Parva.Adhyaya 6.58

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

दैवमेव परं मन्ये पौरुषादपि संजययत्सैन्यं मम पुत्रस्य पाण्डुसैन्येन वध्यते

daivameva paraṃ manye pauruṣādapi saṃjayayatsainyaṃ mama putrasya pāṇḍusainyena vadhyate

नित्यं हि मामकांस्तात हतानेव हि शंससिअव्यग्रांश्च प्रहृष्टांश्च नित्यं शंससि पाण्डवान्

nityaṃ hi māmakāṃstāta hatāneva hi śaṃsasiavyagrāṃśca prahṛṣṭāṃśca nityaṃ śaṃsasi pāṇḍavān

हीनान्पुरुषकारेण मामकानद्य संजयपतितान्पात्यमानांश्च हतानेव च शंससि

hīnānpuruṣakāreṇa māmakānadya saṃjayapatitānpātyamānāṃśca hatāneva ca śaṃsasi

युध्यमानान्यथाशक्ति घटमानाञ्जयं प्रतिपाण्डवा विजयन्त्येव जीयन्ते चैव मामकाः

yudhyamānānyathāśakti ghaṭamānāñjayaṃ pratipāṇḍavā vijayantyeva jīyante caiva māmakāḥ

सोऽहं तीव्राणि दुःखानि दुर्योधनकृतानि चअश्रौषं सततं तात दुःसहानि बहूनि च

so'haṃ tīvrāṇi duḥkhāni duryodhanakṛtāni caaśrauṣaṃ satataṃ tāta duḥsahāni bahūni ca

तमुपायं न पश्यामि जीयेरन्येन पाण्डवाःमामका वा जयं युद्धे प्राप्नुयुर्येन संजय

tamupāyaṃ na paśyāmi jīyeranyena pāṇḍavāḥmāmakā vā jayaṃ yuddhe prāpnuyuryena saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

क्षयं मनुष्यदेहानां गजवाजिरथक्षयम्शृणु राजन्स्थिरो भूत्वा तवैवापनयो महान्

kṣayaṃ manuṣyadehānāṃ gajavājirathakṣayamśṛṇu rājansthiro bhūtvā tavaivāpanayo mahān

धृष्टद्युम्नस्तु शल्येन पीडितो नवभिः शरैःपीडयामास संक्रुद्धो मद्राधिपतिमायसैः

dhṛṣṭadyumnastu śalyena pīḍito navabhiḥ śaraiḥpīḍayāmāsa saṃkruddho madrādhipatimāyasaiḥ

तत्राद्भुतमपश्याम पार्षतस्य पराक्रमम्न्यवारयत यत्तूर्णं शल्यं समितिशोभनम्

tatrādbhutamapaśyāma pārṣatasya parākramamnyavārayata yattūrṇaṃ śalyaṃ samitiśobhanam

नान्तरं ददृशे कश्चित्तयोः संरब्धयो रणेमुहूर्तमिव तद्युद्धं तयोः सममिवाभवत्

nāntaraṃ dadṛśe kaścittayoḥ saṃrabdhayo raṇemuhūrtamiva tadyuddhaṃ tayoḥ samamivābhavat

ततः शल्यो महाराज धृष्टद्युम्नस्य संयुगेधनुश्चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन च

tataḥ śalyo mahārāja dhṛṣṭadyumnasya saṃyugedhanuściccheda bhallena pītena niśitena ca

अथैनं शरवर्षेण छादयामास भारतगिरिं जलागमे यद्वज्जलदा जलधारिणः

athainaṃ śaravarṣeṇa chādayāmāsa bhāratagiriṃ jalāgame yadvajjaladā jaladhāriṇaḥ

अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो धृष्टद्युम्ने निपीडितेअभिदुद्राव वेगेन मद्रराजरथं प्रति

abhimanyustu saṃkruddho dhṛṣṭadyumne nipīḍiteabhidudrāva vegena madrarājarathaṃ prati

ततो मद्राधिपरथं कार्ष्णिः प्राप्यातिकोपनःआर्तायनिममेयात्मा विव्याध विशिखैस्त्रिभिः

tato madrādhiparathaṃ kārṣṇiḥ prāpyātikopanaḥārtāyanimameyātmā vivyādha viśikhaistribhiḥ

ततस्तु तावका राजन्परीप्सन्तोऽऽर्जुनिं रणेमद्रराजरथं तूर्णं परिवार्यावतस्थिरे

tatastu tāvakā rājanparīpsanto''rjuniṃ raṇemadrarājarathaṃ tūrṇaṃ parivāryāvatasthire

