Parva.Adhyaya 6.83

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

परिणाम्य निशां तां तु सुखसुप्ता जनेश्वराःकुरवः पाण्डवाश्चैव पुनर्युद्धाय निर्ययुः

pariṇāmya niśāṃ tāṃ tu sukhasuptā janeśvarāḥkuravaḥ pāṇḍavāścaiva punaryuddhāya niryayuḥ

ततः शब्दो महानासीत्सेनयोरुभयोरपिनिर्गच्छमानयोः संख्ये सागरप्रतिमो महान्

tataḥ śabdo mahānāsītsenayorubhayorapinirgacchamānayoḥ saṃkhye sāgarapratimo mahān

ततो दुर्योधनो राजा चित्रसेनो विविंशतिःभीष्मश्च रथिनां श्रेष्ठो भारद्वाजश्च वै द्विजः

tato duryodhano rājā citraseno viviṃśatiḥbhīṣmaśca rathināṃ śreṣṭho bhāradvājaśca vai dvijaḥ

एकीभूताः सुसंयत्ताः कौरवाणां महाचमूःव्यूहाय विदधू राजन्पाण्डवान्प्रति दंशिताः

ekībhūtāḥ susaṃyattāḥ kauravāṇāṃ mahācamūḥvyūhāya vidadhū rājanpāṇḍavānprati daṃśitāḥ

भीष्मः कृत्वा महाव्यूहं पिता तव विशां पतेसागरप्रतिमं घोरं वाहनोर्मितरङ्गिणम्

bhīṣmaḥ kṛtvā mahāvyūhaṃ pitā tava viśāṃ patesāgarapratimaṃ ghoraṃ vāhanormitaraṅgiṇam

अग्रतः सर्वसैन्यानां भीष्मः शांतनवो ययौमालवैर्दाक्षिणात्यैश्च आवन्त्यैश्च समन्वितः

agrataḥ sarvasainyānāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo yayaumālavairdākṣiṇātyaiśca āvantyaiśca samanvitaḥ

ततोऽनन्तरमेवासीद्भारद्वाजः प्रतापवान्पुलिन्दैः पारदैश्चैव तथा क्षुद्रकमालवैः

tato'nantaramevāsīdbhāradvājaḥ pratāpavānpulindaiḥ pāradaiścaiva tathā kṣudrakamālavaiḥ

द्रोणादनन्तरं यत्तो भगदत्तः प्रतापवान्मागधैश्च कलिङ्गैश्च पिशाचैश्च विशां पते

droṇādanantaraṃ yatto bhagadattaḥ pratāpavānmāgadhaiśca kaliṅgaiśca piśācaiśca viśāṃ pate

प्राग्ज्योतिषादनु नृपः कौसल्योऽथ बृहद्बलःमेकलैस्त्रैपुरैश्चैव चिच्छिलैश्च समन्वितः

prāgjyotiṣādanu nṛpaḥ kausalyo'tha bṛhadbalaḥmekalaistraipuraiścaiva cicchilaiśca samanvitaḥ

बृहद्बलात्ततः शूरस्त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपःकाम्बोजैर्बहुभिः सार्धं यवनैश्च सहस्रशः

bṛhadbalāttataḥ śūrastrigartaḥ prasthalādhipaḥkāmbojairbahubhiḥ sārdhaṃ yavanaiśca sahasraśaḥ

द्रौणिस्तु रभसः शूरस्त्रिगर्तादनु भारतप्रययौ सिंहनादेन नादयानो धरातलम्

drauṇistu rabhasaḥ śūrastrigartādanu bhārataprayayau siṃhanādena nādayāno dharātalam

तथा सर्वेण सैन्येन राजा दुर्योधनस्तदाद्रौणेरनन्तरं प्रायात्सोदर्यैः परिवारितः

tathā sarveṇa sainyena rājā duryodhanastadādrauṇeranantaraṃ prāyātsodaryaiḥ parivāritaḥ

