर्तत

lakṣmaṇastava pautrastu tava pautramavasthitamabhyavartata saṃhṛṣṭastato yuddhamavartata

दौर्योधनिस्तु संक्रुद्धः सौभद्रं नवभिः शरैःविव्याध समरे राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्

dauryodhanistu saṃkruddhaḥ saubhadraṃ navabhiḥ śaraiḥvivyādha samare rājaṃstadadbhutamivābhavat

अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो भ्रातरं भरतर्षभशरैः पञ्चाशता राजन्क्षिप्रहस्तोऽभ्यविध्यत

abhimanyustu saṃkruddho bhrātaraṃ bharatarṣabhaśaraiḥ pañcāśatā rājankṣiprahasto'bhyavidhyata

लक्ष्मणोऽपि ततस्तस्य धनुश्चिच्छेद पत्रिणामुष्टिदेशे महाराज तत उच्चुक्रुशुर्जनाः

lakṣmaṇo'pi tatastasya dhanuściccheda patriṇāmuṣṭideśe mahārāja tata uccukruśurjanāḥ

तद्विहाय धनुश्छिन्नं सौभद्रः परवीरहाअन्यदादत्तवांश्चित्रं कार्मुकं वेगवत्तरम्

tadvihāya dhanuśchinnaṃ saubhadraḥ paravīrahāanyadādattavāṃścitraṃ kārmukaṃ vegavattaram

तौ तत्र समरे हृष्टौ कृतप्रतिकृतैषिणौअन्योन्यं विशिखैस्तीक्ष्णैर्जघ्नतुः पुरुषर्षभौ

tau tatra samare hṛṣṭau kṛtapratikṛtaiṣiṇauanyonyaṃ viśikhaistīkṣṇairjaghnatuḥ puruṣarṣabhau

ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा पुत्रं महारथम्पीडितं तव पौत्रेण प्रायात्तत्र जनेश्वरः

tato duryodhano rājā dṛṣṭvā putraṃ mahārathampīḍitaṃ tava pautreṇa prāyāttatra janeśvaraḥ

संनिवृत्ते तव सुते सर्व एव जनाधिपाःआर्जुनिं रथवंशेन समन्तात्पर्यवारयन्

saṃnivṛtte tava sute sarva eva janādhipāḥārjuniṃ rathavaṃśena samantātparyavārayan

स तैः परिवृतः शूरैः शूरो युधि सुदुर्जयैःन स्म विव्यथते राजन्कृष्णतुल्यपराक्रमः

sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūro yudhi sudurjayaiḥna sma vivyathate rājankṛṣṇatulyaparākramaḥ

सौभद्रमथ संसक्तं तत्र दृष्ट्वा धनंजयःअभिदुद्राव संक्रुद्धस्त्रातुकामः स्वमात्मजम्

saubhadramatha saṃsaktaṃ tatra dṛṣṭvā dhanaṃjayaḥabhidudrāva saṃkruddhastrātukāmaḥ svamātmajam

ततः सरथनागाश्वा भीष्मद्रोणपुरोगमाःअभ्यवर्तन्त राजानः सहिताः सव्यसाचिनम्

tataḥ sarathanāgāśvā bhīṣmadroṇapurogamāḥabhyavartanta rājānaḥ sahitāḥ savyasācinam

उद्धूतं सहसा भौमं नागाश्वरथसादिभिःदिवाकरपथं प्राप्य रजस्तीव्रमदृश्यत

uddhūtaṃ sahasā bhaumaṃ nāgāśvarathasādibhiḥdivākarapathaṃ prāpya rajastīvramadṛśyata

तानि नागसहस्राणि भूमिपालशतानि चतस्य बाणपथं प्राप्य नाभ्यवर्तन्त सर्वशः

tāni nāgasahasrāṇi bhūmipālaśatāni catasya bāṇapathaṃ prāpya nābhyavartanta sarvaśaḥ

प्रणेदुः सर्वभूतानि बभूवुस्तिमिरा दिशःकुरूणामनयस्तीव्रः समदृश्यत दारुणः

praṇeduḥ sarvabhūtāni babhūvustimirā diśaḥkurūṇāmanayastīvraḥ samadṛśyata dāruṇaḥ

नाप्यन्तरिक्षं न दिशो न भूमिर्न च भास्करःप्रजज्ञे भरतश्रेष्ठ शरसंघैः किरीटिनः

nāpyantarikṣaṃ na diśo na bhūmirna ca bhāskaraḥprajajñe bharataśreṣṭha śarasaṃghaiḥ kirīṭinaḥ

सादितध्वजनागास्तु हताश्वा रथिनो भृशम्विप्रद्रुतरथाः केचिद्दृश्यन्ते रथयूथपाः

sāditadhvajanāgāstu hatāśvā rathino bhṛśamvipradrutarathāḥ keciddṛśyante rathayūthapāḥ

विरथा रथिनश्चान्ये धावमानाः समन्ततःतत्र तत्रैव दृश्यन्ते सायुधाः साङ्गदैर्भुजैः

virathā rathinaścānye dhāvamānāḥ samantataḥtatra tatraiva dṛśyante sāyudhāḥ sāṅgadairbhujaiḥ

हयारोहा हयांस्त्यक्त्वा गजारोहाश्च दन्तिनःअर्जुनस्य भयाद्राजन्समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः

hayārohā hayāṃstyaktvā gajārohāśca dantinaḥarjunasya bhayādrājansamantādvipradudruvuḥ

