Parva.Adhyaya 6.84

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

भीष्मं तु समरे क्रुद्धं प्रतपन्तं समन्ततःन शेकुः पाण्डवा द्रष्टुं तपन्तमिव भास्करम्

bhīṣmaṃ tu samare kruddhaṃ pratapantaṃ samantataḥna śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ tapantamiva bhāskaram

ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात्अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं मर्दयन्तं शितैः शरैः

tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanātabhyadravanta gāṅgeyaṃ mardayantaṃ śitaiḥ śaraiḥ

स तु भीष्मो रणश्लाघी सोमकान्सहसृञ्जयान्पाञ्चालांश्च महेष्वासान्पातयामास सायकैः

sa tu bhīṣmo raṇaślāghī somakānsahasṛñjayānpāñcālāṃśca maheṣvāsānpātayāmāsa sāyakaiḥ

ते वध्यमाना भीष्मेण पाञ्चालाः सोमकैः सहभीष्ममेवाभ्ययुस्तूर्णं त्यक्त्वा मृत्युकृतं भयम्

te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ somakaiḥ sahabhīṣmamevābhyayustūrṇaṃ tyaktvā mṛtyukṛtaṃ bhayam

स तेषां रथिनां वीरो भीष्मः शांतनवो युधिचिच्छेद सहसा राजन्बाहूनथ शिरांसि च

sa teṣāṃ rathināṃ vīro bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhiciccheda sahasā rājanbāhūnatha śirāṃsi ca

विरथान्रथिनश्चक्रे पिता देवव्रतस्तवपतितान्युत्तमाङ्गानि हयेभ्यो हयसादिनाम्

virathānrathinaścakre pitā devavratastavapatitānyuttamāṅgāni hayebhyo hayasādinām

निर्मनुष्यांश्च मातङ्गाञ्शयानान्पर्वतोपमान्अपश्याम महाराज भीष्मास्त्रेण प्रमोहितान्

nirmanuṣyāṃśca mātaṅgāñśayānānparvatopamānapaśyāma mahārāja bhīṣmāstreṇa pramohitān

न तत्रासीत्पुमान्कश्चित्पाण्डवानां विशां पतेअन्यत्र रथिनां श्रेष्ठाद्भीमसेनान्महाबलात्

na tatrāsītpumānkaścitpāṇḍavānāṃ viśāṃ pateanyatra rathināṃ śreṣṭhādbhīmasenānmahābalāt

स हि भीष्मं समासाद्य ताडयामास संयुगेततो निष्टानको घोरो भीष्मभीमसमागमे

sa hi bhīṣmaṃ samāsādya tāḍayāmāsa saṃyugetato niṣṭānako ghoro bhīṣmabhīmasamāgame

बभूव सर्वसैन्यानां घोररूपो भयानकःतथैव पाण्डवा हृष्टाः सिंहनादमथानदन्

babhūva sarvasainyānāṃ ghorarūpo bhayānakaḥtathaiva pāṇḍavā hṛṣṭāḥ siṃhanādamathānadan

ततो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः परिवारितःभीष्मं जुगोप समरे वर्तमाने जनक्षये

tato duryodhano rājā sodaryaiḥ parivāritaḥbhīṣmaṃ jugopa samare vartamāne janakṣaye

भीमस्तु सारथिं हत्वा भीष्मस्य रथिनां वरःविद्रुताश्वे रथे तस्मिन्द्रवमाणे समन्ततःसुनाभस्य शरेणाशु शिरश्चिच्छेद चारिहा

bhīmastu sārathiṃ hatvā bhīṣmasya rathināṃ varaḥvidrutāśve rathe tasmindravamāṇe samantataḥsunābhasya śareṇāśu śiraściccheda cārihā

क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतो न्यपतद्भुविहते तस्मिन्महाराज तव पुत्रे महारथेनामृष्यन्त रणे शूराः सोदर्याः सप्त संयुगे

kṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hato nyapatadbhuvihate tasminmahārāja tava putre mahārathenāmṛṣyanta raṇe śūrāḥ sodaryāḥ sapta saṃyuge

आदित्यकेतुर्बह्वाशी कुण्डधारो महोदरःअपराजितः पण्डितको विशालाक्षः सुदुर्जयः

ādityaketurbahvāśī kuṇḍadhāro mahodaraḥaparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣaḥ sudurjayaḥ