दुर्योधनादनु कृपस्ततः शारद्वतो ययौएवमेष महाव्यूहः प्रययौ सागरोपमः

duryodhanādanu kṛpastataḥ śāradvato yayauevameṣa mahāvyūhaḥ prayayau sāgaropamaḥ

रेजुस्तत्र पताकाश्च श्वेतच्छत्राणि चाभिभोअङ्गदान्यथ चित्राणि महार्हाणि धनूंषि च

rejustatra patākāśca śvetacchatrāṇi cābhibhoaṅgadānyatha citrāṇi mahārhāṇi dhanūṃṣi ca

तं तु दृष्ट्वा महाव्यूहं तावकानां महारथःयुधिष्ठिरोऽब्रवीत्तूर्णं पार्षतं पृतनापतिम्

taṃ tu dṛṣṭvā mahāvyūhaṃ tāvakānāṃ mahārathaḥyudhiṣṭhiro'bravīttūrṇaṃ pārṣataṃ pṛtanāpatim

पश्य व्यूहं महेष्वास निर्मितं सागरोपमम्प्रतिव्यूहं त्वमपि हि कुरु पार्षत माचिरम्

paśya vyūhaṃ maheṣvāsa nirmitaṃ sāgaropamamprativyūhaṃ tvamapi hi kuru pārṣata māciram

ततः स पार्षतः शूरो व्यूहं चक्रे सुदारुणम्शृङ्गाटकं महाराज परव्यूहविनाशनम्

tataḥ sa pārṣataḥ śūro vyūhaṃ cakre sudāruṇamśṛṅgāṭakaṃ mahārāja paravyūhavināśanam

शृङ्गेभ्यो भीमसेनश्च सात्यकिश्च महारथःरथैरनेकसाहस्रैस्तथा हयपदातिभिः

śṛṅgebhyo bhīmasenaśca sātyakiśca mahārathaḥrathairanekasāhasraistathā hayapadātibhiḥ

नाभ्यामभून्नरश्रेष्ठः श्वेताश्वो वानरध्वजःमध्ये युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

nābhyāmabhūnnaraśreṣṭhaḥ śvetāśvo vānaradhvajaḥmadhye yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau

अथेतरे महेष्वासाः सहसैन्या नराधिपाःव्यूहं तं पूरयामासुर्व्यूहशास्त्रविशारदाः

athetare maheṣvāsāḥ sahasainyā narādhipāḥvyūhaṃ taṃ pūrayāmāsurvyūhaśāstraviśāradāḥ

अभिमन्युस्ततः पश्चाद्विराटश्च महारथःद्रौपदेयाश्च संहृष्टा राक्षसश्च घटोत्कचः

abhimanyustataḥ paścādvirāṭaśca mahārathaḥdraupadeyāśca saṃhṛṣṭā rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ

एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाःअतिष्ठन्समरे शूरा योद्धुकामा जयैषिणः

evametaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥatiṣṭhansamare śūrā yoddhukāmā jayaiṣiṇaḥ

भेरीशब्दाश्च तुमुला विमिश्राः शङ्खनिस्वनैःक्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैः सुभीमाः सर्वतोदिशम्

bherīśabdāśca tumulā vimiśrāḥ śaṅkhanisvanaiḥkṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭaiḥ subhīmāḥ sarvatodiśam

ततः शूराः समासाद्य समरे ते परस्परम्नेत्रैरनिमिषै राजन्नवैक्षन्त प्रकोपिताः

tataḥ śūrāḥ samāsādya samare te parasparamnetrairanimiṣai rājannavaikṣanta prakopitāḥ

मनोभिस्ते मनुष्येन्द्र पूर्वं योधाः परस्परम्युद्धाय समवर्तन्त समाहूयेतरेतरम्

manobhiste manuṣyendra pūrvaṃ yodhāḥ parasparamyuddhāya samavartanta samāhūyetaretaram

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम्तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvahamtāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatāmitaretaram

नाराचा निशिताः संख्ये संपतन्ति स्म भारतव्यात्तानना भयकरा उरगा इव संघशः

nārācā niśitāḥ saṃkhye saṃpatanti sma bhāratavyāttānanā bhayakarā uragā iva saṃghaśaḥ

