Parva.Adhyaya 6.99

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

मध्याह्ने तु महाराज संग्रामः समपद्यतलोकक्षयकरो रौद्रो भीष्मस्य सह सोमकैः

madhyāhne tu mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyatalokakṣayakaro raudro bhīṣmasya saha somakaiḥ

गाङ्गेयो रथिनां श्रेष्ठः पाण्डवानामनीकिनीम्व्यधमन्निशितैर्बाणैः शतशोऽथ सहस्रशः

gāṅgeyo rathināṃ śreṣṭhaḥ pāṇḍavānāmanīkinīmvyadhamanniśitairbāṇaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

संममर्द च तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तवधान्यानामिव लूनानां प्रकरं गोगणा इव

saṃmamarda ca tatsainyaṃ pitā devavratastavadhānyānāmiva lūnānāṃ prakaraṃ gogaṇā iva

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च विराटो द्रुपदस्तथाभीष्ममासाद्य समरे शरैर्जघ्नुर्महारथम्

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca virāṭo drupadastathābhīṣmamāsādya samare śarairjaghnurmahāratham

धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा विराटं च त्रिभिः शरैःद्रुपदस्य च नाराचं प्रेषयामास भारत

dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā virāṭaṃ ca tribhiḥ śaraiḥdrupadasya ca nārācaṃ preṣayāmāsa bhārata

तेन विद्धा महेष्वासा भीष्मेणामित्रकर्शिनाचुक्रुधुः समरे राजन्पादस्पृष्टा इवोरगाः

tena viddhā maheṣvāsā bhīṣmeṇāmitrakarśinācukrudhuḥ samare rājanpādaspṛṣṭā ivoragāḥ

शिखण्डी तं च विव्याध भरतानां पितामहम्स्त्रीमयं मनसा ध्यात्वा नास्मै प्राहरदच्युतः

śikhaṇḍī taṃ ca vivyādha bharatānāṃ pitāmahamstrīmayaṃ manasā dhyātvā nāsmai prāharadacyutaḥ

धृष्टद्युम्नस्तु समरे क्रोधादग्निरिव ज्वलन्पितामहं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्

dhṛṣṭadyumnastu samare krodhādagniriva jvalanpitāmahaṃ tribhirbāṇairbāhvorurasi cārpayat

द्रुपदः पञ्चविंशत्या विराटो दशभिः शरैःशिखण्डी पञ्चविंशत्या भीष्मं विव्याध सायकैः

drupadaḥ pañcaviṃśatyā virāṭo daśabhiḥ śaraiḥśikhaṇḍī pañcaviṃśatyā bhīṣmaṃ vivyādha sāyakaiḥ

सोऽतिविद्धो महाराज भीष्मः संख्ये महात्मभिःवसन्ते पुष्पशबलो रक्ताशोक इवाबभौ

so'tividdho mahārāja bhīṣmaḥ saṃkhye mahātmabhiḥvasante puṣpaśabalo raktāśoka ivābabhau

तान्प्रत्यविध्यद्गाङ्गेयस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैःद्रुपदस्य च भल्लेन धनुश्चिच्छेद मारिष

tānpratyavidhyadgāṅgeyastribhistribhirajihmagaiḥdrupadasya ca bhallena dhanuściccheda māriṣa

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय भीष्मं विव्याध पञ्चभिःसारथिं च त्रिभिर्बाणैः सुशितै रणमूर्धनि

so'nyatkārmukamādāya bhīṣmaṃ vivyādha pañcabhiḥsārathiṃ ca tribhirbāṇaiḥ suśitai raṇamūrdhani

ततो भीमो महाराज द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाःकेकया भ्रातरः पञ्च सात्यकिश्चैव सात्वतः

tato bhīmo mahārāja draupadyāḥ pañca cātmajāḥkekayā bhrātaraḥ pañca sātyakiścaiva sātvataḥ

अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं युधिष्ठिरहितेप्सयारिरक्षिषन्तः पाञ्चाल्यं धृष्टद्युम्नमुखान्रणे

abhyadravanta gāṅgeyaṃ yudhiṣṭhirahitepsayārirakṣiṣantaḥ pāñcālyaṃ dhṛṣṭadyumnamukhānraṇe

तथैव तावकाः सर्वे भीष्मरक्षार्थमुद्यताःप्रत्युद्ययुः पाण्डुसेनां सहसैन्या नराधिप

tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmarakṣārthamudyatāḥpratyudyayuḥ pāṇḍusenāṃ sahasainyā narādhipa

तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तव तेषां च संकुलम्नराश्वरथनागानां यमराष्ट्रविवर्धनम्

tatrāsītsumahadyuddhaṃ tava teṣāṃ ca saṃkulamnarāśvarathanāgānāṃ yamarāṣṭravivardhanam

