Parva.Adhyaya 6.71

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

विहृत्य च ततो राजन्सहिताः कुरुपाण्डवाःव्यतीतायां तु शर्वर्यां पुनर्युद्धाय निर्ययुः

vihṛtya ca tato rājansahitāḥ kurupāṇḍavāḥvyatītāyāṃ tu śarvaryāṃ punaryuddhāya niryayuḥ

तत्र शब्दो महानासीत्तव तेषां च भारतयुज्यतां रथमुख्यानां कल्प्यतां चैव दन्तिनाम्

tatra śabdo mahānāsīttava teṣāṃ ca bhāratayujyatāṃ rathamukhyānāṃ kalpyatāṃ caiva dantinām

संनह्यतां पदातीनां हयानां चैव भारतशङ्खदुन्दुभिनादश्च तुमुलः सर्वतोऽभवत्

saṃnahyatāṃ padātīnāṃ hayānāṃ caiva bhārataśaṅkhadundubhinādaśca tumulaḥ sarvato'bhavat

ततो युधिष्ठिरो राजा धृष्टद्युम्नमभाषतव्यूहं व्यूह महाबाहो मकरं शत्रुतापनम्

tato yudhiṣṭhiro rājā dhṛṣṭadyumnamabhāṣatavyūhaṃ vyūha mahābāho makaraṃ śatrutāpanam

एवमुक्तस्तु पार्थेन धृष्टद्युम्नो महारथःव्यादिदेश महाराज रथिनो रथिनां वरः

evamuktastu pārthena dhṛṣṭadyumno mahārathaḥvyādideśa mahārāja rathino rathināṃ varaḥ

शिरोऽभूद्द्रुपदस्तस्य पाण्डवश्च धनंजयःचक्षुषी सहदेवश्च नकुलश्च महारथःतुण्डमासीन्महाराज भीमसेनो महाबलः

śiro'bhūddrupadastasya pāṇḍavaśca dhanaṃjayaḥcakṣuṣī sahadevaśca nakulaśca mahārathaḥtuṇḍamāsīnmahārāja bhīmaseno mahābalaḥ

सौभद्रो द्रौपदेयाश्च राक्षसश्च घटोत्कचःसात्यकिर्धर्मराजश्च व्यूहग्रीवां समास्थिताः

saubhadro draupadeyāśca rākṣasaśca ghaṭotkacaḥsātyakirdharmarājaśca vyūhagrīvāṃ samāsthitāḥ

पृष्ठमासीन्महाराज विराटो वाहिनीपतिःधृष्टद्युम्नेन सहितो महत्या सेनया वृतः

pṛṣṭhamāsīnmahārāja virāṭo vāhinīpatiḥdhṛṣṭadyumnena sahito mahatyā senayā vṛtaḥ

केकया भ्रातरः पञ्च वामं पार्श्वं समाश्रिताःधृष्टकेतुर्नरव्याघ्रः करकर्षश्च वीर्यवान्दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य रक्षणे

kekayā bhrātaraḥ pañca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥdhṛṣṭaketurnaravyāghraḥ karakarṣaśca vīryavāndakṣiṇaṃ pakṣamāśritya sthitā vyūhasya rakṣaṇe

पादयोस्तु महाराज स्थितः श्रीमान्महारथःकुन्तिभोजः शतानीको महत्या सेनया वृतः

pādayostu mahārāja sthitaḥ śrīmānmahārathaḥkuntibhojaḥ śatānīko mahatyā senayā vṛtaḥ

शिखण्डी तु महेष्वासः सोमकैः संवृतो बलीइरावांश्च ततः पुच्छे मकरस्य व्यवस्थितौ

śikhaṇḍī tu maheṣvāsaḥ somakaiḥ saṃvṛto balīirāvāṃśca tataḥ pucche makarasya vyavasthitau

एवमेतन्महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाःसूर्योदये महाराज पुनर्युद्धाय दंशिताः

evametanmahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥsūryodaye mahārāja punaryuddhāya daṃśitāḥ

कौरवानभ्ययुस्तूर्णं हस्त्यश्वरथपत्तिभिःसमुच्छ्रितैर्ध्वजैश्चित्रैः शस्त्रैश्च विमलैः शितैः

kauravānabhyayustūrṇaṃ hastyaśvarathapattibhiḥsamucchritairdhvajaiścitraiḥ śastraiśca vimalaiḥ śitaiḥ

व्यूहं दृष्ट्वा तु तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तवक्रौञ्चेन महता राजन्प्रत्यव्यूहत वाहिनीम्

vyūhaṃ dṛṣṭvā tu tatsainyaṃ pitā devavratastavakrauñcena mahatā rājanpratyavyūhata vāhinīm

तस्य तुण्डे महेष्वासो भारद्वाजो व्यरोचतअश्वत्थामा कृपश्चैव चक्षुरास्तां नरेश्वर

tasya tuṇḍe maheṣvāso bhāradvājo vyarocataaśvatthāmā kṛpaścaiva cakṣurāstāṃ nareśvara

कृतवर्मा तु सहितः काम्बोजारट्टबाह्लिकैःशिरस्यासीन्नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्

kṛtavarmā tu sahitaḥ kāmbojāraṭṭabāhlikaiḥśirasyāsīnnaraśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām

ग्रीवायां शूरसेनस्तु तव पुत्रश्च मारिषदुर्योधनो महाराज राजभिर्बहुभिर्वृतः

grīvāyāṃ śūrasenastu tava putraśca māriṣaduryodhano mahārāja rājabhirbahubhirvṛtaḥ

