Parva.Adhyaya 6.95

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

प्रभातायां तु शर्वर्यां प्रातरुत्थाय वै नृपःराज्ञः समाज्ञापयत सेनां योजयतेति हअद्य भीष्मो रणे क्रुद्धो निहनिष्यति सोमकान्

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ prātarutthāya vai nṛpaḥrājñaḥ samājñāpayata senāṃ yojayateti haadya bhīṣmo raṇe kruddho nihaniṣyati somakān

दुर्योधनस्य तच्छ्रुत्वा रात्रौ विलपितं बहुमन्यमानः स तं राजन्प्रत्यादेशमिवात्मनः

duryodhanasya tacchrutvā rātrau vilapitaṃ bahumanyamānaḥ sa taṃ rājanpratyādeśamivātmanaḥ

निर्वेदं परमं गत्वा विनिन्द्य परवाच्यताम्दीर्घं दध्यौ शांतनवो योद्धुकामोऽर्जुनं रणे

nirvedaṃ paramaṃ gatvā vinindya paravācyatāmdīrghaṃ dadhyau śāṃtanavo yoddhukāmo'rjunaṃ raṇe

इङ्गितेन तु तज्ज्ञात्वा गाङ्गेयेन विचिन्तितम्दुर्योधनो महाराज दुःशासनमचोदयत्

iṅgitena tu tajjñātvā gāṅgeyena vicintitamduryodhano mahārāja duḥśāsanamacodayat

दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणःद्वात्रिंशत्त्वमनीकानि सर्वाण्येवाभिचोदय

duḥśāsana rathāstūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥdvātriṃśattvamanīkāni sarvāṇyevābhicodaya

इदं हि समनुप्राप्तं वर्षपूगाभिचिन्तितम्पाण्डवानां ससैन्यानां वधो राज्यस्य चागमः

idaṃ hi samanuprāptaṃ varṣapūgābhicintitampāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ vadho rājyasya cāgamaḥ

तत्र कार्यमहं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम्स नो गुप्तः सुखाय स्याद्धन्यात्पार्थांश्च संयुगे

tatra kāryamahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇamsa no guptaḥ sukhāya syāddhanyātpārthāṃśca saṃyuge

अब्रवीच्च विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम्स्त्रीपूर्वको ह्यसौ जातस्तस्माद्वर्ज्यो रणे मया

abravīcca viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinamstrīpūrvako hyasau jātastasmādvarjyo raṇe mayā

लोकस्तद्वेद यदहं पितुः प्रियचिकीर्षयाराज्यं स्फीतं महाबाहो स्त्रियश्च त्यक्तवान्पुरा

lokastadveda yadahaṃ pituḥ priyacikīrṣayārājyaṃ sphītaṃ mahābāho striyaśca tyaktavānpurā

नैव चाहं स्त्रियं जातु न स्त्रीपूर्वं कथंचनहन्यां युधि नरश्रेष्ठ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

naiva cāhaṃ striyaṃ jātu na strīpūrvaṃ kathaṃcanahanyāṃ yudhi naraśreṣṭha satyametadbravīmi te

अयं स्त्रीपूर्वको राजञ्शिखण्डी यदि ते श्रुतःउद्योगे कथितं यत्तत्तथा जाता शिखण्डिनी

ayaṃ strīpūrvako rājañśikhaṇḍī yadi te śrutaḥudyoge kathitaṃ yattattathā jātā śikhaṇḍinī

कन्या भूत्वा पुमाञ्जातः स च योत्स्यति भारततस्याहं प्रमुखे बाणान्न मुञ्चेयं कथंचन

kanyā bhūtvā pumāñjātaḥ sa ca yotsyati bhāratatasyāhaṃ pramukhe bāṇānna muñceyaṃ kathaṃcana

युद्धे तु क्षत्रियांस्तात पाण्डवानां जयैषिणःसर्वानन्यान्हनिष्यामि संप्राप्तान्बाणगोचरान्

yuddhe tu kṣatriyāṃstāta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇaḥsarvānanyānhaniṣyāmi saṃprāptānbāṇagocarān

एवं मां भरतश्रेष्ठो गाङ्गेयः प्राह शास्त्रवित्तत्र सर्वात्मना मन्ये भीष्मस्यैवाभिपालनम्

evaṃ māṃ bharataśreṣṭho gāṅgeyaḥ prāha śāstravittatra sarvātmanā manye bhīṣmasyaivābhipālanam

अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात्सिंहं महावनेमा वृकेणेव शार्दूलं घातयेम शिखण्डिना

arakṣyamāṇaṃ hi vṛko hanyātsiṃhaṃ mahāvanemā vṛkeṇeva śārdūlaṃ ghātayema śikhaṇḍinā

मातुलः शकुनिः शल्यः कृपो द्रोणो विविंशतिःयत्ता रक्षन्तु गाङ्गेयं तस्मिन्गुप्ते ध्रुवो जयः

mātulaḥ śakuniḥ śalyaḥ kṛpo droṇo viviṃśatiḥyattā rakṣantu gāṅgeyaṃ tasmingupte dhruvo jayaḥ

एतच्छ्रुत्वा तु राजानो दुर्योधनवचस्तदासर्वतो रथवंशेन गाङ्गेयं पर्यवारयन्

etacchrutvā tu rājāno duryodhanavacastadāsarvato rathavaṃśena gāṅgeyaṃ paryavārayan

पुत्राश्च तव गाङ्गेयं परिवार्य ययुर्मुदाकम्पयन्तो भुवं द्यां च क्षोभयन्तश्च पाण्डवान्

putrāśca tava gāṅgeyaṃ parivārya yayurmudākampayanto bhuvaṃ dyāṃ ca kṣobhayantaśca pāṇḍavān

तै रथैश्च सुसंयुक्तैर्दन्तिभिश्च महारथाःपरिवार्य रणे भीष्मं दंशिताः समवस्थिताः

tai rathaiśca susaṃyuktairdantibhiśca mahārathāḥparivārya raṇe bhīṣmaṃ daṃśitāḥ samavasthitāḥ

यथा देवासुरे युद्धे त्रिदशा वज्रधारिणम्सर्वे ते स्म व्यतिष्ठन्त रक्षन्तस्तं महारथम्

yathā devāsure yuddhe tridaśā vajradhāriṇamsarve te sma vyatiṣṭhanta rakṣantastaṃ mahāratham

ततो दुर्योधनो राजा पुनर्भ्रातरमब्रवीत्सव्यं चक्रं युधामन्युरुत्तमौजाश्च दक्षिणम्गोप्तारावर्जुनस्यैतावर्जुनोऽपि शिखण्डिनः

tato duryodhano rājā punarbhrātaramabravītsavyaṃ cakraṃ yudhāmanyuruttamaujāśca dakṣiṇamgoptārāvarjunasyaitāvarjuno'pi śikhaṇḍinaḥ

स रक्ष्यमाणः पार्थेन तथास्माभिर्विवर्जितःयथा भीष्मं न नो हन्याद्दुःशासन तथा कुरु

sa rakṣyamāṇaḥ pārthena tathāsmābhirvivarjitaḥyathā bhīṣmaṃ na no hanyādduḥśāsana tathā kuru

भ्रातुस्तद्वचनं श्रुत्वा पुत्रो दुःशासनस्तवभीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सेनया सह

bhrātustadvacanaṃ śrutvā putro duḥśāsanastavabhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau senayā saha

भीष्मं तु रथवंशेन दृष्ट्वा तमभिसंवृतम्अर्जुनो रथिनां श्रेष्ठो धृष्टद्युम्नमुवाच ह

bhīṣmaṃ tu rathavaṃśena dṛṣṭvā tamabhisaṃvṛtamarjuno rathināṃ śreṣṭho dhṛṣṭadyumnamuvāca ha

शिखण्डिनं नरव्याघ्र भीष्मस्य प्रमुखेऽनघस्थापयस्वाद्य पाञ्चाल्य तस्य गोप्ताहमप्युत

śikhaṇḍinaṃ naravyāghra bhīṣmasya pramukhe'naghasthāpayasvādya pāñcālya tasya goptāhamapyuta

ततः शांतनवो भीष्मो निर्ययौ सेनया सहव्यूहं चाव्यूहत महत्सर्वतोभद्रमाहवे

tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo niryayau senayā sahavyūhaṃ cāvyūhata mahatsarvatobhadramāhave

कृपश्च कृतवर्मा च शैब्यश्चैव महारथःशकुनिः सैन्धवश्चैव काम्बोजश्च सुदक्षिणः

kṛpaśca kṛtavarmā ca śaibyaścaiva mahārathaḥśakuniḥ saindhavaścaiva kāmbojaśca sudakṣiṇaḥ