दुर्योधनो विकर्णश्च दुःशासनविविंशतीदुर्मर्षणो दुःसहश्च चित्रसेनश्च दुर्मुखः

duryodhano vikarṇaśca duḥśāsanaviviṃśatīdurmarṣaṇo duḥsahaśca citrasenaśca durmukhaḥ

सत्यव्रतश्च भद्रं ते पुरुमित्रश्च भारतएते मद्राधिपरथं पालयन्तः स्थिता रणे

satyavrataśca bhadraṃ te purumitraśca bhārataete madrādhiparathaṃ pālayantaḥ sthitā raṇe

तान्भीमसेनः संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतःद्रौपदेयाभिमन्युश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

tānbhīmasenaḥ saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥdraupadeyābhimanyuśca mādrīputrau ca pāṇḍavau

नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो विशां पतेअभ्यवर्तन्त संहृष्टाः परस्परवधैषिणःते वै समीयुः संग्रामे राजन्दुर्मन्त्रिते तव

nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto viśāṃ pateabhyavartanta saṃhṛṣṭāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥte vai samīyuḥ saṃgrāme rājandurmantrite tava

तस्मिन्दाशरथे युद्धे वर्तमाने भयावहेतावकानां परेषां च प्रेक्षका रथिनोऽभवन्

tasmindāśarathe yuddhe vartamāne bhayāvahetāvakānāṃ pareṣāṃ ca prekṣakā rathino'bhavan

शस्त्राण्यनेकरूपाणि विसृजन्तो महारथाःअन्योन्यमभिनर्दन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे

śastrāṇyanekarūpāṇi visṛjanto mahārathāḥanyonyamabhinardantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire

ते यत्ता जातसंरम्भाः सर्वेऽन्योन्यं जिघांसवःमहास्त्राणि विमुञ्चन्तः समापेतुरमर्षणाः

te yattā jātasaṃrambhāḥ sarve'nyonyaṃ jighāṃsavaḥmahāstrāṇi vimuñcantaḥ samāpeturamarṣaṇāḥ

दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नं महारणेविव्याध निशितैर्बाणैश्चतुर्भिस्त्वरितो भृशम्

duryodhanastu saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaṃ mahāraṇevivyādha niśitairbāṇaiścaturbhistvarito bhṛśam

दुर्मर्षणश्च विंशत्या चित्रसेनश्च पञ्चभिःदुर्मुखो नवभिर्बाणैर्दुःसहश्चापि सप्तभिःविविंशतिः पञ्चभिश्च त्रिभिर्दुःशासनस्तथा

durmarṣaṇaśca viṃśatyā citrasenaśca pañcabhiḥdurmukho navabhirbāṇairduḥsahaścāpi saptabhiḥviviṃśatiḥ pañcabhiśca tribhirduḥśāsanastathā

तान्प्रत्यविध्यद्राजेन्द्र पार्षतः शत्रुतापनःएकैकं पञ्चविंशत्या दर्शयन्पाणिलाघवम्

tānpratyavidhyadrājendra pārṣataḥ śatrutāpanaḥekaikaṃ pañcaviṃśatyā darśayanpāṇilāghavam

सत्यव्रतं तु समरे पुरुमित्रं च भारतअभिमन्युरविध्यत्तौ दशभिर्दशभिः शरैः

satyavrataṃ tu samare purumitraṃ ca bhārataabhimanyuravidhyattau daśabhirdaśabhiḥ śaraiḥ

माद्रीपुत्रौ तु समरे मातुलं मातृनन्दनौछादयेतां शरव्रातैस्तदद्भुतमिवाभवत्

mādrīputrau tu samare mātulaṃ mātṛnandanauchādayetāṃ śaravrātaistadadbhutamivābhavat

ततः शल्यो महाराज स्वस्रीयौ रथिनां वरौशरैर्बहुभिरानर्छत्कृतप्रतिकृतैषिणौछाद्यमानौ ततस्तौ तु माद्रीपुत्रौ न चेलतुः

tataḥ śalyo mahārāja svasrīyau rathināṃ varauśarairbahubhirānarchatkṛtapratikṛtaiṣiṇauchādyamānau tatastau tu mādrīputrau na celatuḥ

अथ दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलःविधित्सुः कलहस्यान्तं गदां जग्राह पाण्डवः

atha duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥvidhitsuḥ kalahasyāntaṃ gadāṃ jagrāha pāṇḍavaḥ

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम्भीमसेनं महाबाहुं पुत्रास्ते प्राद्रवन्भयात्

tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsamiva śṛṅgiṇambhīmasenaṃ mahābāhuṃ putrāste prādravanbhayāt

दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो मागधं समचोदयत्अनीकं दशसाहस्रं कुञ्जराणां तरस्विनाम्मागधं पुरतः कृत्वा भीमसेनं समभ्ययात्

duryodhanastu saṃkruddho māgadhaṃ samacodayatanīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvināmmāgadhaṃ purataḥ kṛtvā bhīmasenaṃ samabhyayāt

आपतन्तं च तं दृष्ट्वा गजानीकं वृकोदरःगदापाणिरवारोहद्रथात्सिंह इवोन्नदन्

āpatantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā gajānīkaṃ vṛkodaraḥgadāpāṇiravārohadrathātsiṃha ivonnadan

अद्रिसारमयीं गुर्वीं प्रगृह्य महतीं गदाम्अभ्यधावद्गजानीकं व्यादितास्य इवान्तकः

adrisāramayīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadāmabhyadhāvadgajānīkaṃ vyāditāsya ivāntakaḥ

स गजान्गदया निघ्नन्व्यचरत्समरे बलीभीमसेनो महाबाहुः सवज्र इव वासवः

sa gajāngadayā nighnanvyacaratsamare balībhīmaseno mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ

तस्य नादेन महता मनोहृदयकम्पिनाव्यत्यचेष्टन्त संहत्य गजा भीमस्य नर्दतः

tasya nādena mahatā manohṛdayakampināvyatyaceṣṭanta saṃhatya gajā bhīmasya nardataḥ

ततस्तु द्रौपदीपुत्राः सौभद्रश्च महारथःनकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः

tatastu draupadīputrāḥ saubhadraśca mahārathaḥnakulaḥ sahadevaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ

पृष्ठं भीमस्य रक्षन्तः शरवर्षेण वारणान्अभ्यधावन्त वर्षन्तो मेघा इव गिरीन्यथा

pṛṣṭhaṃ bhīmasya rakṣantaḥ śaravarṣeṇa vāraṇānabhyadhāvanta varṣanto meghā iva girīnyathā

क्षुरैः क्षुरप्रैर्भल्लैश्च पीतैरञ्जलिकैरपिपातयन्तोत्तमाङ्गानि पाण्डवा गजयोधिनाम्

kṣuraiḥ kṣuraprairbhallaiśca pītairañjalikairapipātayantottamāṅgāni pāṇḍavā gajayodhinām

शिरोभिः प्रपतद्भिश्च बाहुभिश्च विभूषितैःअश्मवृष्टिरिवाभाति पाणिभिश्च सहाङ्कुशैः

śirobhiḥ prapatadbhiśca bāhubhiśca vibhūṣitaiḥaśmavṛṣṭirivābhāti pāṇibhiśca sahāṅkuśaiḥ

हृतोत्तमाङ्गाः स्कन्धेषु गजानां गजयोधिनःअदृश्यन्ताचलाग्रेषु द्रुमा भग्नशिखा इव

hṛtottamāṅgāḥ skandheṣu gajānāṃ gajayodhinaḥadṛśyantācalāgreṣu drumā bhagnaśikhā iva

धृष्टद्युम्नहतानन्यानपश्याम महागजान्पतितान्पात्यमानांश्च पार्षतेन महात्मना

dhṛṣṭadyumnahatānanyānapaśyāma mahāgajānpatitānpātyamānāṃśca pārṣatena mahātmanā

मागधोऽथ महीपालो गजमैरावतोपमम्प्रेषयामास समरे सौभद्रस्य रथं प्रति

māgadho'tha mahīpālo gajamairāvatopamampreṣayāmāsa samare saubhadrasya rathaṃ prati

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मागधस्य गजोत्तमम्जघानैकेषुणा वीरः सौभद्रः परवीरहा

tamāpatantaṃ saṃprekṣya māgadhasya gajottamamjaghānaikeṣuṇā vīraḥ saubhadraḥ paravīrahā

तस्यावर्जितनागस्य कार्ष्णिः परपुरंजयःराज्ञो रजतपुङ्खेन भल्लेनापहरच्छिरः

tasyāvarjitanāgasya kārṣṇiḥ parapuraṃjayaḥrājño rajatapuṅkhena bhallenāpaharacchiraḥ

विगाह्य तद्गजानीकं भीमसेनोऽपि पाण्डवःव्यचरत्समरे मृद्नन्गजानिन्द्रो गिरीनिव

vigāhya tadgajānīkaṃ bhīmaseno'pi pāṇḍavaḥvyacaratsamare mṛdnangajānindro girīniva

एकप्रहाराभिहतान्भीमसेनेन कुञ्जरान्अपश्याम रणे तस्मिन्गिरीन्वज्रहतानिव

ekaprahārābhihatānbhīmasenena kuñjarānapaśyāma raṇe tasmingirīnvajrahatāniva

भग्नदन्तान्भग्नकटान्भग्नसक्थांश्च वारणान्भग्नपृष्ठान्भग्नकुम्भान्निहतान्पर्वतोपमान्

bhagnadantānbhagnakaṭānbhagnasakthāṃśca vāraṇānbhagnapṛṣṭhānbhagnakumbhānnihatānparvatopamān

