Parva.Adhyaya 6.96

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

अभिमन्यू रथोदारः पिशङ्गैस्तुरगोत्तमैःअभिदुद्राव तेजस्वी दुर्योधनबलं महत्विकिरञ्शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदः

abhimanyū rathodāraḥ piśaṅgaisturagottamaiḥabhidudrāva tejasvī duryodhanabalaṃ mahatvikirañśaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudaḥ

न शेकुः समरे क्रुद्धं सौभद्रमरिसूदनम्शस्त्रौघिणं गाहमानं सेनासागरमक्षयम्निवारयितुमप्याजौ त्वदीयाः कुरुपुंगवाः

na śekuḥ samare kruddhaṃ saubhadramarisūdanamśastraughiṇaṃ gāhamānaṃ senāsāgaramakṣayamnivārayitumapyājau tvadīyāḥ kurupuṃgavāḥ

तेन मुक्ता रणे राजञ्शराः शत्रुनिबर्हणाःक्षत्रियाननयञ्शूरान्प्रेतराजनिवेशनम्

tena muktā raṇe rājañśarāḥ śatrunibarhaṇāḥkṣatriyānanayañśūrānpretarājaniveśanam

यमदण्डोपमान्घोराञ्ज्वलनाशीविषोपमान्सौभद्रः समरे क्रुद्धः प्रेषयामास सायकान्

yamadaṇḍopamānghorāñjvalanāśīviṣopamānsaubhadraḥ samare kruddhaḥ preṣayāmāsa sāyakān

रथिनं च रथात्तूर्णं हयपृष्ठाच्च सादिनम्गजारोहांश्च सगजान्पातयामास फाल्गुनिः

rathinaṃ ca rathāttūrṇaṃ hayapṛṣṭhācca sādinamgajārohāṃśca sagajānpātayāmāsa phālguniḥ

तस्य तत्कुर्वतः कर्म महत्संख्येऽद्भुतं नृपाःपूजयां चक्रिरे हृष्टाः प्रशशंसुश्च फाल्गुनिम्

tasya tatkurvataḥ karma mahatsaṃkhye'dbhutaṃ nṛpāḥpūjayāṃ cakrire hṛṣṭāḥ praśaśaṃsuśca phālgunim

तान्यनीकानि सौभद्रो द्रावयन्बह्वशोभततूलराशिमिवाधूय मारुतः सर्वतोदिशम्

tānyanīkāni saubhadro drāvayanbahvaśobhatatūlarāśimivādhūya mārutaḥ sarvatodiśam

तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि भारतत्रातारं नाध्यगच्छन्त पङ्के मग्ना इव द्विपाः

tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni bhāratatrātāraṃ nādhyagacchanta paṅke magnā iva dvipāḥ

विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि नरोत्तमःअभिमन्युः स्थितो राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्

vidrāvya sarvasainyāni tāvakāni narottamaḥabhimanyuḥ sthito rājanvidhūmo'gniriva jvalan

न चैनं तावकाः सर्वे विषेहुररिघातिनम्प्रदीप्तं पावकं यद्वत्पतंगाः कालचोदिताः

na cainaṃ tāvakāḥ sarve viṣehurarighātinampradīptaṃ pāvakaṃ yadvatpataṃgāḥ kālacoditāḥ

प्रहरन्सर्वशत्रुभ्यः पाण्डवानां महारथःअदृश्यत महेष्वासः सवज्र इव वज्रभृत्

praharansarvaśatrubhyaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥadṛśyata maheṣvāsaḥ savajra iva vajrabhṛt

हेमपृष्ठं धनुश्चास्य ददृशे चरतो दिशःतोयदेषु यथा राजन्भ्राजमानाः शतह्रदाः

hemapṛṣṭhaṃ dhanuścāsya dadṛśe carato diśaḥtoyadeṣu yathā rājanbhrājamānāḥ śatahradāḥ

शराश्च निशिताः पीता निश्चरन्ति स्म संयुगेवनात्फुल्लद्रुमाद्राजन्भ्रमराणामिव व्रजाः