प्राग्ज्योतिषस्तु सहितः मद्रसौवीरकेकयैःउरस्यभून्नरश्रेष्ठ महत्या सेनया वृतः

prāgjyotiṣastu sahitaḥ madrasauvīrakekayaiḥurasyabhūnnaraśreṣṭha mahatyā senayā vṛtaḥ

स्वसेनया च सहितः सुशर्मा प्रस्थलाधिपःवामं पक्षं समाश्रित्य दंशितः समवस्थितः

svasenayā ca sahitaḥ suśarmā prasthalādhipaḥvāmaṃ pakṣaṃ samāśritya daṃśitaḥ samavasthitaḥ

तुषारा यवनाश्चैव शकाश्च सह चूचुपैःदक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य भारत

tuṣārā yavanāścaiva śakāśca saha cūcupaiḥdakṣiṇaṃ pakṣamāśritya sthitā vyūhasya bhārata

श्रुतायुश्च शतायुश्च सौमदत्तिश्च मारिषव्यूहस्य जघने तस्थू रक्षमाणाः परस्परम्

śrutāyuśca śatāyuśca saumadattiśca māriṣavyūhasya jaghane tasthū rakṣamāṇāḥ parasparam

ततो युद्धाय संजग्मुः पाण्डवाः कौरवैः सहसूर्योदये महाराज ततो युद्धमभून्महत्

tato yuddhāya saṃjagmuḥ pāṇḍavāḥ kauravaiḥ sahasūryodaye mahārāja tato yuddhamabhūnmahat

प्रतीयू रथिनो नागान्नागाश्च रथिनो ययुःहयारोहा हयारोहान्रथिनश्चापि सादिनः

pratīyū rathino nāgānnāgāśca rathino yayuḥhayārohā hayārohānrathinaścāpi sādinaḥ

सारथिं च रथी राजन्कुञ्जरांश्च महारणेहस्त्यारोहा रथारोहान्रथिनश्चापि सादिनः

sārathiṃ ca rathī rājankuñjarāṃśca mahāraṇehastyārohā rathārohānrathinaścāpi sādinaḥ

रथिनः पत्तिभिः सार्धं सादिनश्चापि पत्तिभिःअन्योन्यं समरे राजन्प्रत्यधावन्नमर्षिताः

rathinaḥ pattibhiḥ sārdhaṃ sādinaścāpi pattibhiḥanyonyaṃ samare rājanpratyadhāvannamarṣitāḥ

भीमसेनार्जुनयमैर्गुप्ता चान्यैर्महारथैःशुशुभे पाण्डवी सेना नक्षत्रैरिव शर्वरी

bhīmasenārjunayamairguptā cānyairmahārathaiḥśuśubhe pāṇḍavī senā nakṣatrairiva śarvarī

तथा भीष्मकृपद्रोणशल्यदुर्योधनादिभिःतवापि विबभौ सेना ग्रहैर्द्यौरिव संवृता

tathā bhīṣmakṛpadroṇaśalyaduryodhanādibhiḥtavāpi vibabhau senā grahairdyauriva saṃvṛtā

भीमसेनस्तु कौन्तेयो द्रोणं दृष्ट्वा पराक्रमीअभ्ययाज्जवनैरश्वैर्भारद्वाजस्य वाहिनीम्

bhīmasenastu kaunteyo droṇaṃ dṛṣṭvā parākramīabhyayājjavanairaśvairbhāradvājasya vāhinīm

द्रोणस्तु समरे क्रुद्धो भीमं नवभिरायसैःविव्याध समरे राजन्मर्माण्युद्दिश्य वीर्यवान्

droṇastu samare kruddho bhīmaṃ navabhirāyasaiḥvivyādha samare rājanmarmāṇyuddiśya vīryavān

दृढाहतस्ततो भीमो भारद्वाजस्य संयुगेसारथिं प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति

dṛḍhāhatastato bhīmo bhāradvājasya saṃyugesārathiṃ preṣayāmāsa yamasya sadanaṃ prati

स संगृह्य स्वयं वाहान्भारद्वाजः प्रतापवान्व्यधमत्पाण्डवीं सेनां तूलराशिमिवानलः

sa saṃgṛhya svayaṃ vāhānbhāradvājaḥ pratāpavānvyadhamatpāṇḍavīṃ senāṃ tūlarāśimivānalaḥ

ते वध्यमाना द्रोणेन भीष्मेण च नरोत्तमसृञ्जयाः केकयैः सार्धं पलायनपराभवन्

te vadhyamānā droṇena bhīṣmeṇa ca narottamasṛñjayāḥ kekayaiḥ sārdhaṃ palāyanaparābhavan

तथैव तावकं सैन्यं भीमार्जुनपरिक्षतम्मुह्यते तत्र तत्रैव समदेव वराङ्गना

tathaiva tāvakaṃ sainyaṃ bhīmārjunaparikṣatammuhyate tatra tatraiva samadeva varāṅganā

अभिद्येतां ततो व्यूहौ तस्मिन्वीरवरक्षयेआसीद्व्यतिकरो घोरस्तव तेषां च भारत

abhidyetāṃ tato vyūhau tasminvīravarakṣayeāsīdvyatikaro ghorastava teṣāṃ ca bhārata

तदद्भुतमपश्याम तावकानां परैः सहएकायनगताः सर्वे यदयुध्यन्त भारत

tadadbhutamapaśyāma tāvakānāṃ paraiḥ sahaekāyanagatāḥ sarve yadayudhyanta bhārata

प्रतिसंवार्य चास्त्राणि तेऽन्योन्यस्य विशां पतेयुयुधुः पाण्डवाश्चैव कौरवाश्च महारथाः

pratisaṃvārya cāstrāṇi te'nyonyasya viśāṃ pateyuyudhuḥ pāṇḍavāścaiva kauravāśca mahārathāḥ