भीष्मेण सहिताः सर्वे पुत्रैश्च तव भारतअग्रतः सर्वसैन्यानां व्यूहस्य प्रमुखे स्थिताः

bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve putraiśca tava bhārataagrataḥ sarvasainyānāṃ vyūhasya pramukhe sthitāḥ

द्रोणो भूरिश्रवाः शल्यो भगदत्तश्च मारिषदक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य दंशिताः

droṇo bhūriśravāḥ śalyo bhagadattaśca māriṣadakṣiṇaṃ pakṣamāśritya sthitā vyūhasya daṃśitāḥ

अश्वत्थामा सोमदत्त आवन्त्यौ च महारथौमहत्या सेनया युक्ता वामं पक्षमपालयन्

aśvatthāmā somadatta āvantyau ca mahārathaumahatyā senayā yuktā vāmaṃ pakṣamapālayan

दुर्योधनो महाराज त्रिगर्तैः सर्वतो वृतःव्यूहमध्ये स्थितो राजन्पाण्डवान्प्रति भारत

duryodhano mahārāja trigartaiḥ sarvato vṛtaḥvyūhamadhye sthito rājanpāṇḍavānprati bhārata

अलम्बुसो रथश्रेष्ठः श्रुतायुश्च महारथःपृष्ठतः सर्वसैन्यानां स्थितौ व्यूहस्य दंशितौ

alambuso rathaśreṣṭhaḥ śrutāyuśca mahārathaḥpṛṣṭhataḥ sarvasainyānāṃ sthitau vyūhasya daṃśitau

एवमेते तदा व्यूहं कृत्वा भारत तावकाःसंनद्धाः समदृश्यन्त प्रतपन्त इवाग्नयः

evamete tadā vyūhaṃ kṛtvā bhārata tāvakāḥsaṃnaddhāḥ samadṛśyanta pratapanta ivāgnayaḥ

तथा युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवःनकुलः सहदेवश्च माद्रीपुत्रावुभावपिअग्रतः सर्वसैन्यानां स्थिता व्यूहस्य दंशिताः

tathā yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenaśca pāṇḍavaḥnakulaḥ sahadevaśca mādrīputrāvubhāvapiagrataḥ sarvasainyānāṃ sthitā vyūhasya daṃśitāḥ

धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महारथःस्थिताः सैन्येन महता परानीकविनाशनाः

dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiśca mahārathaḥsthitāḥ sainyena mahatā parānīkavināśanāḥ

शिखण्डी विजयश्चैव राक्षसश्च घटोत्कचःचेकितानो महाबाहुः कुन्तिभोजश्च वीर्यवान्स्थिता रणे महाराज महत्या सेनया वृताः

śikhaṇḍī vijayaścaiva rākṣasaśca ghaṭotkacaḥcekitāno mahābāhuḥ kuntibhojaśca vīryavānsthitā raṇe mahārāja mahatyā senayā vṛtāḥ

अभिमन्युर्महेष्वासो द्रुपदश्च महारथःकेकया भ्रातरः पञ्च स्थिता युद्धाय दंशिताः

abhimanyurmaheṣvāso drupadaśca mahārathaḥkekayā bhrātaraḥ pañca sthitā yuddhāya daṃśitāḥ

एवं तेऽपि महाव्यूहं प्रतिव्यूह्य सुदुर्जयम्पाण्डवाः समरे शूराः स्थिता युद्धाय मारिष

evaṃ te'pi mahāvyūhaṃ prativyūhya sudurjayampāṇḍavāḥ samare śūrāḥ sthitā yuddhāya māriṣa

तावकास्तु रणे यत्ताः सहसेना नराधिपाःअभ्युद्ययू रणे पार्थान्भीष्मं कृत्वाग्रतो नृप

tāvakāstu raṇe yattāḥ sahasenā narādhipāḥabhyudyayū raṇe pārthānbhīṣmaṃ kṛtvāgrato nṛpa

तथैव पाण्डवा राजन्भीमसेनपुरोगमाःभीष्मं युद्धपरिप्रेप्सुं संग्रामे विजिगीषवः

tathaiva pāṇḍavā rājanbhīmasenapurogamāḥbhīṣmaṃ yuddhapariprepsuṃ saṃgrāme vijigīṣavaḥ