रथी रथिनमासाद्य प्राहिणोद्यमसादनम्तथेतरान्समासाद्य नरनागाश्वसादिनः

rathī rathinamāsādya prāhiṇodyamasādanamtathetarānsamāsādya naranāgāśvasādinaḥ

अनयन्परलोकाय शरैः संनतपर्वभिःअस्त्रैश्च विविधैर्घोरैस्तत्र तत्र विशां पते

anayanparalokāya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥastraiśca vividhairghoraistatra tatra viśāṃ pate

रथाश्च रथिभिर्हीना हतसारथयस्तथाविप्रद्रुताश्वाः समरे दिशो जग्मुः समन्ततः

rathāśca rathibhirhīnā hatasārathayastathāvipradrutāśvāḥ samare diśo jagmuḥ samantataḥ

मर्दमाना नरान्राजन्हयांश्च सुबहून्रणेवातायमाना दृश्यन्ते गन्धर्वनगरोपमाः

mardamānā narānrājanhayāṃśca subahūnraṇevātāyamānā dṛśyante gandharvanagaropamāḥ

रथिनश्च रथैर्हीना वर्मिणस्तेजसा युताःकुण्डलोष्णीषिणः सर्वे निष्काङ्गदविभूषिताः

rathinaśca rathairhīnā varmiṇastejasā yutāḥkuṇḍaloṣṇīṣiṇaḥ sarve niṣkāṅgadavibhūṣitāḥ

देवपुत्रसमा रूपे शौर्ये शक्रसमा युधिऋद्ध्या वैश्रवणं चाति नयेन च बृहस्पतिम्

devaputrasamā rūpe śaurye śakrasamā yudhiṛddhyā vaiśravaṇaṃ cāti nayena ca bṛhaspatim

सर्वलोकेश्वराः शूरास्तत्र तत्र विशां पतेविप्रद्रुता व्यदृश्यन्त प्राकृता इव मानवाः

sarvalokeśvarāḥ śūrāstatra tatra viśāṃ patevipradrutā vyadṛśyanta prākṛtā iva mānavāḥ

दन्तिनश्च नरश्रेष्ठ विहीना वरसादिभिःमृद्नन्तः स्वान्यनीकानि संपेतुः सर्वशब्दगाः

dantinaśca naraśreṣṭha vihīnā varasādibhiḥmṛdnantaḥ svānyanīkāni saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ

वर्मभिश्चामरैश्छत्रैः पताकाभिश्च मारिषकक्ष्याभिरथ तोत्त्रैश्च घण्टाभिस्तोमरैस्तथा

varmabhiścāmaraiśchatraiḥ patākābhiśca māriṣakakṣyābhiratha tottraiśca ghaṇṭābhistomaraistathā

विशीर्णैर्विप्रधावन्तो दृश्यन्ते स्म दिशो दशनगमेघप्रतीकाशैर्जलदोदयनिस्वनैः

viśīrṇairvipradhāvanto dṛśyante sma diśo daśanagameghapratīkāśairjaladodayanisvanaiḥ

तथैव दन्तिभिर्हीनान्गजारोहान्विशां पतेप्रधावन्तोऽन्वपश्याम तव तेषां च संकुले

tathaiva dantibhirhīnāngajārohānviśāṃ patepradhāvanto'nvapaśyāma tava teṣāṃ ca saṃkule

नानादेशसमुत्थांश्च तुरगान्हेमभूषितान्वातायमानानद्राक्षं शतशोऽथ सहस्रशः

nānādeśasamutthāṃśca turagānhemabhūṣitānvātāyamānānadrākṣaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

अश्वारोहान्हतैरश्वैर्गृहीतासीन्समन्ततःद्रवमाणानपश्याम द्राव्यमाणांश्च संयुगे

aśvārohānhatairaśvairgṛhītāsīnsamantataḥdravamāṇānapaśyāma drāvyamāṇāṃśca saṃyuge

गजो गजं समासाद्य द्रवमाणं महारणेययौ विमृद्नंस्तरसा पदातीन्वाजिनस्तथा

gajo gajaṃ samāsādya dravamāṇaṃ mahāraṇeyayau vimṛdnaṃstarasā padātīnvājinastathā

तथैव च रथान्राजन्संममर्द रणे गजःरथश्चैव समासाद्य पदातिं तुरगं तथा

tathaiva ca rathānrājansaṃmamarda raṇe gajaḥrathaścaiva samāsādya padātiṃ turagaṃ tathā

व्यमृद्नात्समरे राजंस्तुरगांश्च नरान्रणेएवं ते बहुधा राजन्प्रमृद्नन्तः परस्परम्

vyamṛdnātsamare rājaṃsturagāṃśca narānraṇeevaṃ te bahudhā rājanpramṛdnantaḥ parasparam