पाण्डवं चित्रसंनाहा विचित्रकवचध्वजाःअभ्यद्रवन्त संग्रामे योद्धुकामारिमर्दनाः

pāṇḍavaṃ citrasaṃnāhā vicitrakavacadhvajāḥabhyadravanta saṃgrāme yoddhukāmārimardanāḥ

महोदरस्तु समरे भीमं विव्याध पत्रिभिःनवभिर्वज्रसंकाशैर्नमुचिं वृत्रहा यथा

mahodarastu samare bhīmaṃ vivyādha patribhiḥnavabhirvajrasaṃkāśairnamuciṃ vṛtrahā yathā

आदित्यकेतुः सप्तत्या बह्वाशी चापि पञ्चभिःनवत्या कुण्डधारस्तु विशालाक्षश्च सप्तभिः

ādityaketuḥ saptatyā bahvāśī cāpi pañcabhiḥnavatyā kuṇḍadhārastu viśālākṣaśca saptabhiḥ

अपराजितो महाराज पराजिष्णुर्महारथःशरैर्बहुभिरानर्छद्भीमसेनं महाबलम्

aparājito mahārāja parājiṣṇurmahārathaḥśarairbahubhirānarchadbhīmasenaṃ mahābalam

रणे पण्डितकश्चैनं त्रिभिर्बाणैः समर्दयत्स तन्न ममृषे भीमः शत्रुभिर्वधमाहवे

raṇe paṇḍitakaścainaṃ tribhirbāṇaiḥ samardayatsa tanna mamṛṣe bhīmaḥ śatrubhirvadhamāhave

धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनःशिरश्चिच्छेद समरे शरेण नतपर्वणा

dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥśiraściccheda samare śareṇa nataparvaṇā

अपराजितस्य सुनसं तव पुत्रस्य संयुगेपराजितस्य भीमेन निपपात शिरो महीम्

aparājitasya sunasaṃ tava putrasya saṃyugeparājitasya bhīmena nipapāta śiro mahīm

अथापरेण भल्लेन कुण्डधारं महारथम्प्राहिणोन्मृत्युलोकाय सर्वलोकस्य पश्यतः

athāpareṇa bhallena kuṇḍadhāraṃ mahārathamprāhiṇonmṛtyulokāya sarvalokasya paśyataḥ

ततः पुनरमेयात्मा प्रसंधाय शिलीमुखम्प्रेषयामास समरे पण्डितं प्रति भारत

tataḥ punarameyātmā prasaṃdhāya śilīmukhampreṣayāmāsa samare paṇḍitaṃ prati bhārata

स शरः पण्डितं हत्वा विवेश धरणीतलम्यथा नरं निहत्याशु भुजगः कालचोदितः

sa śaraḥ paṇḍitaṃ hatvā viveśa dharaṇītalamyathā naraṃ nihatyāśu bhujagaḥ kālacoditaḥ

विशालाक्षशिरश्छित्त्वा पातयामास भूतलेत्रिभिः शरैरदीनात्मा स्मरन्क्लेशं पुरातनम्

viśālākṣaśiraśchittvā pātayāmāsa bhūtaletribhiḥ śarairadīnātmā smarankleśaṃ purātanam

महोदरं महेष्वासं नाराचेन स्तनान्तरेविव्याध समरे राजन्स हतो न्यपतद्भुवि

mahodaraṃ maheṣvāsaṃ nārācena stanāntarevivyādha samare rājansa hato nyapatadbhuvi

आदित्यकेतोः केतुं च छित्त्वा बाणेन संयुगेभल्लेन भृशतीक्ष्णेन शिरश्चिच्छेद चारिहा

ādityaketoḥ ketuṃ ca chittvā bāṇena saṃyugebhallena bhṛśatīkṣṇena śiraściccheda cārihā

बह्वाशिनं ततो भीमः शरेण नतपर्वणाप्रेषयामास संक्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति

bahvāśinaṃ tato bhīmaḥ śareṇa nataparvaṇāpreṣayāmāsa saṃkruddho yamasya sadanaṃ prati

प्रदुद्रुवुस्ततस्तेऽन्ये पुत्रास्तव विशां पतेमन्यमाना हि तत्सत्यं सभायां तस्य भाषितम्

pradudruvustataste'nye putrāstava viśāṃ patemanyamānā hi tatsatyaṃ sabhāyāṃ tasya bhāṣitam

