Parva.Adhyaya 6.97

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

आर्जुनिं समरे शूरं विनिघ्नन्तं महारथम्अलम्बुसः कथं युद्धे प्रत्ययुध्यत संजय

ārjuniṃ samare śūraṃ vinighnantaṃ mahārathamalambusaḥ kathaṃ yuddhe pratyayudhyata saṃjaya

आर्श्यशृङ्गिं कथं चापि सौभद्रः परवीरहातन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन यथा वृत्तं स्म संयुगे

ārśyaśṛṅgiṃ kathaṃ cāpi saubhadraḥ paravīrahātanmamācakṣva tattvena yathā vṛttaṃ sma saṃyuge

धनंजयश्च किं चक्रे मम सैन्येषु संजयभीमो वा बलिनां श्रेष्ठो राक्षसो वा घटोत्कचः

dhanaṃjayaśca kiṃ cakre mama sainyeṣu saṃjayabhīmo vā balināṃ śreṣṭho rākṣaso vā ghaṭotkacaḥ

नकुलः सहदेवो वा सात्यकिर्वा महारथःएतदाचक्ष्व मे सर्वं कुशलो ह्यसि संजय

nakulaḥ sahadevo vā sātyakirvā mahārathaḥetadācakṣva me sarvaṃ kuśalo hyasi saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि संग्रामं लोमहर्षणम्यथाभूद्राक्षसेन्द्रस्य सौभद्रस्य च मारिष

hanta te'haṃ pravakṣyāmi saṃgrāmaṃ lomaharṣaṇamyathābhūdrākṣasendrasya saubhadrasya ca māriṣa

अर्जुनश्च यथा संख्ये भीमसेनश्च पाण्डवःनकुलः सहदेवश्च रणे चक्रुः पराक्रमम्

arjunaśca yathā saṃkhye bhīmasenaśca pāṇḍavaḥnakulaḥ sahadevaśca raṇe cakruḥ parākramam

तथैव तावकाः सर्वे भीष्मद्रोणपुरोगमाःअद्भुतानि विचित्राणि चक्रुः कर्माण्यभीतवत्

tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmadroṇapurogamāḥadbhutāni vicitrāṇi cakruḥ karmāṇyabhītavat

अलम्बुसस्तु समरे अभिमन्युं महारथम्विनद्य सुमहानादं तर्जयित्वा मुहुर्मुहुःअभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

alambusastu samare abhimanyuṃ mahārathamvinadya sumahānādaṃ tarjayitvā muhurmuhuḥabhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

सौभद्रोऽपि रणे राजन्सिंहवद्विनदन्मुहुःआर्श्यशृङ्गिं महेष्वासं पितुरत्यन्तवैरिणम्

saubhadro'pi raṇe rājansiṃhavadvinadanmuhuḥārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ pituratyantavairiṇam

ततः समेयतुः संख्ये त्वरितौ नरराक्षसौरथाभ्यां रथिनां श्रेष्ठौ यथा वै देवदानवौमायावी राक्षसश्रेष्ठो दिव्यास्त्रज्ञश्च फाल्गुनिः

tataḥ sameyatuḥ saṃkhye tvaritau nararākṣasaurathābhyāṃ rathināṃ śreṣṭhau yathā vai devadānavaumāyāvī rākṣasaśreṣṭho divyāstrajñaśca phālguniḥ

ततः कार्ष्णिर्महाराज निशितैः सायकैस्त्रिभिःआर्श्यशृङ्गिं रणे विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः

tataḥ kārṣṇirmahārāja niśitaiḥ sāyakaistribhiḥārśyaśṛṅgiṃ raṇe viddhvā punarvivyādha pañcabhiḥ

अलम्बुसोऽपि संक्रुद्धः कार्ष्णिं नवभिराशुगैःहृदि विव्याध वेगेन तोत्त्रैरिव महाद्विपम्

alambuso'pi saṃkruddhaḥ kārṣṇiṃ navabhirāśugaiḥhṛdi vivyādha vegena tottrairiva mahādvipam

ततः शरसहस्रेण क्षिप्रकारी निशाचरःअर्जुनस्य सुतं संख्ये पीडयामास भारत

tataḥ śarasahasreṇa kṣiprakārī niśācaraḥarjunasya sutaṃ saṃkhye pīḍayāmāsa bhārata

अभिमन्युस्ततः क्रुद्धो नवतिं नतपर्वणाम्चिक्षेप निशितान्बाणान्राक्षसस्य महोरसि

abhimanyustataḥ kruddho navatiṃ nataparvaṇāmcikṣepa niśitānbāṇānrākṣasasya mahorasi

