Parva.Adhyaya 7.1

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

तमप्रतिमसत्त्वौजोबलवीर्यपराक्रमम्हतं देवव्रतं श्रुत्वा पाञ्चाल्येन शिखण्डिना

tamapratimasattvaujobalavīryaparākramamhataṃ devavrataṃ śrutvā pāñcālyena śikhaṇḍinā

धृतराष्ट्रस्तदा राजा शोकव्याकुलचेतनःकिमचेष्टत विप्रर्षे हते पितरि वीर्यवान्

dhṛtarāṣṭrastadā rājā śokavyākulacetanaḥkimaceṣṭata viprarṣe hate pitari vīryavān

तस्य पुत्रो हि भगवन्भीष्मद्रोणमुखै रथैःपराजित्य महेष्वासान्पाण्डवान्राज्यमिच्छति

tasya putro hi bhagavanbhīṣmadroṇamukhai rathaiḥparājitya maheṣvāsānpāṇḍavānrājyamicchati

तस्मिन्हते तु भगवन्केतौ सर्वधनुष्मताम्यदचेष्टत कौरव्यस्तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम

tasminhate tu bhagavanketau sarvadhanuṣmatāmyadaceṣṭata kauravyastanme brūhi dvijottama

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

निहतं पितरं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनाधिपःलेभे न शान्तिं कौरव्यश्चिन्ताशोकपरायणः

nihataṃ pitaraṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro janādhipaḥlebhe na śāntiṃ kauravyaścintāśokaparāyaṇaḥ

तस्य चिन्तयतो दुःखमनिशं पार्थिवस्य तत्आजगाम विशुद्धात्मा पुनर्गावल्गणिस्तदा

tasya cintayato duḥkhamaniśaṃ pārthivasya tatājagāma viśuddhātmā punargāvalgaṇistadā

शिबिरात्संजयं प्राप्तं निशि नागाह्वयं पुरम्आम्बिकेयो महाराज धृतराष्ट्रोऽन्वपृच्छत

śibirātsaṃjayaṃ prāptaṃ niśi nāgāhvayaṃ puramāmbikeyo mahārāja dhṛtarāṣṭro'nvapṛcchata

श्रुत्वा भीष्मस्य निधनमप्रहृष्टमना भृशम्पुत्राणां जयमाकाङ्क्षन्विललापातुरो यथा

śrutvā bhīṣmasya nidhanamaprahṛṣṭamanā bhṛśamputrāṇāṃ jayamākāṅkṣanvilalāpāturo yathā

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

संसाध्य तु महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम्किमकार्षुः परं तात कुरवः कालचोदिताः

saṃsādhya tu mahātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramamkimakārṣuḥ paraṃ tāta kuravaḥ kālacoditāḥ

तस्मिन्विनिहते शूरे दुराधर्षे महौजसिकिं नु स्वित्कुरवोऽकार्षुर्निमग्नाः शोकसागरे

tasminvinihate śūre durādharṣe mahaujasikiṃ nu svitkuravo'kārṣurnimagnāḥ śokasāgare

तदुदीर्णं महत्सैन्यं त्रैलोक्यस्यापि संजयभयमुत्पादयेत्तीव्रं पाण्डवानां महात्मनाम्

tadudīrṇaṃ mahatsainyaṃ trailokyasyāpi saṃjayabhayamutpādayettīvraṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām

देवव्रते तु निहते कुरूणामृषभे तदायदकार्षुर्नृपतयस्तन्ममाचक्ष्व संजय

devavrate tu nihate kurūṇāmṛṣabhe tadāyadakārṣurnṛpatayastanmamācakṣva saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

शृणु राजन्नेकमना वचनं ब्रुवतो ममयत्ते पुत्रास्तदाकार्षुर्हते देवव्रते मृधे

śṛṇu rājannekamanā vacanaṃ bruvato mamayatte putrāstadākārṣurhate devavrate mṛdhe

निहते तु तदा भीष्मे राजन्सत्यपराक्रमेतावकाः पाण्डवेयाश्च प्राध्यायन्त पृथक्पृथक्

nihate tu tadā bhīṣme rājansatyaparākrametāvakāḥ pāṇḍaveyāśca prādhyāyanta pṛthakpṛthak

विस्मिताश्च प्रहृष्टाश्च क्षत्रधर्मं निशाम्य तेस्वधर्मं निन्दमानाश्च प्रणिपत्य महात्मने

vismitāśca prahṛṣṭāśca kṣatradharmaṃ niśāmya tesvadharmaṃ nindamānāśca praṇipatya mahātmane

शयनं कल्पयामासुर्भीष्मायामिततेजसेसोपधानं नरव्याघ्र शरैः संनतपर्वभिः

śayanaṃ kalpayāmāsurbhīṣmāyāmitatejasesopadhānaṃ naravyāghra śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

विधाय रक्षां भीष्माय समाभाष्य परस्परम्अनुमान्य च गाङ्गेयं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्

vidhāya rakṣāṃ bhīṣmāya samābhāṣya parasparamanumānya ca gāṅgeyaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam

क्रोधसंरक्तनयनाः समवेक्ष्य परस्परम्पुनर्युद्धाय निर्जग्मुः क्षत्रियाः कालचोदिताः

krodhasaṃraktanayanāḥ samavekṣya parasparampunaryuddhāya nirjagmuḥ kṣatriyāḥ kālacoditāḥ

ततस्तूर्यनिनादैश्च भेरीणां च महास्वनैःतावकानामनीकानि परेषां चापि निर्ययुः

tatastūryaninādaiśca bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥtāvakānāmanīkāni pareṣāṃ cāpi niryayuḥ

व्यावृत्तेऽहनि राजेन्द्र पतिते जाह्नवीसुतेअमर्षवशमापन्नाः कालोपहतचेतसः

vyāvṛtte'hani rājendra patite jāhnavīsuteamarṣavaśamāpannāḥ kālopahatacetasaḥ

अनादृत्य वचः पथ्यं गाङ्गेयस्य महात्मनःनिर्ययुर्भरतश्रेष्ठाः शस्त्राण्यादाय सर्वशः

anādṛtya vacaḥ pathyaṃ gāṅgeyasya mahātmanaḥniryayurbharataśreṣṭhāḥ śastrāṇyādāya sarvaśaḥ

मोहात्तव सपुत्रस्य वधाच्छांतनवस्य चकौरव्या मृत्युसाद्भूताः सहिताः सर्वराजभिः

mohāttava saputrasya vadhācchāṃtanavasya cakauravyā mṛtyusādbhūtāḥ sahitāḥ sarvarājabhiḥ

अजावय इवागोपा वने श्वापदसंकुलेभृशमुद्विग्नमनसो हीना देवव्रतेन ते

ajāvaya ivāgopā vane śvāpadasaṃkulebhṛśamudvignamanaso hīnā devavratena te

पतिते भरतश्रेष्ठे बभूव कुरुवाहिनीद्यौरिवापेतनक्षत्रा हीनं खमिव वायुना

patite bharataśreṣṭhe babhūva kuruvāhinīdyaurivāpetanakṣatrā hīnaṃ khamiva vāyunā

विपन्नसस्येव मही वाक्चैवासंस्कृता यथाआसुरीव यथा सेना निगृहीते पुरा बलौ

vipannasasyeva mahī vākcaivāsaṃskṛtā yathāāsurīva yathā senā nigṛhīte purā balau

विधवेव वरारोहा शुष्कतोयेव निम्नगावृकैरिव वने रुद्धा पृषती हतयूथपा

vidhaveva varārohā śuṣkatoyeva nimnagāvṛkairiva vane ruddhā pṛṣatī hatayūthapā

स्वाधर्षा हतसिंहेव महती गिरिकन्दराभारती भरतश्रेष्ठ पतिते जाह्नवीसुते

svādharṣā hatasiṃheva mahatī girikandarābhāratī bharataśreṣṭha patite jāhnavīsute

विष्वग्वातहता रुग्णा नौरिवासीन्महार्णवेबलिभिः पाण्डवैर्वीरैर्लब्धलक्षैर्भृशार्दिता

viṣvagvātahatā rugṇā naurivāsīnmahārṇavebalibhiḥ pāṇḍavairvīrairlabdhalakṣairbhṛśārditā

सा तदासीद्भृशं सेना व्याकुलाश्वरथद्विपाविषण्णभूयिष्ठनरा कृपणा द्रष्टुमाबभौ

sā tadāsīdbhṛśaṃ senā vyākulāśvarathadvipāviṣaṇṇabhūyiṣṭhanarā kṛpaṇā draṣṭumābabhau

तस्यां त्रस्ता नृपतयः सैनिकाश्च पृथग्विधाःपाताल इव मज्जन्तो हीना देवव्रतेन तेकर्णं हि कुरवोऽस्मार्षुः स हि देवव्रतोपमः

tasyāṃ trastā nṛpatayaḥ sainikāśca pṛthagvidhāḥpātāla iva majjanto hīnā devavratena tekarṇaṃ hi kuravo'smārṣuḥ sa hi devavratopamaḥ

सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठं रोचमानमिवातिथिम्बन्धुमापद्गतस्येव तमेवोपागमन्मनः

sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ rocamānamivātithimbandhumāpadgatasyeva tamevopāgamanmanaḥ

चुक्रुशुः कर्ण कर्णेति तत्र भारत पार्थिवाःराधेयं हितमस्माकं सूतपुत्रं तनुत्यजम्

cukruśuḥ karṇa karṇeti tatra bhārata pārthivāḥrādheyaṃ hitamasmākaṃ sūtaputraṃ tanutyajam

स हि नायुध्यत तदा दशाहानि महायशाःसामात्यबन्धुः कर्णो वै तमाह्वयत माचिरम्

sa hi nāyudhyata tadā daśāhāni mahāyaśāḥsāmātyabandhuḥ karṇo vai tamāhvayata māciram