śarāśca niśitāḥ pītā niścaranti sma saṃyugevanātphulladrumādrājanbhramarāṇāmiva vrajāḥ

तथैव चरतस्तस्य सौभद्रस्य महात्मनःरथेन मेघघोषेण ददृशुर्नान्तरं जनाः

tathaiva caratastasya saubhadrasya mahātmanaḥrathena meghaghoṣeṇa dadṛśurnāntaraṃ janāḥ

मोहयित्वा कृपं द्रोणं द्रौणिं च स बृहद्बलम्सैन्धवं च महेष्वासं व्यचरल्लघु सुष्ठु च

mohayitvā kṛpaṃ droṇaṃ drauṇiṃ ca sa bṛhadbalamsaindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ vyacarallaghu suṣṭhu ca

मण्डलीकृतमेवास्य धनुः पश्याम मारिषसूर्यमण्डलसंकाशं तपतस्तव वाहिनीम्

maṇḍalīkṛtamevāsya dhanuḥ paśyāma māriṣasūryamaṇḍalasaṃkāśaṃ tapatastava vāhinīm

तं दृष्ट्वा क्षत्रियाः शूराः प्रतपन्तं शरार्चिभिःद्विफल्गुनमिमं लोकं मेनिरे तस्य कर्मभिः

taṃ dṛṣṭvā kṣatriyāḥ śūrāḥ pratapantaṃ śarārcibhiḥdviphalgunamimaṃ lokaṃ menire tasya karmabhiḥ

तेनार्दिता महाराज भारती सा महाचमूःबभ्राम तत्र तत्रैव योषिन्मदवशादिव

tenārditā mahārāja bhāratī sā mahācamūḥbabhrāma tatra tatraiva yoṣinmadavaśādiva

द्रावयित्वा च तत्सैन्यं कम्पयित्वा महारथान्नन्दयामास सुहृदो मयं जित्वेव वासवः

drāvayitvā ca tatsainyaṃ kampayitvā mahārathānnandayāmāsa suhṛdo mayaṃ jitveva vāsavaḥ

तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि संयुगेचक्रुरार्तस्वरं घोरं पर्जन्यनिनदोपमम्

tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni saṃyugecakrurārtasvaraṃ ghoraṃ parjanyaninadopamam

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्य मारिषमारुतोद्धूतवेगस्य समुद्रस्येव पर्वणिदुर्योधनस्तदा राजा आर्श्यशृङ्गिमभाषत

taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tava sainyasya māriṣamārutoddhūtavegasya samudrasyeva parvaṇiduryodhanastadā rājā ārśyaśṛṅgimabhāṣata

एष कार्ष्णिर्महेष्वासो द्वितीय इव फल्गुनःचमूं द्रावयते क्रोधाद्वृत्रो देवचमूमिव

eṣa kārṣṇirmaheṣvāso dvitīya iva phalgunaḥcamūṃ drāvayate krodhādvṛtro devacamūmiva

तस्य नान्यं प्रपश्यामि संयुगे भेषजं महत्ऋते त्वां राक्षसश्रेष्ठ सर्वविद्यासु पारगम्

tasya nānyaṃ prapaśyāmi saṃyuge bheṣajaṃ mahatṛte tvāṃ rākṣasaśreṣṭha sarvavidyāsu pāragam

स गत्वा त्वरितं वीरं जहि सौभद्रमाहवेवयं पार्थान्हनिष्यामो भीष्मद्रोणपुरःसराः

sa gatvā tvaritaṃ vīraṃ jahi saubhadramāhavevayaṃ pārthānhaniṣyāmo bhīṣmadroṇapuraḥsarāḥ

स एवमुक्तो बलवान्राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्प्रययौ समरे तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात्नर्दमानो महानादं प्रावृषीव बलाहकः

sa evamukto balavānrākṣasendraḥ pratāpavānprayayau samare tūrṇaṃ tava putrasya śāsanātnardamāno mahānādaṃ prāvṛṣīva balāhakaḥ