ते तस्य विविशुस्तूर्णं कायं निर्भिद्य मर्मणिस तैर्विभिन्नसर्वाङ्गः शुशुभे राक्षसोत्तमःपुष्पितैः किंशुकै राजन्संस्तीर्ण इव पर्वतः

te tasya viviśustūrṇaṃ kāyaṃ nirbhidya marmaṇisa tairvibhinnasarvāṅgaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥpuṣpitaiḥ kiṃśukai rājansaṃstīrṇa iva parvataḥ

स धारयञ्शरान्हेमपुङ्खानपि महाबलःविबभौ राक्षसश्रेष्ठः सज्वाल इव पर्वतः

sa dhārayañśarānhemapuṅkhānapi mahābalaḥvibabhau rākṣasaśreṣṭhaḥ sajvāla iva parvataḥ

ततः क्रुद्धो महाराज आर्श्यशृङ्गिर्महाबलःमहेन्द्रप्रतिमं कार्ष्णिं छादयामास पत्रिभिः

tataḥ kruddho mahārāja ārśyaśṛṅgirmahābalaḥmahendrapratimaṃ kārṣṇiṃ chādayāmāsa patribhiḥ

तेन ते विशिखा मुक्ता यमदण्डोपमाः शिताःअभिमन्युं विनिर्भिद्य प्राविशन्धरणीतलम्

tena te viśikhā muktā yamadaṇḍopamāḥ śitāḥabhimanyuṃ vinirbhidya prāviśandharaṇītalam

तथैवार्जुनिनिर्मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाःअलम्बुसं विनिर्भिद्य प्राविशन्त धरातलम्

tathaivārjuninirmuktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥalambusaṃ vinirbhidya prāviśanta dharātalam

सौभद्रस्तु रणे रक्षः शरैः संनतपर्वभिःचक्रे विमुखमासाद्य मयं शक्र इवाहवे

saubhadrastu raṇe rakṣaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥcakre vimukhamāsādya mayaṃ śakra ivāhave

विमुखं च ततो रक्षो वध्यमानं रणेऽरिणाप्रादुश्चक्रे महामायां तामसीं परतापनः

vimukhaṃ ca tato rakṣo vadhyamānaṃ raṇe'riṇāprāduścakre mahāmāyāṃ tāmasīṃ paratāpanaḥ

ततस्ते तमसा सर्वे हृता ह्यासन्महीतलेनाभिमन्युमपश्यन्त नैव स्वान्न परान्रणे

tataste tamasā sarve hṛtā hyāsanmahītalenābhimanyumapaśyanta naiva svānna parānraṇe

अभिमन्युश्च तद्दृष्ट्वा घोररूपं महत्तमःप्रादुश्चक्रेऽस्त्रमत्युग्रं भास्करं कुरुनन्दनः

abhimanyuśca taddṛṣṭvā ghorarūpaṃ mahattamaḥprāduścakre'stramatyugraṃ bhāskaraṃ kurunandanaḥ

ततः प्रकाशमभवज्जगत्सर्वं महीपतेतां चापि जघ्निवान्मायां राक्षसस्य दुरात्मनः

tataḥ prakāśamabhavajjagatsarvaṃ mahīpatetāṃ cāpi jaghnivānmāyāṃ rākṣasasya durātmanaḥ

संक्रुद्धश्च महावीर्यो राक्षसेन्द्रं नरोत्तमःछादयामास समरे शरैः संनतपर्वभिः

saṃkruddhaśca mahāvīryo rākṣasendraṃ narottamaḥchādayāmāsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

बह्वीस्तथान्या मायाश्च प्रयुक्तास्तेन रक्षसासर्वास्त्रविदमेयात्मा वारयामास फाल्गुनिः

bahvīstathānyā māyāśca prayuktāstena rakṣasāsarvāstravidameyātmā vārayāmāsa phālguniḥ

हतमायं ततो रक्षो वध्यमानं च सायकैःरथं तत्रैव संत्यज्य प्राद्रवन्महतो भयात्

hatamāyaṃ tato rakṣo vadhyamānaṃ ca sāyakaiḥrathaṃ tatraiva saṃtyajya prādravanmahato bhayāt

