Mahabharata · Parva.Adhyaya 6.72

6.72.1

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

एवं बहुगुणं सैन्यमेवं बहुविधं परम्व्यूढमेवं यथाशास्त्रममोघं चैव संजय

evaṃ bahuguṇaṃ sainyamevaṃ bahuvidhaṃ paramvyūḍhamevaṃ yathāśāstramamoghaṃ caiva saṃjaya

6.72.2

पुष्टमस्माकमत्यन्तमभिकामं च नः सदाप्रह्वमव्यसनोपेतं पुरस्ताद्दृष्टविक्रमम्

puṣṭamasmākamatyantamabhikāmaṃ ca naḥ sadāprahvamavyasanopetaṃ purastāddṛṣṭavikramam

6.72.3

नातिवृद्धमबालं च न कृशं न च पीवरम्लघुवृत्तायतप्रायं सारगात्रमनामयम्

nātivṛddhamabālaṃ ca na kṛśaṃ na ca pīvaramlaghuvṛttāyataprāyaṃ sāragātramanāmayam

6.72.4

आत्तसंनाहशस्त्रं च बहुशस्त्रपरिग्रहम्असियुद्धे नियुद्धे च गदायुद्धे च कोविदम्

āttasaṃnāhaśastraṃ ca bahuśastraparigrahamasiyuddhe niyuddhe ca gadāyuddhe ca kovidam

6.72.5

प्रासर्ष्टितोमरेष्वाजौ परिघेष्वायसेषु चभिण्डिपालेषु शक्तीषु मुसलेषु च सर्वशः

prāsarṣṭitomareṣvājau parigheṣvāyaseṣu cabhiṇḍipāleṣu śaktīṣu musaleṣu ca sarvaśaḥ

6.72.6

कम्पनेषु च चापेषु कणपेषु च सर्वशःक्षेपणीषु च चित्रासु मुष्टियुद्धेषु कोविदम्

kampaneṣu ca cāpeṣu kaṇapeṣu ca sarvaśaḥkṣepaṇīṣu ca citrāsu muṣṭiyuddheṣu kovidam

6.72.7

अपरोक्षं च विद्यासु व्यायामेषु कृतश्रमम्शस्त्रग्रहणविद्यासु सर्वासु परिनिष्ठितम्

aparokṣaṃ ca vidyāsu vyāyāmeṣu kṛtaśramamśastragrahaṇavidyāsu sarvāsu pariniṣṭhitam

6.72.8

आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुतेसम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्

ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplutesamyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam

6.72.9

नागाश्वरथयानेषु बहुशः सुपरीक्षितम्परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्

nāgāśvarathayāneṣu bahuśaḥ suparīkṣitamparīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenopapāditam

6.72.10

न गोष्ठ्या नोपचारेण न च बन्धुनिमित्ततःन सौहृदबलैश्चापि नाकुलीनपरिग्रहैः

na goṣṭhyā nopacāreṇa na ca bandhunimittataḥna sauhṛdabalaiścāpi nākulīnaparigrahaiḥ

6.72.11

समृद्धजनमार्यं च तुष्टसत्कृतबान्धवम्कृतोपकारभूयिष्ठं यशस्वि च मनस्वि च

samṛddhajanamāryaṃ ca tuṣṭasatkṛtabāndhavamkṛtopakārabhūyiṣṭhaṃ yaśasvi ca manasvi ca

6.72.12

सजयैश्च नरैर्मुख्यैर्बहुशो मुख्यकर्मभिःलोकपालोपमैस्तात पालितं लोकविश्रुतैः

sajayaiśca narairmukhyairbahuśo mukhyakarmabhiḥlokapālopamaistāta pālitaṃ lokaviśrutaiḥ

6.72.13

बहुभिः क्षत्रियैर्गुप्तं पृथिव्यां लोकसंमतैःअस्मानभिगतैः कामात्सबलैः सपदानुगैः

bahubhiḥ kṣatriyairguptaṃ pṛthivyāṃ lokasaṃmataiḥasmānabhigataiḥ kāmātsabalaiḥ sapadānugaiḥ