क्ष्वेडाः किलिकिलाशब्दान्क्रकचान्गोविषाणिकाःभेरीमृदङ्गपणवान्नादयन्तश्च पुष्करान्पाण्डवा अभ्यधावन्त नदन्तो भैरवान्रवान्

kṣveḍāḥ kilikilāśabdānkrakacāngoviṣāṇikāḥbherīmṛdaṅgapaṇavānnādayantaśca puṣkarānpāṇḍavā abhyadhāvanta nadanto bhairavānravān

भेरीमृदङ्गशङ्खानां दुन्दुभीनां च निस्वनैःउत्क्रुष्टसिंहनादैश्च वल्गितैश्च पृथग्विधैः

bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ dundubhīnāṃ ca nisvanaiḥutkruṣṭasiṃhanādaiśca valgitaiśca pṛthagvidhaiḥ

वयं प्रतिनदन्तस्तानभ्यगच्छाम सत्वराःसहसैवाभिसंक्रुद्धास्तदासीत्तुमुलं महत्

vayaṃ pratinadantastānabhyagacchāma satvarāḥsahasaivābhisaṃkruddhāstadāsīttumulaṃ mahat

ततोऽन्योन्यं प्रधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरेततः शब्देन महता प्रचकम्पे वसुंधरा

tato'nyonyaṃ pradhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakriretataḥ śabdena mahatā pracakampe vasuṃdharā

पक्षिणश्च महाघोरं व्याहरन्तो विबभ्रमुःसप्रभश्चोदितः सूर्यो निष्प्रभः समपद्यत

pakṣiṇaśca mahāghoraṃ vyāharanto vibabhramuḥsaprabhaścoditaḥ sūryo niṣprabhaḥ samapadyata

ववुश्च तुमुला वाताः शंसन्तः सुमहद्भयम्घोराश्च घोरनिर्ह्रादाः शिवास्तत्र ववाशिरेवेदयन्त्यो महाराज महद्वैशसमागतम्

vavuśca tumulā vātāḥ śaṃsantaḥ sumahadbhayamghorāśca ghoranirhrādāḥ śivāstatra vavāśirevedayantyo mahārāja mahadvaiśasamāgatam

दिशः प्रज्वलिता राजन्पांसुवर्षं पपात चरुधिरेण समुन्मिश्रमस्थिवर्षं तथैव च

diśaḥ prajvalitā rājanpāṃsuvarṣaṃ papāta carudhireṇa samunmiśramasthivarṣaṃ tathaiva ca

रुदतां वाहनानां च नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम्सुस्रुवुश्च शकृन्मूत्रं प्रध्यायन्तो विशां पते

rudatāṃ vāhanānāṃ ca netrebhyaḥ prāpatajjalamsusruvuśca śakṛnmūtraṃ pradhyāyanto viśāṃ pate

अन्तर्हिता महानादाः श्रूयन्ते भरतर्षभरक्षसां पुरुषादानां नदतां भैरवान्रवान्

antarhitā mahānādāḥ śrūyante bharatarṣabharakṣasāṃ puruṣādānāṃ nadatāṃ bhairavānravān

संपतन्तः स्म दृश्यन्ते गोमायुबकवायसाःश्वानश्च विविधैर्नादैर्भषन्तस्तत्र तस्थिरे

saṃpatantaḥ sma dṛśyante gomāyubakavāyasāḥśvānaśca vividhairnādairbhaṣantastatra tasthire

ज्वलिताश्च महोल्का वै समाहत्य दिवाकरम्निपेतुः सहसा भूमौ वेदयाना महद्भयम्

jvalitāśca maholkā vai samāhatya divākaramnipetuḥ sahasā bhūmau vedayānā mahadbhayam

महान्त्यनीकानि महासमुच्छ्रये; समागमे पाण्डवधार्तराष्ट्रयोःप्रकाशिरे शङ्खमृदङ्गनिस्वनैः; प्रकम्पितानीव वनानि वायुना

mahāntyanīkāni mahāsamucchraye; samāgame pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥprakāśire śaṅkhamṛdaṅganisvanaiḥ; prakampitānīva vanāni vāyunā

नरेन्द्रनागाश्वसमाकुलाना;मभ्यायतीनामशिवे मुहूर्तेबभूव घोषस्तुमुलश्चमूनां; वातोद्धुतानामिव सागराणाम्

narendranāgāśvasamākulānā;mabhyāyatīnāmaśive muhūrtebabhūva ghoṣastumulaścamūnāṃ; vātoddhutānāmiva sāgarāṇām