तस्मिन्विनिर्जिते तूर्णं कूटयोधिनि राक्षसेआर्जुनिः समरे सैन्यं तावकं संममर्द हमदान्धो वन्यनागेन्द्रः सपद्मां पद्मिनीमिव

tasminvinirjite tūrṇaṃ kūṭayodhini rākṣaseārjuniḥ samare sainyaṃ tāvakaṃ saṃmamarda hamadāndho vanyanāgendraḥ sapadmāṃ padminīmiva

ततः शांतनवो भीष्मः सैन्यं दृष्ट्वाभिविद्रुतम्महता रथवंशेन सौभद्रं पर्यवारयत्

tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ sainyaṃ dṛṣṭvābhividrutammahatā rathavaṃśena saubhadraṃ paryavārayat

कोष्ठकीकृत्य तं वीरं धार्तराष्ट्रा महारथाःएकं सुबहवो युद्धे ततक्षुः सायकैर्दृढम्

koṣṭhakīkṛtya taṃ vīraṃ dhārtarāṣṭrā mahārathāḥekaṃ subahavo yuddhe tatakṣuḥ sāyakairdṛḍham

स तेषां रथिनां वीरः पितुस्तुल्यपराक्रमःसदृशो वासुदेवस्य विक्रमेण बलेन च

sa teṣāṃ rathināṃ vīraḥ pitustulyaparākramaḥsadṛśo vāsudevasya vikrameṇa balena ca

उभयोः सदृशं कर्म स पितुर्मातुलस्य चरणे बहुविधं चक्रे सर्वशस्त्रभृतां वरः

ubhayoḥ sadṛśaṃ karma sa piturmātulasya caraṇe bahuvidhaṃ cakre sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

ततो धनंजयो राजन्विनिघ्नंस्तव सैनिकान्आससाद रणे भीष्मं पुत्रप्रेप्सुरमर्षणः

tato dhanaṃjayo rājanvinighnaṃstava sainikānāsasāda raṇe bhīṣmaṃ putraprepsuramarṣaṇaḥ

तथैव समरे राजन्पिता देवव्रतस्तवआससाद रणे पार्थं स्वर्भानुरिव भास्करम्

tathaiva samare rājanpitā devavratastavaāsasāda raṇe pārthaṃ svarbhānuriva bhāskaram

ततः सरथनागाश्वाः पुत्रास्तव विशां पतेपरिवव्रू रणे भीष्मं जुगुपुश्च समन्ततः

tataḥ sarathanāgāśvāḥ putrāstava viśāṃ pateparivavrū raṇe bhīṣmaṃ jugupuśca samantataḥ

तथैव पाण्डवा राजन्परिवार्य धनंजयम्रणाय महते युक्ता दंशिता भरतर्षभ

tathaiva pāṇḍavā rājanparivārya dhanaṃjayamraṇāya mahate yuktā daṃśitā bharatarṣabha

शारद्वतस्ततो राजन्भीष्मस्य प्रमुखे स्थितम्अर्जुनं पञ्चविंशत्या सायकानां समाचिनोत्

śāradvatastato rājanbhīṣmasya pramukhe sthitamarjunaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samācinot

प्रत्युद्गम्याथ विव्याध सात्यकिस्तं शितैः शरैःपाण्डवप्रियकामार्थं शार्दूल इव कुञ्जरम्

pratyudgamyātha vivyādha sātyakistaṃ śitaiḥ śaraiḥpāṇḍavapriyakāmārthaṃ śārdūla iva kuñjaram

गौतमोऽपि त्वरायुक्तो माधवं नवभिः शरैःहृदि विव्याध संक्रुद्धः कङ्कपत्रपरिच्छदैः

gautamo'pi tvarāyukto mādhavaṃ navabhiḥ śaraiḥhṛdi vivyādha saṃkruddhaḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ

शैनेयोऽपि ततः क्रुद्धो भृशं विद्धो महारथःगौतमान्तकरं घोरं समादत्त शिलीमुखम्

śaineyo'pi tataḥ kruddho bhṛśaṃ viddho mahārathaḥgautamāntakaraṃ ghoraṃ samādatta śilīmukham

तमापतन्तं वेगेन शक्राशनिसमद्युतिम्द्विधा चिच्छेद संक्रुद्धो द्रौणिः परमकोपनः

tamāpatantaṃ vegena śakrāśanisamadyutimdvidhā ciccheda saṃkruddho drauṇiḥ paramakopanaḥ

समुत्सृज्याथ शैनेयो गौतमं रथिनां वरम्अभ्यद्रवद्रणे द्रौणिं राहुः खे शशिनं यथा

samutsṛjyātha śaineyo gautamaṃ rathināṃ varamabhyadravadraṇe drauṇiṃ rāhuḥ khe śaśinaṃ yathā