निष्पेतुर्विमलाः शक्त्यस्तैलधौताः सुतेजनाःअम्बुदेभ्यो यथा राजन्भ्राजमानाः शतह्रदाः

niṣpeturvimalāḥ śaktyastailadhautāḥ sutejanāḥambudebhyo yathā rājanbhrājamānāḥ śatahradāḥ

गदाश्च विमलैः पट्टैः पिनद्धाः स्वर्णभूषिताःपतन्त्यस्तत्र दृश्यन्ते गिरिशृङ्गोपमाः शुभाःनिस्त्रिंशाश्च व्यराजन्त विमलाम्बरसंनिभाः

gadāśca vimalaiḥ paṭṭaiḥ pinaddhāḥ svarṇabhūṣitāḥpatantyastatra dṛśyante giriśṛṅgopamāḥ śubhāḥnistriṃśāśca vyarājanta vimalāmbarasaṃnibhāḥ

आर्षभाणि च चर्माणि शतचन्द्राणि भारतअशोभन्त रणे राजन्पतमानानि सर्वशः

ārṣabhāṇi ca carmāṇi śatacandrāṇi bhārataaśobhanta raṇe rājanpatamānāni sarvaśaḥ

तेऽन्योन्यं समरे सेने युध्यमाने नराधिपअशोभेतां यथा दैत्यदेवसेने समुद्यतेअभ्यद्रवन्त समरे तेऽन्योन्यं वै समन्ततः

te'nyonyaṃ samare sene yudhyamāne narādhipaaśobhetāṃ yathā daityadevasene samudyateabhyadravanta samare te'nyonyaṃ vai samantataḥ

रथास्तु रथिभिस्तूर्णं प्रेषिताः परमाहवेयुगैर्युगानि संश्लिष्य युयुधुः पार्थिवर्षभाः

rathāstu rathibhistūrṇaṃ preṣitāḥ paramāhaveyugairyugāni saṃśliṣya yuyudhuḥ pārthivarṣabhāḥ

दन्तिनां युध्यमानानां संघर्षात्पावकोऽभवत्दन्तेषु भरतश्रेष्ठ सधूमः सर्वतोदिशम्

dantināṃ yudhyamānānāṃ saṃgharṣātpāvako'bhavatdanteṣu bharataśreṣṭha sadhūmaḥ sarvatodiśam

प्रासैरभिहताः केचिद्गजयोधाः समन्ततःपतमानाः स्म दृश्यन्ते गिरिशृङ्गान्नगा इव

prāsairabhihatāḥ kecidgajayodhāḥ samantataḥpatamānāḥ sma dṛśyante giriśṛṅgānnagā iva

पादाताश्चाप्यदृश्यन्त निघ्नन्तो हि परस्परम्चित्ररूपधराः शूरा नखरप्रासयोधिनः

pādātāścāpyadṛśyanta nighnanto hi parasparamcitrarūpadharāḥ śūrā nakharaprāsayodhinaḥ

अन्योन्यं ते समासाद्य कुरुपाण्डवसैनिकाःशस्त्रैर्नानाविधैर्घोरै रणे निन्युर्यमक्षयम्

anyonyaṃ te samāsādya kurupāṇḍavasainikāḥśastrairnānāvidhairghorai raṇe ninyuryamakṣayam

ततः शांतनवो भीष्मो रथघोषेण नादयन्अभ्यागमद्रणे पाण्डून्धनुःशब्देन मोहयन्

tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo rathaghoṣeṇa nādayanabhyāgamadraṇe pāṇḍūndhanuḥśabdena mohayan

पाण्डवानां रथाश्चापि नदन्तो भैरवस्वनम्अभ्यद्रवन्त संयत्ता धृष्टद्युम्नपुरोगमाः

pāṇḍavānāṃ rathāścāpi nadanto bhairavasvanamabhyadravanta saṃyattā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ

ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारतनराश्वरथनागानां व्यतिषक्तं परस्परम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhāratanarāśvarathanāgānāṃ vyatiṣaktaṃ parasparam