6.72.14

महोदधिमिवापूर्णमापगाभिः समन्ततःअपक्षैः पक्षसंकाशै रथैर्नागैश्च संवृतम्

mahodadhimivāpūrṇamāpagābhiḥ samantataḥapakṣaiḥ pakṣasaṃkāśai rathairnāgaiśca saṃvṛtam

6.72.15

नानायोधजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम्क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्राससमाकुलम्

nānāyodhajalaṃ bhīmaṃ vāhanormitaraṅgiṇamkṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsasamākulam

6.72.16

ध्वजभूषणसंबाधं रत्नपट्टेन संचितम्वाहनैः परिसर्पद्भिर्वायुवेगविकम्पितम्

dhvajabhūṣaṇasaṃbādhaṃ ratnapaṭṭena saṃcitamvāhanaiḥ parisarpadbhirvāyuvegavikampitam

6.72.17

अपारमिव गर्जन्तं सागरप्रतिमं महत्द्रोणभीष्माभिसंगुप्तं गुप्तं च कृतवर्मणा

apāramiva garjantaṃ sāgarapratimaṃ mahatdroṇabhīṣmābhisaṃguptaṃ guptaṃ ca kṛtavarmaṇā

6.72.18

कृपदुःशासनाभ्यां च जयद्रथमुखैस्तथाभगदत्तविकर्णाभ्यां द्रौणिसौबलबाह्लिकैः

kṛpaduḥśāsanābhyāṃ ca jayadrathamukhaistathābhagadattavikarṇābhyāṃ drauṇisaubalabāhlikaiḥ

6.72.19

गुप्तं प्रवीरैर्लोकस्य सारवद्भिर्महात्मभिःयदहन्यत संग्रामे दिष्टमेतत्पुरातनम्

guptaṃ pravīrairlokasya sāravadbhirmahātmabhiḥyadahanyata saṃgrāme diṣṭametatpurātanam

6.72.20

नैतादृशं समुद्योगं दृष्टवन्तोऽथ मानुषाःऋषयो वा महाभागाः पुराणा भुवि संजय

naitādṛśaṃ samudyogaṃ dṛṣṭavanto'tha mānuṣāḥṛṣayo vā mahābhāgāḥ purāṇā bhuvi saṃjaya

6.72.21

ईदृशो हि बलौघस्तु युक्तः शस्त्रास्त्रसंपदावध्यते यत्र संग्रामे किमन्यद्भागधेयतः

īdṛśo hi balaughastu yuktaḥ śastrāstrasaṃpadāvadhyate yatra saṃgrāme kimanyadbhāgadheyataḥ

6.72.22

विपरीतमिदं सर्वं प्रतिभाति स्म संजययत्रेदृशं बलं घोरं नातरद्युधि पाण्डवान्

viparītamidaṃ sarvaṃ pratibhāti sma saṃjayayatredṛśaṃ balaṃ ghoraṃ nātaradyudhi pāṇḍavān

6.72.23

अथ वा पाण्डवार्थाय देवास्तत्र समागताःयुध्यन्ते मामकं सैन्यं यदवध्यन्त संजय

atha vā pāṇḍavārthāya devāstatra samāgatāḥyudhyante māmakaṃ sainyaṃ yadavadhyanta saṃjaya

6.72.24

उक्तो हि विदुरेणेह हितं पथ्यं च संजयन च गृह्णाति तन्मन्दः पुत्रो दुर्योधनो मम

ukto hi vidureṇeha hitaṃ pathyaṃ ca saṃjayana ca gṛhṇāti tanmandaḥ putro duryodhano mama

6.72.25

तस्य मन्ये मतिः पूर्वं सर्वज्ञस्य महात्मनःआसीद्यथागतं तात येन दृष्टमिदं पुरा

tasya manye matiḥ pūrvaṃ sarvajñasya mahātmanaḥāsīdyathāgataṃ tāta yena dṛṣṭamidaṃ purā

6.72.26

अथ वा भाव्यमेवं हि संजयैतेन सर्वथापुरा धात्रा यथा सृष्टं तत्तथा न तदन्यथा

atha vā bhāvyamevaṃ hi saṃjayaitena sarvathāpurā dhātrā yathā sṛṣṭaṃ tattathā na tadanyathā