तस्य द्रोणसुतश्चापं द्विधा चिच्छेद भारतअथैनं छिन्नधन्वानं ताडयामास सायकैः

tasya droṇasutaścāpaṃ dvidhā ciccheda bhārataathainaṃ chinnadhanvānaṃ tāḍayāmāsa sāyakaiḥ

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय शत्रुघ्नं भारसाधनम्द्रौणिं षष्ट्या महाराज बाह्वोरुरसि चार्पयत्

so'nyatkārmukamādāya śatrughnaṃ bhārasādhanamdrauṇiṃ ṣaṣṭyā mahārāja bāhvorurasi cārpayat

स विद्धो व्यथितश्चैव मुहूर्तं कश्मलायुतःनिषसाद रथोपस्थे ध्वजयष्टिमुपाश्रितः

sa viddho vyathitaścaiva muhūrtaṃ kaśmalāyutaḥniṣasāda rathopasthe dhvajayaṣṭimupāśritaḥ

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां द्रोणपुत्रः प्रतापवान्वार्ष्णेयं समरे क्रुद्धो नाराचेन समर्दयत्

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ droṇaputraḥ pratāpavānvārṣṇeyaṃ samare kruddho nārācena samardayat

शैनेयं स तु निर्भिद्य प्राविशद्धरणीतलम्वसन्तकाले बलवान्बिलं सर्पशिशुर्यथा

śaineyaṃ sa tu nirbhidya prāviśaddharaṇītalamvasantakāle balavānbilaṃ sarpaśiśuryathā

ततोऽपरेण भल्लेन माधवस्य ध्वजोत्तमम्चिच्छेद समरे द्रौणिः सिंहनादं ननाद च

tato'pareṇa bhallena mādhavasya dhvajottamamciccheda samare drauṇiḥ siṃhanādaṃ nanāda ca

पुनश्चैनं शरैर्घोरैश्छादयामास भारतनिदाघान्ते महाराज यथा मेघो दिवाकरम्

punaścainaṃ śarairghoraiśchādayāmāsa bhāratanidāghānte mahārāja yathā megho divākaram

सात्यकिश्च महाराज शरजालं निहत्य तत्द्रौणिमभ्यपतत्तूर्णं शरजालैरनेकधा

sātyakiśca mahārāja śarajālaṃ nihatya tatdrauṇimabhyapatattūrṇaṃ śarajālairanekadhā

तापयामास च द्रौणिं शैनेयः परवीरहाविमुक्तो मेघजालेन यथैव तपनस्तथा

tāpayāmāsa ca drauṇiṃ śaineyaḥ paravīrahāvimukto meghajālena yathaiva tapanastathā

शराणां च सहस्रेण पुनरेनं समुद्यतम्सात्यकिश्छादयामास ननाद च महाबलः

śarāṇāṃ ca sahasreṇa punarenaṃ samudyatamsātyakiśchādayāmāsa nanāda ca mahābalaḥ

दृष्ट्वा पुत्रं तथा ग्रस्तं राहुणेव निशाकरम्अभ्यद्रवत शैनेयं भारद्वाजः प्रतापवान्

dṛṣṭvā putraṃ tathā grastaṃ rāhuṇeva niśākaramabhyadravata śaineyaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān

विव्याध च पृषत्केन सुतीक्ष्णेन महामृधेपरीप्सन्स्वसुतं राजन्वार्ष्णेयेनाभितापितम्

vivyādha ca pṛṣatkena sutīkṣṇena mahāmṛdheparīpsansvasutaṃ rājanvārṣṇeyenābhitāpitam

सात्यकिस्तु रणे जित्वा गुरुपुत्रं महारथम्द्रोणं विव्याध विंशत्या सर्वपारशवैः शरैः

sātyakistu raṇe jitvā guruputraṃ mahārathamdroṇaṃ vivyādha viṃśatyā sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ

तदन्तरममेयात्मा कौन्तेयः श्वेतवाहनःअभ्यद्रवद्रणे क्रुद्धो द्रोणं प्रति महारथः

tadantaramameyātmā kaunteyaḥ śvetavāhanaḥabhyadravadraṇe kruddho droṇaṃ prati mahārathaḥ

ततो द्रोणश्च पार्थश्च समेयातां महामृधेयथा बुधश्च शुक्रश्च महाराज नभस्तले

tato droṇaśca pārthaśca sameyātāṃ mahāmṛdheyathā budhaśca śukraśca mahārāja nabhastale