तस्मिन्रौद्रे तथा युद्धे वर्तमाने महाभयेप्रावर्तत नदी घोरा शोणितान्त्रतरङ्गिणी

tasminraudre tathā yuddhe vartamāne mahābhayeprāvartata nadī ghorā śoṇitāntrataraṅgiṇī

अस्थिसंचयसंघाटा केशशैवलशाद्वलारथह्रदा शरावर्ता हयमीना दुरासदा

asthisaṃcayasaṃghāṭā keśaśaivalaśādvalārathahradā śarāvartā hayamīnā durāsadā

शीर्षोपलसमाकीर्णा हस्तिग्राहसमाकुलाकवचोष्णीषफेनाढ्या धनुर्द्वीपासिकच्छपा

śīrṣopalasamākīrṇā hastigrāhasamākulākavacoṣṇīṣaphenāḍhyā dhanurdvīpāsikacchapā

पताकाध्वजवृक्षाढ्या मर्त्यकूलापहारिणीक्रव्यादसंघसंकीर्णा यमराष्ट्रविवर्धिनी

patākādhvajavṛkṣāḍhyā martyakūlāpahāriṇīkravyādasaṃghasaṃkīrṇā yamarāṣṭravivardhinī

तां नदीं क्षत्रियाः शूरा हयनागरथप्लवैःप्रतेरुर्बहवो राजन्भयं त्यक्त्वा महाहवे

tāṃ nadīṃ kṣatriyāḥ śūrā hayanāgarathaplavaiḥpraterurbahavo rājanbhayaṃ tyaktvā mahāhave

अपोवाह रणे भीरून्कश्मलेनाभिसंवृतान्यथा वैतरणी प्रेतान्प्रेतराजपुरं प्रति

apovāha raṇe bhīrūnkaśmalenābhisaṃvṛtānyathā vaitaraṇī pretānpretarājapuraṃ prati

प्राक्रोशन्क्षत्रियास्तत्र दृष्ट्वा तद्वैशसं महत्दुर्योधनापराधेन क्षयं गच्छन्ति कौरवाः

prākrośankṣatriyāstatra dṛṣṭvā tadvaiśasaṃ mahatduryodhanāparādhena kṣayaṃ gacchanti kauravāḥ

गुणवत्सु कथं द्वेषं धार्तराष्ट्रो जनेश्वरःकृतवान्पाण्डुपुत्रेषु पापात्मा लोभमोहितः

guṇavatsu kathaṃ dveṣaṃ dhārtarāṣṭro janeśvaraḥkṛtavānpāṇḍuputreṣu pāpātmā lobhamohitaḥ

एवं बहुविधा वाचः श्रूयन्ते स्मात्र भारतपाण्डवस्तवसंयुक्ताः पुत्राणां ते सुदारुणाः

evaṃ bahuvidhā vācaḥ śrūyante smātra bhāratapāṇḍavastavasaṃyuktāḥ putrāṇāṃ te sudāruṇāḥ

ता निशम्य तदा वाचः सर्वयोधैरुदाहृताःआगस्कृत्सर्वलोकस्य पुत्रो दुर्योधनस्तव

tā niśamya tadā vācaḥ sarvayodhairudāhṛtāḥāgaskṛtsarvalokasya putro duryodhanastava

भीष्मं द्रोणं कृपं चैव शल्यं चोवाच भारतयुध्यध्वमनहंकाराः किं चिरं कुरुथेति च

bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ caiva śalyaṃ covāca bhāratayudhyadhvamanahaṃkārāḥ kiṃ ciraṃ kurutheti ca

ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सहअक्षद्यूतकृतं राजन्सुघोरं वैशसं तदा

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ sahaakṣadyūtakṛtaṃ rājansughoraṃ vaiśasaṃ tadā

यत्पुरा न निगृह्णीषे वार्यमाणो महात्मभिःवैचित्रवीर्य तस्येदं फलं पश्य तथाविधम्

yatpurā na nigṛhṇīṣe vāryamāṇo mahātmabhiḥvaicitravīrya tasyedaṃ phalaṃ paśya tathāvidham

न हि पाण्डुसुता राजन्ससैन्याः सपदानुगाःरक्षन्ति समरे प्राणान्कौरवा वा विशां पते

na hi pāṇḍusutā rājansasainyāḥ sapadānugāḥrakṣanti samare prāṇānkauravā vā viśāṃ pate

एतस्मात्कारणाद्घोरो वर्तते स्म जनक्षयःदैवाद्वा पुरुषव्याघ्र तव चापनयान्नृप

etasmātkāraṇādghoro vartate sma janakṣayaḥdaivādvā puruṣavyāghra tava cāpanayānnṛpa