ततो दुर्योधनो राजा भ्रातृव्यसनकर्शितःअब्रवीत्तावकान्योधान्भीमोऽयं युधि वध्यताम्

tato duryodhano rājā bhrātṛvyasanakarśitaḥabravīttāvakānyodhānbhīmo'yaṃ yudhi vadhyatām

एवमेते महेष्वासाः पुत्रास्तव विशां पतेभ्रातॄन्संदृश्य निहतान्प्रास्मरंस्ते हि तद्वचः

evamete maheṣvāsāḥ putrāstava viśāṃ patebhrātṝnsaṃdṛśya nihatānprāsmaraṃste hi tadvacaḥ

यदुक्तवान्महाप्राज्ञः क्षत्ता हितमनामयम्तदिदं समनुप्राप्तं वचनं दिव्यदर्शिनः

yaduktavānmahāprājñaḥ kṣattā hitamanāmayamtadidaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ divyadarśinaḥ

लोभमोहसमाविष्टः पुत्रप्रीत्या जनाधिपन बुध्यसे पुरा यत्तत्तथ्यमुक्तं वचो महत्

lobhamohasamāviṣṭaḥ putraprītyā janādhipana budhyase purā yattattathyamuktaṃ vaco mahat

तथैव हि वधार्थाय पुत्राणां पाण्डवो बलीनूनं जातो महाबाहुर्यथा हन्ति स्म कौरवान्

tathaiva hi vadhārthāya putrāṇāṃ pāṇḍavo balīnūnaṃ jāto mahābāhuryathā hanti sma kauravān

ततो दुर्योधनो राजा भीष्ममासाद्य मारिषदुःखेन महताविष्टो विललापातिकर्शितः

tato duryodhano rājā bhīṣmamāsādya māriṣaduḥkhena mahatāviṣṭo vilalāpātikarśitaḥ

निहता भ्रातरः शूरा भीमसेनेन मे युधियतमानास्तथान्येऽपि हन्यन्ते सर्वसैनिकाः

nihatā bhrātaraḥ śūrā bhīmasenena me yudhiyatamānāstathānye'pi hanyante sarvasainikāḥ

भवांश्च मध्यस्थतया नित्यमस्मानुपेक्षतेसोऽहं कापथमारूढः पश्य दैवमिदं मम

bhavāṃśca madhyasthatayā nityamasmānupekṣateso'haṃ kāpathamārūḍhaḥ paśya daivamidaṃ mama

एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं पिता देवव्रतस्तवदुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्साश्रुलोचनम्

etacchrutvā vacaḥ krūraṃ pitā devavratastavaduryodhanamidaṃ vākyamabravītsāśrulocanam

उक्तमेतन्मया पूर्वं द्रोणेन विदुरेण चगान्धार्या च यशस्विन्या तत्त्वं तात न बुद्धवान्

uktametanmayā pūrvaṃ droṇena vidureṇa cagāndhāryā ca yaśasvinyā tattvaṃ tāta na buddhavān

समयश्च मया पूर्वं कृतो वः शत्रुकर्शननाहं युधि विमोक्तव्यो नाप्याचार्यः कथंचन

samayaśca mayā pūrvaṃ kṛto vaḥ śatrukarśananāhaṃ yudhi vimoktavyo nāpyācāryaḥ kathaṃcana

यं यं हि धार्तराष्ट्राणां भीमो द्रक्ष्यति संयुगेहनिष्यति रणे तं तं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

yaṃ yaṃ hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ bhīmo drakṣyati saṃyugehaniṣyati raṇe taṃ taṃ satyametadbravīmi te

स त्वं राजन्स्थिरो भूत्वा दृढां कृत्वा रणे मतिम्योधयस्व रणे पार्थान्स्वर्गं कृत्वा परायणम्

sa tvaṃ rājansthiro bhūtvā dṛḍhāṃ kṛtvā raṇe matimyodhayasva raṇe pārthānsvargaṃ kṛtvā parāyaṇam

न शक्याः पाण्डवा जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैःतस्माद्युद्धे मतिं कृत्वा स्थिरां युध्यस्व भारत

na śakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ sendrairapi surāsuraiḥtasmādyuddhe matiṃ kṛtvā sthirāṃ yudhyasva bhārata