Parva.Adhyaya 6.85

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

दृष्ट्वा मम हतान्पुत्रान्बहूनेकेन संजयभीष्मो द्रोणः कृपश्चैव किमकुर्वत संयुगे

dṛṣṭvā mama hatānputrānbahūnekena saṃjayabhīṣmo droṇaḥ kṛpaścaiva kimakurvata saṃyuge

अहन्यहनि मे पुत्राः क्षयं गच्छन्ति संजयमन्येऽहं सर्वथा सूत दैवेनोपहता भृशम्

ahanyahani me putrāḥ kṣayaṃ gacchanti saṃjayamanye'haṃ sarvathā sūta daivenopahatā bhṛśam

यत्र मे तनयाः सर्वे जीयन्ते न जयन्त्युतयत्र भीष्मस्य द्रोणस्य कृपस्य च महात्मनः

yatra me tanayāḥ sarve jīyante na jayantyutayatra bhīṣmasya droṇasya kṛpasya ca mahātmanaḥ

सौमदत्तेश्च वीरस्य भगदत्तस्य चोभयोःअश्वत्थाम्नस्तथा तात शूराणां सुमहात्मनाम्

saumadatteśca vīrasya bhagadattasya cobhayoḥaśvatthāmnastathā tāta śūrāṇāṃ sumahātmanām

अन्येषां चैव वीराणां मध्यगास्तनया ममयदहन्यन्त संग्रामे किमन्यद्भागधेयतः

anyeṣāṃ caiva vīrāṇāṃ madhyagāstanayā mamayadahanyanta saṃgrāme kimanyadbhāgadheyataḥ

न हि दुर्योधनो मन्दः पुरा प्रोक्तमबुध्यतवार्यमाणो मया तात भीष्मेण विदुरेण च

na hi duryodhano mandaḥ purā proktamabudhyatavāryamāṇo mayā tāta bhīṣmeṇa vidureṇa ca

गान्धार्या चैव दुर्मेधाः सततं हितकाम्ययानावबुध्यत्पुरा मोहात्तस्य प्राप्तमिदं फलम्

gāndhāryā caiva durmedhāḥ satataṃ hitakāmyayānāvabudhyatpurā mohāttasya prāptamidaṃ phalam

यद्भीमसेनः समरे पुत्रान्मम विचेतसःअहन्यहनि संक्रुद्धो नयते यमसादनम्

yadbhīmasenaḥ samare putrānmama vicetasaḥahanyahani saṃkruddho nayate yamasādanam

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

इदं तत्समनुप्राप्तं क्षत्तुर्वचनमुत्तमम्न बुद्धवानसि विभो प्रोच्यमानं हितं तदा

idaṃ tatsamanuprāptaṃ kṣatturvacanamuttamamna buddhavānasi vibho procyamānaṃ hitaṃ tadā

निवारय सुतान्द्यूतात्पाण्डवान्मा द्रुहेति चसुहृदां हितकामानां ब्रुवतां तत्तदेव च

nivāraya sutāndyūtātpāṇḍavānmā druheti casuhṛdāṃ hitakāmānāṃ bruvatāṃ tattadeva ca

न शुश्रूषसि यद्वाक्यं मर्त्यः पथ्यमिवौषधम्तदेव त्वामनुप्राप्तं वचनं साधु भाषितम्

na śuśrūṣasi yadvākyaṃ martyaḥ pathyamivauṣadhamtadeva tvāmanuprāptaṃ vacanaṃ sādhu bhāṣitam

विदुरद्रोणभीष्माणां तथान्येषां हितैषिणाम्अकृत्वा वचनं पथ्यं क्षयं गच्छन्ति कौरवाः

viduradroṇabhīṣmāṇāṃ tathānyeṣāṃ hitaiṣiṇāmakṛtvā vacanaṃ pathyaṃ kṣayaṃ gacchanti kauravāḥ

तदेतत्समतिक्रान्तं पूर्वमेव विशां पतेतस्मान्मे शृणु तत्त्वेन यथा युद्धमवर्तत

tadetatsamatikrāntaṃ pūrvameva viśāṃ patetasmānme śṛṇu tattvena yathā yuddhamavartata

मध्याह्ने सुमहारौद्रः संग्रामः समपद्यतलोकक्षयकरो राजंस्तन्मे निगदतः शृणु

madhyāhne sumahāraudraḥ saṃgrāmaḥ samapadyatalokakṣayakaro rājaṃstanme nigadataḥ śṛṇu

ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात्संरब्धान्यभ्यधावन्त भीष्ममेव जिघांसया

tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanātsaṃrabdhānyabhyadhāvanta bhīṣmameva jighāṃsayā

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश्च महारथःयुक्तानीका महाराज भीष्ममेव समभ्ययुः

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiśca mahārathaḥyuktānīkā mahārāja bhīṣmameva samabhyayuḥ

अर्जुनो द्रौपदेयाश्च चेकितानश्च संयुगेदुर्योधनसमादिष्टान्राज्ञः सर्वान्समभ्ययुः

arjuno draupadeyāśca cekitānaśca saṃyugeduryodhanasamādiṣṭānrājñaḥ sarvānsamabhyayuḥ

अभिमन्युस्तथा वीरो हैडिम्बश्च महारथःभीमसेनश्च संक्रुद्धस्तेऽभ्यधावन्त कौरवान्

abhimanyustathā vīro haiḍimbaśca mahārathaḥbhīmasenaśca saṃkruddhaste'bhyadhāvanta kauravān

त्रिधाभूतैरवध्यन्त पाण्डवैः कौरवा युधितथैव कौरवे राजन्नवध्यन्त परे रणे

tridhābhūtairavadhyanta pāṇḍavaiḥ kauravā yudhitathaiva kaurave rājannavadhyanta pare raṇe

