Parva.Adhyaya 6.82

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

विरथं तं समासाद्य चित्रसेनं मनस्विनम्रथमारोपयामास विकर्णस्तनयस्तव

virathaṃ taṃ samāsādya citrasenaṃ manasvinamrathamāropayāmāsa vikarṇastanayastava

तस्मिंस्तथा वर्तमाने तुमुले संकुले भृशम्भीष्मः शांतनवस्तूर्णं युधिष्ठिरमुपाद्रवत्

tasmiṃstathā vartamāne tumule saṃkule bhṛśambhīṣmaḥ śāṃtanavastūrṇaṃ yudhiṣṭhiramupādravat

ततः सरथनागाश्वाः समकम्पन्त सृञ्जयाःमृत्योरास्यमनुप्राप्तं मेनिरे च युधिष्ठिरम्

tataḥ sarathanāgāśvāḥ samakampanta sṛñjayāḥmṛtyorāsyamanuprāptaṃ menire ca yudhiṣṭhiram

युधिष्ठिरोऽपि कौरव्यो यमाभ्यां सहितः प्रभुःमहेष्वासं नरव्याघ्रं भीष्मं शांतनवं ययौ

yudhiṣṭhiro'pi kauravyo yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥmaheṣvāsaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayau

ततः शरसहस्राणि प्रमुञ्चन्पाण्डवो युधिभीष्मं संछादयामास यथा मेघो दिवाकरम्

tataḥ śarasahasrāṇi pramuñcanpāṇḍavo yudhibhīṣmaṃ saṃchādayāmāsa yathā megho divākaram

तेन सम्यक्प्रणीतानि शरजालानि भारतप्रतिजग्राह गाङ्गेयः शतशोऽथ सहस्रशः

tena samyakpraṇītāni śarajālāni bhāratapratijagrāha gāṅgeyaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

तथैव शरजालानि भीष्मेणास्तानि मारिषआकाशे समदृश्यन्त खगमानां व्रजा इव

tathaiva śarajālāni bhīṣmeṇāstāni māriṣaākāśe samadṛśyanta khagamānāṃ vrajā iva

निमेषार्धाच्च कौन्तेयं भीष्मः शांतनवो युधिअदृश्यं समरे चक्रे शरजालेन भागशः

nimeṣārdhācca kaunteyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhiadṛśyaṃ samare cakre śarajālena bhāgaśaḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा कौरव्यस्य महात्मनःनाराचं प्रेषयामास क्रुद्ध आशीविषोपमम्

tato yudhiṣṭhiro rājā kauravyasya mahātmanaḥnārācaṃ preṣayāmāsa kruddha āśīviṣopamam

असंप्राप्तं ततस्तं तु क्षुरप्रेण महारथःचिच्छेद समरे राजन्भीष्मस्तस्य धनुश्च्युतम्

asaṃprāptaṃ tatastaṃ tu kṣurapreṇa mahārathaḥciccheda samare rājanbhīṣmastasya dhanuścyutam

तं तु छित्त्वा रणे भीष्मो नाराचं कालसंमितम्निजघ्ने कौरवेन्द्रस्य हयान्काञ्चनभूषणान्

taṃ tu chittvā raṇe bhīṣmo nārācaṃ kālasaṃmitamnijaghne kauravendrasya hayānkāñcanabhūṣaṇān

हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरःआरुरोह रथं तूर्णं नकुलस्य महात्मनः

hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥāruroha rathaṃ tūrṇaṃ nakulasya mahātmanaḥ

यमावपि सुसंक्रुद्धः समासाद्य रणे तदाशरैः संछादयामास भीष्मः परपुरंजयः

yamāvapi susaṃkruddhaḥ samāsādya raṇe tadāśaraiḥ saṃchādayāmāsa bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ

तौ तु दृष्ट्वा महाराज भीष्मबाणप्रपीडितौजगामाथ परां चिन्तां भीष्मस्य वधकाङ्क्षया

tau tu dṛṣṭvā mahārāja bhīṣmabāṇaprapīḍitaujagāmātha parāṃ cintāṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā

ततो युधिष्ठिरो वश्यान्राज्ञस्तान्समचोदयत्भीष्मं शांतनवं सर्वे निहतेति सुहृद्गणान्

tato yudhiṣṭhiro vaśyānrājñastānsamacodayatbhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ sarve nihateti suhṛdgaṇān

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम्महता रथवंशेन परिवव्रुः पितामहम्

tataste pārthivāḥ sarve śrutvā pārthasya bhāṣitammahatā rathavaṃśena parivavruḥ pitāmaham

स समन्तात्परिवृतः पिता देवव्रतस्तवचिक्रीड धनुषा राजन्पातयानो महारथान्

sa samantātparivṛtaḥ pitā devavratastavacikrīḍa dhanuṣā rājanpātayāno mahārathān

तं चरन्तं रणे पार्था ददृशुः कौरवं युधिमृगमध्यं प्रविश्येव यथा सिंहशिशुं वने

taṃ carantaṃ raṇe pārthā dadṛśuḥ kauravaṃ yudhimṛgamadhyaṃ praviśyeva yathā siṃhaśiśuṃ vane

तर्जयानं रणे शूरांस्त्रासयानं च सायकैःदृष्ट्वा त्रेसुर्महाराज सिंहं मृगगणा इव

tarjayānaṃ raṇe śūrāṃstrāsayānaṃ ca sāyakaiḥdṛṣṭvā tresurmahārāja siṃhaṃ mṛgagaṇā iva

रणे भरतसिंहस्य ददृशुः क्षत्रिया गतिम्अग्नेर्वायुसहायस्य यथा कक्षं दिधक्षतः

raṇe bharatasiṃhasya dadṛśuḥ kṣatriyā gatimagnervāyusahāyasya yathā kakṣaṃ didhakṣataḥ

शिरांसि रथिनां भीष्मः पातयामास संयुगेतालेभ्य इव पक्वानि फलानि कुशलो नरः

śirāṃsi rathināṃ bhīṣmaḥ pātayāmāsa saṃyugetālebhya iva pakvāni phalāni kuśalo naraḥ

पतद्भिश्च महाराज शिरोभिर्धरणीतलेबभूव तुमुलः शब्दः पततामश्मनामिव

patadbhiśca mahārāja śirobhirdharaṇītalebabhūva tumulaḥ śabdaḥ patatāmaśmanāmiva

तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने सुदारुणेसर्वेषामेव सैन्यानामासीद्व्यतिकरो महान्

tasmiṃstu tumule yuddhe vartamāne sudāruṇesarveṣāmeva sainyānāmāsīdvyatikaro mahān

भिन्नेषु तेषु व्यूहेषु क्षत्रिया इतरेतरम्एकमेकं समाहूय युद्धायैवोपतस्थिरे

bhinneṣu teṣu vyūheṣu kṣatriyā itaretaramekamekaṃ samāhūya yuddhāyaivopatasthire

शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम्अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmahamabhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

अनादृत्य ततो भीष्मस्तं शिखण्डिनमाहवेप्रययौ सृञ्जयान्क्रुद्धः स्त्रीत्वं चिन्त्य शिखण्डिनः

anādṛtya tato bhīṣmastaṃ śikhaṇḍinamāhaveprayayau sṛñjayānkruddhaḥ strītvaṃ cintya śikhaṇḍinaḥ

सृञ्जयास्तु ततो हृष्टा दृष्ट्वा भीष्मं महारथम्सिंहनादान्बहुविधांश्चक्रुः शङ्खविमिश्रितान्

sṛñjayāstu tato hṛṣṭā dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahārathamsiṃhanādānbahuvidhāṃścakruḥ śaṅkhavimiśritān

ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम्अपरां दिशमास्थाय स्थिते सवितरि प्रभो

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipamaparāṃ diśamāsthāya sthite savitari prabho

धृष्टद्युम्नोऽथ पाञ्चाल्यः सात्यकिश्च महारथःपीडयन्तौ भृशं सैन्यं शक्तितोमरवृष्टिभिःशस्त्रैश्च बहुभी राजञ्जघ्नतुस्तावकान्रणे

dhṛṣṭadyumno'tha pāñcālyaḥ sātyakiśca mahārathaḥpīḍayantau bhṛśaṃ sainyaṃ śaktitomaravṛṣṭibhiḥśastraiśca bahubhī rājañjaghnatustāvakānraṇe