भीष्मेण हि महाबाहुः सर्वक्षत्रस्य पश्यतःरथेषु गण्यमानेषु बलविक्रमशालिषुसंख्यातोऽर्धरथः कर्णो द्विगुणः सन्नरर्षभः

bhīṣmeṇa hi mahābāhuḥ sarvakṣatrasya paśyataḥratheṣu gaṇyamāneṣu balavikramaśāliṣusaṃkhyāto'rdharathaḥ karṇo dviguṇaḥ sannararṣabhaḥ

रथातिरथसंख्यायां योऽग्रणीः शूरसंमतःपितृवित्ताम्बुदेवेशानपि यो योद्धुमुत्सहेत्

rathātirathasaṃkhyāyāṃ yo'graṇīḥ śūrasaṃmataḥpitṛvittāmbudeveśānapi yo yoddhumutsahet

स तु तेनैव कोपेन राजन्गाङ्गेयमुक्तवान्त्वयि जीवति कौरव्य नाहं योत्स्ये कथंचन

sa tu tenaiva kopena rājangāṅgeyamuktavāntvayi jīvati kauravya nāhaṃ yotsye kathaṃcana

त्वया तु पाण्डवेयेषु निहतेषु महामृधेदुर्योधनमनुज्ञाप्य वनं यास्यामि कौरव

tvayā tu pāṇḍaveyeṣu nihateṣu mahāmṛdheduryodhanamanujñāpya vanaṃ yāsyāmi kaurava

पाण्डवैर्वा हते भीष्मे त्वयि स्वर्गमुपेयुषिहन्तास्म्येकरथेनैव कृत्स्नान्यान्मन्यसे रथान्

pāṇḍavairvā hate bhīṣme tvayi svargamupeyuṣihantāsmyekarathenaiva kṛtsnānyānmanyase rathān

एवमुक्त्वा महाराज दशाहानि महायशाःनायुध्यत ततः कर्णः पुत्रस्य तव संमते

evamuktvā mahārāja daśāhāni mahāyaśāḥnāyudhyata tataḥ karṇaḥ putrasya tava saṃmate

भीष्मः समरविक्रान्तः पाण्डवेयस्य पार्थिवजघान समरे योधानसंख्येयपराक्रमः

bhīṣmaḥ samaravikrāntaḥ pāṇḍaveyasya pārthivajaghāna samare yodhānasaṃkhyeyaparākramaḥ

तस्मिंस्तु निहते शूरे सत्यसंधे महौजसित्वत्सुताः कर्णमस्मार्षुस्तर्तुकामा इव प्लवम्

tasmiṃstu nihate śūre satyasaṃdhe mahaujasitvatsutāḥ karṇamasmārṣustartukāmā iva plavam

तावकास्तव पुत्राश्च सहिताः सर्वराजभिःहा कर्ण इति चाक्रन्दन्कालोऽयमिति चाब्रुवन्

tāvakāstava putrāśca sahitāḥ sarvarājabhiḥhā karṇa iti cākrandankālo'yamiti cābruvan

जामदग्न्याभ्यनुज्ञातमस्त्रे दुर्वारपौरुषम्अगमन्नो मनः कर्णं बन्धुमात्ययिकेष्विव

jāmadagnyābhyanujñātamastre durvārapauruṣamagamanno manaḥ karṇaṃ bandhumātyayikeṣviva

स हि शक्तो रणे राजंस्त्रातुमस्मान्महाभयात्त्रिदशानिव गोविन्दः सततं सुमहाभयात्

sa hi śakto raṇe rājaṃstrātumasmānmahābhayāttridaśāniva govindaḥ satataṃ sumahābhayāt

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तथा कर्णं युधि वरं कीर्तयन्तं पुनः पुनःआशीविषवदुच्छ्वस्य धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्

tathā karṇaṃ yudhi varaṃ kīrtayantaṃ punaḥ punaḥāśīviṣavaducchvasya dhṛtarāṣṭro'bravīdidam

यत्तद्वैकर्तनं कर्णमगमद्वो मनस्तदाअप्यपश्यत राधेयं सूतपुत्रं तनुत्यजम्

yattadvaikartanaṃ karṇamagamadvo manastadāapyapaśyata rādheyaṃ sūtaputraṃ tanutyajam

अपि तन्न मृषाकार्षीद्युधि सत्यपराक्रमःसंभ्रान्तानां तदार्तानां त्रस्तानां त्राणमिच्छताम्

api tanna mṛṣākārṣīdyudhi satyaparākramaḥsaṃbhrāntānāṃ tadārtānāṃ trastānāṃ trāṇamicchatām

अपि तत्पूरयां चक्रे धनुर्धरवरो युधियत्तद्विनिहते भीष्मे कौरवाणामपावृतम्

api tatpūrayāṃ cakre dhanurdharavaro yudhiyattadvinihate bhīṣme kauravāṇāmapāvṛtam

तत्खण्डं पूरयामास परेषामादधद्भयम्कृतवान्मम पुत्राणां जयाशां सफलामपि

tatkhaṇḍaṃ pūrayāmāsa pareṣāmādadhadbhayamkṛtavānmama putrāṇāṃ jayāśāṃ saphalāmapi