द्रोणस्तु रथिनां श्रेष्ठः सोमकान्सृञ्जयैः सहअभ्यद्रवत संक्रुद्धः प्रेषयिष्यन्यमक्षयम्

droṇastu rathināṃ śreṣṭhaḥ somakānsṛñjayaiḥ sahaabhyadravata saṃkruddhaḥ preṣayiṣyanyamakṣayam

तत्राक्रन्दो महानासीत्सृञ्जयानां महात्मनाम्वध्यतां समरे राजन्भारद्वाजेन धन्विना

tatrākrando mahānāsītsṛñjayānāṃ mahātmanāmvadhyatāṃ samare rājanbhāradvājena dhanvinā

द्रोणेन निहतास्तत्र क्षत्रिया बहवो रणेविवेष्टन्तः स्म दृश्यन्ते व्याधिक्लिष्टा नरा इव

droṇena nihatāstatra kṣatriyā bahavo raṇeviveṣṭantaḥ sma dṛśyante vyādhikliṣṭā narā iva

कूजतां क्रन्दतां चैव स्तनतां चैव संयुगेअनिशं श्रूयते शब्दः क्षुत्कृशानां नृणामिव

kūjatāṃ krandatāṃ caiva stanatāṃ caiva saṃyugeaniśaṃ śrūyate śabdaḥ kṣutkṛśānāṃ nṛṇāmiva

तथैव कौरवेयाणां भीमसेनो महाबलःचकार कदनं घोरं क्रुद्धः काल इवापरः

tathaiva kauraveyāṇāṃ bhīmaseno mahābalaḥcakāra kadanaṃ ghoraṃ kruddhaḥ kāla ivāparaḥ

वध्यतां तत्र सैन्यानामन्योन्येन महारणेप्रावर्तत नदी घोरा रुधिरौघप्रवाहिनी

vadhyatāṃ tatra sainyānāmanyonyena mahāraṇeprāvartata nadī ghorā rudhiraughapravāhinī

स संग्रामो महाराज घोररूपोऽभवन्महान्कुरूणां पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः

sa saṃgrāmo mahārāja ghorarūpo'bhavanmahānkurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ

ततो भीमो रणे क्रुद्धो रभसश्च विशेषतःगजानीकं समासाद्य प्रेषयामास मृत्यवे

tato bhīmo raṇe kruddho rabhasaśca viśeṣataḥgajānīkaṃ samāsādya preṣayāmāsa mṛtyave

तत्र भारत भीमेन नाराचाभिहता गजाःपेतुः सेदुश्च नेदुश्च दिशश्च परिबभ्रमुः

tatra bhārata bhīmena nārācābhihatā gajāḥpetuḥ seduśca neduśca diśaśca paribabhramuḥ

छिन्नहस्ता महानागाश्छिन्नपादाश्च मारिषक्रौञ्चवद्व्यनदन्भीताः पृथिवीमधिशिश्यिरे

chinnahastā mahānāgāśchinnapādāśca māriṣakrauñcavadvyanadanbhītāḥ pṛthivīmadhiśiśyire

नकुलः सहदेवश्च हयानीकमभिद्रुतौते हयाः काञ्चनापीडा रुक्मभाण्डपरिच्छदाःवध्यमाना व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः

nakulaḥ sahadevaśca hayānīkamabhidrutaute hayāḥ kāñcanāpīḍā rukmabhāṇḍaparicchadāḥvadhyamānā vyadṛśyanta śataśo'tha sahasraśaḥ

पतद्भिश्च हयै राजन्समास्तीर्यत मेदिनीनिर्जिह्वैश्च श्वसद्भिश्च कूजद्भिश्च गतासुभिःहयैर्बभौ नरश्रेष्ठ नानारूपधरैर्धरा

patadbhiśca hayai rājansamāstīryata medinīnirjihvaiśca śvasadbhiśca kūjadbhiśca gatāsubhiḥhayairbabhau naraśreṣṭha nānārūpadharairdharā

अर्जुनेन हतैः संख्ये तथा भारत वाजिभिःप्रबभौ वसुधा घोरा तत्र तत्र विशां पते

arjunena hataiḥ saṃkhye tathā bhārata vājibhiḥprababhau vasudhā ghorā tatra tatra viśāṃ pate

रथैर्भग्नैर्ध्वजैश्छिन्नैश्छत्रैश्च सुमहाप्रभैःहारैर्निष्कैः सकेयूरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः

rathairbhagnairdhvajaiśchinnaiśchatraiśca sumahāprabhaiḥhārairniṣkaiḥ sakeyūraiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ

उष्णीषैरपविद्धैश्च पताकाभिश्च सर्वषःअनुकर्षैः शुभै राजन्योक्त्रैश्चव्यसुरश्मिभिःसंछन्ना वसुधा भाति वसन्ते कुसुमैरिव

uṣṇīṣairapaviddhaiśca patākābhiśca sarvaṣaḥanukarṣaiḥ śubhai rājanyoktraiścavyasuraśmibhiḥsaṃchannā vasudhā bhāti vasante kusumairiva

एवमेष क्षयो वृत्तः पाण्डूनामपि भारतक्रुद्धे शांतनवे भीष्मे द्रोणे च रथसत्तमे

evameṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍūnāmapi bhāratakruddhe śāṃtanave bhīṣme droṇe ca rathasattame

अश्वत्थाम्नि कृपे चैव तथैव कृतवर्मणितथेतरेषु क्रुद्धेषु तावकानामपि क्षयः

aśvatthāmni kṛpe caiva tathaiva kṛtavarmaṇitathetareṣu kruddheṣu tāvakānāmapi kṣayaḥ