ते हन्यमानाः समरे तावकाः पुरुषर्षभआर्यां युद्धे मतिं कृत्वा न त्यजन्ति स्म संयुगम्यथोत्साहं च समरे जघ्नुर्लोकं महारथाः

te hanyamānāḥ samare tāvakāḥ puruṣarṣabhaāryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā na tyajanti sma saṃyugamyathotsāhaṃ ca samare jaghnurlokaṃ mahārathāḥ

तत्राक्रन्दो महानासीत्तावकानां महात्मनाम्वध्यतां समरे राजन्पार्षतेन महात्मना

tatrākrando mahānāsīttāvakānāṃ mahātmanāmvadhyatāṃ samare rājanpārṣatena mahātmanā

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तावकानां महारथौविन्दानुविन्दावावन्त्यौ पार्षतं प्रत्युपस्थितौ

taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tāvakānāṃ mahārathauvindānuvindāvāvantyau pārṣataṃ pratyupasthitau

तौ तस्य तुरगान्हत्वा त्वरमाणौ महारथौछादयामासतुरुभौ शरवर्षेण पार्षतम्

tau tasya turagānhatvā tvaramāṇau mahārathauchādayāmāsaturubhau śaravarṣeṇa pārṣatam

अवप्लुत्याथ पाञ्चाल्यो रथात्तूर्णं महाबलःआरुरोह रथं तूर्णं सात्यकेः सुमहात्मनः

avaplutyātha pāñcālyo rathāttūrṇaṃ mahābalaḥāruroha rathaṃ tūrṇaṃ sātyakeḥ sumahātmanaḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा महत्या सेनया वृतःआवन्त्यौ समरे क्रुद्धावभ्ययात्स परंतपौ

tato yudhiṣṭhiro rājā mahatyā senayā vṛtaḥāvantyau samare kruddhāvabhyayātsa paraṃtapau

तथैव तव पुत्रोऽपि सर्वोद्योगेन मारिषविन्दानुविन्दावावन्त्यौ परिवार्योपतस्थिवान्

tathaiva tava putro'pi sarvodyogena māriṣavindānuvindāvāvantyau parivāryopatasthivān

अर्जुनश्चापि संक्रुद्धः क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभअयोधयत संग्रामे वज्रपाणिरिवासुरान्

arjunaścāpi saṃkruddhaḥ kṣatriyānkṣatriyarṣabhaayodhayata saṃgrāme vajrapāṇirivāsurān

द्रोणश्च समरे क्रुद्धः पुत्रस्य प्रियकृत्तवव्यधमत्सर्वपाञ्चालांस्तूलराशिमिवानलः

droṇaśca samare kruddhaḥ putrasya priyakṛttavavyadhamatsarvapāñcālāṃstūlarāśimivānalaḥ

दुर्योधनपुरोगास्तु पुत्रास्तव विशां पतेपरिवार्य रणे भीष्मं युयुधुः पाण्डवैः सह

duryodhanapurogāstu putrāstava viśāṃ pateparivārya raṇe bhīṣmaṃ yuyudhuḥ pāṇḍavaiḥ saha

ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करेअब्रवीत्तावकान्सर्वांस्त्वरध्वमिति भारत

tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskareabravīttāvakānsarvāṃstvaradhvamiti bhārata

युध्यतां तु तथा तेषां कुर्वतां कर्म दुष्करम्अस्तं गिरिमथारूढे नप्रकाशति भास्करे

yudhyatāṃ tu tathā teṣāṃ kurvatāṃ karma duṣkaramastaṃ girimathārūḍhe naprakāśati bhāskare

प्रावर्तत नदी घोरा शोणितौघतरङ्गिणीगोमायुगणसंकीर्णा क्षणेन रजनीमुखे

prāvartata nadī ghorā śoṇitaughataraṅgiṇīgomāyugaṇasaṃkīrṇā kṣaṇena rajanīmukhe

शिवाभिरशिवाभिश्च रुवद्भिर्भैरवं रवम्घोरमायोधनं जज्ञे भूतसंघसमाकुलम्

śivābhiraśivābhiśca ruvadbhirbhairavaṃ ravamghoramāyodhanaṃ jajñe bhūtasaṃghasamākulam