रथेभ्यश्च गजेभ्यश्च हयेभ्यश्च नराधिपाःपतिताः पात्यमानाश्च दृश्यन्तेऽर्जुनताडिताः

rathebhyaśca gajebhyaśca hayebhyaśca narādhipāḥpatitāḥ pātyamānāśca dṛśyante'rjunatāḍitāḥ

सगदानुद्यतान्बाहून्सखड्गांश्च विशां पतेसप्रासांश्च सतूणीरान्सशरान्सशरासनान्

sagadānudyatānbāhūnsakhaḍgāṃśca viśāṃ patesaprāsāṃśca satūṇīrānsaśarānsaśarāsanān

साङ्कुशान्सपताकांश्च तत्र तत्रार्जुनो नृणाम्निचकर्त शरैरुग्रै रौद्रं बिभ्रद्वपुस्तदा

sāṅkuśānsapatākāṃśca tatra tatrārjuno nṛṇāmnicakarta śarairugrai raudraṃ bibhradvapustadā

परिघाणां प्रवृद्धानां मुद्गराणां च मारिषप्रासानां भिण्डिपालानां निस्त्रिंशानां च संयुगे

parighāṇāṃ pravṛddhānāṃ mudgarāṇāṃ ca māriṣaprāsānāṃ bhiṇḍipālānāṃ nistriṃśānāṃ ca saṃyuge

परश्वधानां तीक्ष्णानां तोमराणां च भारतवर्मणां चापविद्धानां कवचानां च भूतले

paraśvadhānāṃ tīkṣṇānāṃ tomarāṇāṃ ca bhāratavarmaṇāṃ cāpaviddhānāṃ kavacānāṃ ca bhūtale

ध्वजानां चर्मणां चैव व्यजनानां च सर्वशःछत्राणां हेमदण्डानां चामराणां च भारत

dhvajānāṃ carmaṇāṃ caiva vyajanānāṃ ca sarvaśaḥchatrāṇāṃ hemadaṇḍānāṃ cāmarāṇāṃ ca bhārata

प्रतोदानां कशानां च योक्त्राणां चैव मारिषराशयश्चात्र दृश्यन्ते विनिकीर्णा रणक्षितौ

pratodānāṃ kaśānāṃ ca yoktrāṇāṃ caiva māriṣarāśayaścātra dṛśyante vinikīrṇā raṇakṣitau

नासीत्तत्र पुमान्कश्चित्तव सैन्यस्य भारतयोऽर्जुनं समरे शूरं प्रत्युद्यायात्कथंचन

nāsīttatra pumānkaścittava sainyasya bhāratayo'rjunaṃ samare śūraṃ pratyudyāyātkathaṃcana

यो यो हि समरे पार्थं प्रत्युद्याति विशां पतेस स वै विशिखैस्तीक्ष्णैः परलोकाय नीयते

yo yo hi samare pārthaṃ pratyudyāti viśāṃ patesa sa vai viśikhaistīkṣṇaiḥ paralokāya nīyate

तेषु विद्रवमाणेषु तव योधेषु सर्वशःअर्जुनो वासुदेवश्च दध्मतुर्वारिजोत्तमौ

teṣu vidravamāṇeṣu tava yodheṣu sarvaśaḥarjuno vāsudevaśca dadhmaturvārijottamau

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा पिता देवव्रतस्तवअब्रवीत्समरे शूरं भारद्वाजं स्मयन्निव

tatprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā pitā devavratastavaabravītsamare śūraṃ bhāradvājaṃ smayanniva

एष पाण्डुसुतो वीरः कृष्णेन सहितो बलीतथा करोति सैन्यानि यथा कुर्याद्धनंजयः

eṣa pāṇḍusuto vīraḥ kṛṣṇena sahito balītathā karoti sainyāni yathā kuryāddhanaṃjayaḥ

न ह्येष समरे शक्यो जेतुमद्य कथंचनयथास्य दृश्यते रूपं कालान्तकयमोपमम्

na hyeṣa samare śakyo jetumadya kathaṃcanayathāsya dṛśyate rūpaṃ kālāntakayamopamam

न निवर्तयितुं चापि शक्येयं महती चमूःअन्योन्यप्रेक्षया पश्य द्रवतीयं वरूथिनी

na nivartayituṃ cāpi śakyeyaṃ mahatī camūḥanyonyaprekṣayā paśya dravatīyaṃ varūthinī

एष चास्तं गिरिश्रेष्ठं भानुमान्प्रतिपद्यतेवपूंषि सर्वलोकस्य संहरन्निव सर्वथा

eṣa cāstaṃ giriśreṣṭhaṃ bhānumānpratipadyatevapūṃṣi sarvalokasya saṃharanniva sarvathā

तत्रावहारं संप्राप्तं मन्येऽहं पुरुषर्षभश्रान्ता भीताश्च नो योधा न योत्स्यन्ति कथंचन

tatrāvahāraṃ saṃprāptaṃ manye'haṃ puruṣarṣabhaśrāntā bhītāśca no yodhā na yotsyanti kathaṃcana

एवमुक्त्वा ततो भीष्मो द्रोणमाचार्यसत्तमम्अवहारमथो चक्रे तावकानां महारथः

evamuktvā tato bhīṣmo droṇamācāryasattamamavahāramatho cakre tāvakānāṃ mahārathaḥ

ततोऽवहारः सैन्यानां तव तेषां च भारतअस्तं गच्छति सूर्येऽभूत्संध्याकाले च वर्तति

tato'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārataastaṃ gacchati sūrye'bhūtsaṃdhyākāle ca vartati