तस्य शब्देन महता पाण्डवानां महद्बलम्प्राचलत्सर्वतो राजन्पूर्यमाण इवार्णवः

tasya śabdena mahatā pāṇḍavānāṃ mahadbalamprācalatsarvato rājanpūryamāṇa ivārṇavaḥ

बहवश्च नरा राजंस्तस्य नादेन भीषिताःप्रियान्प्राणान्परित्यज्य निपेतुर्धरणीतले

bahavaśca narā rājaṃstasya nādena bhīṣitāḥpriyānprāṇānparityajya nipeturdharaṇītale

कार्ष्णिश्चापि मुदा युक्तः प्रगृहीतशरासनःनृत्यन्निव रथोपस्थे तद्रक्षः समुपाद्रवत्

kārṣṇiścāpi mudā yuktaḥ pragṛhītaśarāsanaḥnṛtyanniva rathopasthe tadrakṣaḥ samupādravat

ततः स राक्षसः क्रुद्धः संप्राप्यैवार्जुनिं रणेनातिदूरे स्थितस्तस्य द्रावयामास वै चमूम्

tataḥ sa rākṣasaḥ kruddhaḥ saṃprāpyaivārjuniṃ raṇenātidūre sthitastasya drāvayāmāsa vai camūm

सा वध्यमाना समरे पाण्डवानां महाचमूःप्रत्युद्ययौ रणे रक्षो देवसेना यथा बलिम्

sā vadhyamānā samare pāṇḍavānāṃ mahācamūḥpratyudyayau raṇe rakṣo devasenā yathā balim

विमर्दः सुमहानासीत्तस्य सैन्यस्य मारिषरक्षसा घोररूपेण वध्यमानस्य संयुगे

vimardaḥ sumahānāsīttasya sainyasya māriṣarakṣasā ghorarūpeṇa vadhyamānasya saṃyuge

ततः शरसहस्रैस्तां पाण्डवानां महाचमूम्व्यद्रावयद्रणे रक्षो दर्शयद्वै पराक्रमम्

tataḥ śarasahasraistāṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūmvyadrāvayadraṇe rakṣo darśayadvai parākramam

सा वध्यमाना च तथा पाण्डवानामनीकिनीरक्षसा घोररूपेण प्रदुद्राव रणे भयात्

sā vadhyamānā ca tathā pāṇḍavānāmanīkinīrakṣasā ghorarūpeṇa pradudrāva raṇe bhayāt

तां प्रमृद्य ततः सेनां पद्मिनीं वारणो यथाततोऽभिदुद्राव रणे द्रौपदेयान्महाबलान्

tāṃ pramṛdya tataḥ senāṃ padminīṃ vāraṇo yathātato'bhidudrāva raṇe draupadeyānmahābalān

ते तु क्रुद्धा महेष्वासा द्रौपदेयाः प्रहारिणःराक्षसं दुद्रुवुः सर्वे ग्रहाः पञ्च यथा रविम्

te tu kruddhā maheṣvāsā draupadeyāḥ prahāriṇaḥrākṣasaṃ dudruvuḥ sarve grahāḥ pañca yathā ravim

वीर्यवद्भिस्ततस्तैस्तु पीडितो राक्षसोत्तमःयथा युगक्षये घोरे चन्द्रमाः पञ्चभिर्ग्रहैः

vīryavadbhistatastaistu pīḍito rākṣasottamaḥyathā yugakṣaye ghore candramāḥ pañcabhirgrahaiḥ

प्रतिविन्ध्यस्ततो रक्षो बिभेद निशितैः शरैःसर्वपारशवैस्तूर्णमकुण्ठाग्रैर्महाबलः

prativindhyastato rakṣo bibheda niśitaiḥ śaraiḥsarvapāraśavaistūrṇamakuṇṭhāgrairmahābalaḥ

स तैर्भिन्नतनुत्राणः शुशुभे राक्षसोत्तमःमरीचिभिरिवार्कस्य संस्यूतो जलदो महान्

sa tairbhinnatanutrāṇaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥmarīcibhirivārkasya saṃsyūto jalado mahān