राक्षसाश्च पिशाचाश्च तथान्ये पिशिताशनाःसमन्ततो व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः

rākṣasāśca piśācāśca tathānye piśitāśanāḥsamantato vyadṛśyanta śataśo'tha sahasraśaḥ

अर्जुनोऽथ सुशर्मादीन्राज्ञस्तान्सपदानुगान्विजित्य पृतनामध्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति

arjuno'tha suśarmādīnrājñastānsapadānugānvijitya pṛtanāmadhye yayau svaśibiraṃ prati

युधिष्ठिरोऽपि कौरव्यो भ्रातृभ्यां सहितस्तदाययौ स्वशिबिरं राजा निशायां सेनया वृतः

yudhiṣṭhiro'pi kauravyo bhrātṛbhyāṃ sahitastadāyayau svaśibiraṃ rājā niśāyāṃ senayā vṛtaḥ

भीमसेनोऽपि राजेन्द्र दुर्योधनमुखान्रथान्अवजित्य ततः संख्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति

bhīmaseno'pi rājendra duryodhanamukhānrathānavajitya tataḥ saṃkhye yayau svaśibiraṃ prati

दुर्योधनोऽपि नृपतिः परिवार्य महारणेभीष्मं शांतनवं तूर्णं प्रयातः शिबिरं प्रति

duryodhano'pi nṛpatiḥ parivārya mahāraṇebhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ tūrṇaṃ prayātaḥ śibiraṃ prati

द्रोणो द्रौणिः कृपः शल्यः कृतवर्मा च सात्वतःपरिवार्य चमूं सर्वां प्रययुः शिबिरं प्रति

droṇo drauṇiḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥparivārya camūṃ sarvāṃ prayayuḥ śibiraṃ prati

तथैव सात्यकी राजन्धृष्टद्युम्नश्च पार्षतःपरिवार्य रणे योधान्ययतुः शिबिरं प्रति

tathaiva sātyakī rājandhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥparivārya raṇe yodhānyayatuḥ śibiraṃ prati

एवमेते महाराज तावकाः पाण्डवैः सहपर्यवर्तन्त सहिता निशाकाले परंतपाः

evamete mahārāja tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ sahaparyavartanta sahitā niśākāle paraṃtapāḥ

ततः स्वशिबिरं गत्वा पाण्डवाः कुरवस्तथान्यविशन्त महाराज पूजयन्तः परस्परम्

tataḥ svaśibiraṃ gatvā pāṇḍavāḥ kuravastathānyaviśanta mahārāja pūjayantaḥ parasparam

रक्षां कृत्वात्मनः शूरा न्यस्य गुल्मान्यथाविधिअपनीय च शल्यांस्ते स्नात्वा च विविधैर्जलैः

rakṣāṃ kṛtvātmanaḥ śūrā nyasya gulmānyathāvidhiapanīya ca śalyāṃste snātvā ca vividhairjalaiḥ

कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे संस्तूयन्तश्च बन्दिभिःगीतवादित्रशब्देन व्यक्रीडन्त यशस्विनः

kṛtasvastyayanāḥ sarve saṃstūyantaśca bandibhiḥgītavāditraśabdena vyakrīḍanta yaśasvinaḥ

मुहूर्तमिव तत्सर्वमभवत्स्वर्गसंनिभम्न हि युद्धकथां कांचित्तत्र चक्रुर्महारथाः

muhūrtamiva tatsarvamabhavatsvargasaṃnibhamna hi yuddhakathāṃ kāṃcittatra cakrurmahārathāḥ

ते प्रसुप्ते बले तत्र परिश्रान्तजने नृपहस्त्यश्वबहुले राजन्प्रेक्षणीये बभूवतुः

te prasupte bale tatra pariśrāntajane nṛpahastyaśvabahule rājanprekṣaṇīye babhūvatuḥ