नदतः सीदतश्चान्यान्विमुखान्समरे गजान्विमूत्रान्भग्नसंविग्नांस्तथा विशकृतोऽपरान्

nadataḥ sīdataścānyānvimukhānsamare gajānvimūtrānbhagnasaṃvignāṃstathā viśakṛto'parān

भीमसेनस्य मार्गेषु गतासून्पर्वतोपमान्अपश्याम हतान्नागान्निष्टनन्तस्तथापरे

bhīmasenasya mārgeṣu gatāsūnparvatopamānapaśyāma hatānnāgānniṣṭanantastathāpare

वमन्तो रुधिरं चान्ये भिन्नकुम्भा महागजाःविह्वलन्तो गता भूमिं शैला इव धरातले

vamanto rudhiraṃ cānye bhinnakumbhā mahāgajāḥvihvalanto gatā bhūmiṃ śailā iva dharātale

मेदोरुधिरदिग्धाङ्गो वसामज्जासमुक्षितःव्यचरत्समरे भीमो दण्डपाणिरिवान्तकः

medorudhiradigdhāṅgo vasāmajjāsamukṣitaḥvyacaratsamare bhīmo daṇḍapāṇirivāntakaḥ

गजानां रुधिराक्तां तां गदां बिभ्रद्वृकोदरःघोरः प्रतिभयश्चासीत्पिनाकीव पिनाकधृक्

gajānāṃ rudhirāktāṃ tāṃ gadāṃ bibhradvṛkodaraḥghoraḥ pratibhayaścāsītpinākīva pinākadhṛk

निर्मथ्यमानाः क्रुद्धेन भीमसेनेन दन्तिनःसहसा प्राद्रवञ्शिष्टा मृद्नन्तस्तव वाहिनीम्

nirmathyamānāḥ kruddhena bhīmasenena dantinaḥsahasā prādravañśiṣṭā mṛdnantastava vāhinīm

तं हि वीरं महेष्वासाः सौभद्रप्रमुखा रथाःपर्यरक्षन्त युध्यन्तं वज्रायुधमिवामराः

taṃ hi vīraṃ maheṣvāsāḥ saubhadrapramukhā rathāḥparyarakṣanta yudhyantaṃ vajrāyudhamivāmarāḥ

शोणिताक्तां गदां बिभ्रदुक्षितो गजशोणितैःकृतान्त इव रौद्रात्मा भीमसेनो व्यदृश्यत

śoṇitāktāṃ gadāṃ bibhradukṣito gajaśoṇitaiḥkṛtānta iva raudrātmā bhīmaseno vyadṛśyata

व्यायच्छमानं गदया दिक्षु सर्वासु भारतनृत्यमानमपश्याम नृत्यन्तमिव शंकरम्

vyāyacchamānaṃ gadayā dikṣu sarvāsu bhāratanṛtyamānamapaśyāma nṛtyantamiva śaṃkaram

यमदण्डोपमां गुर्वीमिन्द्राशनिसमस्वनाम्अपश्याम महाराज रौद्रां विशसनीं गदाम्

yamadaṇḍopamāṃ gurvīmindrāśanisamasvanāmapaśyāma mahārāja raudrāṃ viśasanīṃ gadām

विमिश्रां केशमज्जाभिः प्रदिग्धां रुधिरेण चपिनाकमिव रुद्रस्य क्रुद्धस्याभिघ्नतः पशून्

vimiśrāṃ keśamajjābhiḥ pradigdhāṃ rudhireṇa capinākamiva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn

यथा पशूनां संघातं यष्ट्या पालः प्रकालयेत्तथा भीमो गजानीकं गदया पर्यकालयत्

yathā paśūnāṃ saṃghātaṃ yaṣṭyā pālaḥ prakālayettathā bhīmo gajānīkaṃ gadayā paryakālayat

गदया वध्यमानास्ते मार्गणैश्च समन्ततःस्वान्यनीकानि मृद्नन्तः प्राद्रवन्कुञ्जरास्तव

gadayā vadhyamānāste mārgaṇaiśca samantataḥsvānyanīkāni mṛdnantaḥ prādravankuñjarāstava

महावात इवाभ्राणि विधमित्वा स वारणान्अतिष्ठत्तुमुले भीमः श्मशान इव शूलभृत्

mahāvāta ivābhrāṇi vidhamitvā sa vāraṇānatiṣṭhattumule bhīmaḥ śmaśāna iva śūlabhṛt