विषक्तैः स शरैश्चापि तपनीयपरिच्छदैःआर्श्यशृङ्गिर्बभौ राजन्दीप्तशृङ्ग इवाचलः

viṣaktaiḥ sa śaraiścāpi tapanīyaparicchadaiḥārśyaśṛṅgirbabhau rājandīptaśṛṅga ivācalaḥ

ततस्ते भ्रातरः पञ्च राक्षसेन्द्रं महाहवेविव्यधुर्निशितैर्बाणैस्तपनीयविभूषितैः

tataste bhrātaraḥ pañca rākṣasendraṃ mahāhavevivyadhurniśitairbāṇaistapanīyavibhūṣitaiḥ

स निर्भिन्नः शरैर्घोरैर्भुजगैः कोपितैरिवअलम्बुसो भृशं राजन्नागेन्द्र इव चुक्रुधे

sa nirbhinnaḥ śarairghorairbhujagaiḥ kopitairivaalambuso bhṛśaṃ rājannāgendra iva cukrudhe

सोऽतिविद्धो महाराज मुहूर्तमथ मारिषप्रविवेश तमो दीर्घं पीडितस्तैर्महारथैः

so'tividdho mahārāja muhūrtamatha māriṣapraviveśa tamo dīrghaṃ pīḍitastairmahārathaiḥ

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां क्रोधेन द्विगुणीकृतःचिच्छेद सायकैस्तेषां ध्वजांश्चैव धनूंषि च

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ krodhena dviguṇīkṛtaḥciccheda sāyakaisteṣāṃ dhvajāṃścaiva dhanūṃṣi ca

एकैकं च त्रिभिर्बाणैराजघान स्मयन्निवअलम्बुसो रथोपस्थे नृत्यन्निव महारथः

ekaikaṃ ca tribhirbāṇairājaghāna smayannivaalambuso rathopasthe nṛtyanniva mahārathaḥ

त्वरमाणश्च संक्रुद्धो हयांस्तेषां महात्मनाम्जघान राक्षसः क्रुद्धः सारथींश्च महाबलः

tvaramāṇaśca saṃkruddho hayāṃsteṣāṃ mahātmanāmjaghāna rākṣasaḥ kruddhaḥ sārathīṃśca mahābalaḥ

बिभेद च सुसंहृष्टः पुनश्चैनान्सुसंशितैःशरैर्बहुविधाकारैः शतशोऽथ सहस्रशः

bibheda ca susaṃhṛṣṭaḥ punaścainānsusaṃśitaiḥśarairbahuvidhākāraiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

विरथांश्च महेष्वासान्कृत्वा तत्र स राक्षसःअभिदुद्राव वेगेन हन्तुकामो निशाचरः

virathāṃśca maheṣvāsānkṛtvā tatra sa rākṣasaḥabhidudrāva vegena hantukāmo niśācaraḥ

तानर्दितान्रणे तेन राक्षसेन दुरात्मनादृष्ट्वार्जुनसुतः संख्ये राक्षसं समुपाद्रवत्

tānarditānraṇe tena rākṣasena durātmanādṛṣṭvārjunasutaḥ saṃkhye rākṣasaṃ samupādravat

तयोः समभवद्युद्धं वृत्रवासवयोरिवददृशुस्तावकाः सर्वे पाण्डवाश्च महारथाः

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ vṛtravāsavayorivadadṛśustāvakāḥ sarve pāṇḍavāśca mahārathāḥ

तौ समेतौ महायुद्धे क्रोधदीप्तौ परस्परम्महाबलौ महाराज क्रोधसंरक्तलोचनौपरस्परमवेक्षेतां कालानलसमौ युधि

tau sametau mahāyuddhe krodhadīptau parasparammahābalau mahārāja krodhasaṃraktalocanauparasparamavekṣetāṃ kālānalasamau yudhi

तयोः समागमो घोरो बभूव कटुकोदयःयथा देवासुरे युद्धे शक्रशम्बरयोरिव

tayoḥ samāgamo ghoro babhūva kaṭukodayaḥyathā devāsure yuddhe śakraśambarayoriva