Parva.Adhyaya 7.10

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

शृणु दिव्यानि कर्माणि वासुदेवस्य संजयकृतवान्यानि गोविन्दो यथा नान्यः पुमान्क्वचित्

śṛṇu divyāni karmāṇi vāsudevasya saṃjayakṛtavānyāni govindo yathā nānyaḥ pumānkvacit

संवर्धता गोपकुले बालेनैव महात्मनाविख्यापितं बलं बाह्वोस्त्रिषु लोकेषु संजय

saṃvardhatā gopakule bālenaiva mahātmanāvikhyāpitaṃ balaṃ bāhvostriṣu lokeṣu saṃjaya

उच्चैःश्रवस्तुल्यबलं वायुवेगसमं जवेजघान हयराजं यो यमुनावनवासिनम्

uccaiḥśravastulyabalaṃ vāyuvegasamaṃ javejaghāna hayarājaṃ yo yamunāvanavāsinam

दानवं घोरकर्माणं गवां मृत्युमिवोत्थितम्वृषरूपधरं बाल्ये भुजाभ्यां निजघान ह

dānavaṃ ghorakarmāṇaṃ gavāṃ mṛtyumivotthitamvṛṣarūpadharaṃ bālye bhujābhyāṃ nijaghāna ha

प्रलम्बं नरकं जम्भं पीठं चापि महासुरम्मुरुं चाचलसंकाशमवधीत्पुष्करेक्षणः

pralambaṃ narakaṃ jambhaṃ pīṭhaṃ cāpi mahāsurammuruṃ cācalasaṃkāśamavadhītpuṣkarekṣaṇaḥ

तथा कंसो महातेजा जरासंधेन पालितःविक्रमेणैव कृष्णेन सगणः शातितो रणे

tathā kaṃso mahātejā jarāsaṃdhena pālitaḥvikrameṇaiva kṛṣṇena sagaṇaḥ śātito raṇe

सुनामा नाम विक्रान्तः समग्राक्षौहिणीपतिःभोजराजस्य मध्यस्थो भ्राता कंसस्य वीर्यवान्

sunāmā nāma vikrāntaḥ samagrākṣauhiṇīpatiḥbhojarājasya madhyastho bhrātā kaṃsasya vīryavān

बलदेवद्वितीयेन कृष्णेनामित्रघातिनातरस्वी समरे दग्धः ससैन्यः शूरसेनराट्

baladevadvitīyena kṛṣṇenāmitraghātinātarasvī samare dagdhaḥ sasainyaḥ śūrasenarāṭ

दुर्वासा नाम विप्रर्षिस्तथा परमकोपनःआराधितः सदारेण स चास्मै प्रददौ वरान्

durvāsā nāma viprarṣistathā paramakopanaḥārādhitaḥ sadāreṇa sa cāsmai pradadau varān

तथा गान्धारराजस्य सुतां वीरः स्वयंवरेनिर्जित्य पृथिवीपालानवहत्पुष्करेक्षणः

tathā gāndhārarājasya sutāṃ vīraḥ svayaṃvarenirjitya pṛthivīpālānavahatpuṣkarekṣaṇaḥ

अमृष्यमाणा राजानो यस्य जात्या हया इवरथे वैवाहिके युक्ताः प्रतोदेन कृतव्रणाः

amṛṣyamāṇā rājāno yasya jātyā hayā ivarathe vaivāhike yuktāḥ pratodena kṛtavraṇāḥ

जरासंधं महाबाहुमुपायेन जनार्दनःपरेण घातयामास पृथगक्षौहिणीपतिम्

jarāsaṃdhaṃ mahābāhumupāyena janārdanaḥpareṇa ghātayāmāsa pṛthagakṣauhiṇīpatim

चेदिराजं च विक्रान्तं राजसेनापतिं बलीअर्घे विवदमानं च जघान पशुवत्तदा

cedirājaṃ ca vikrāntaṃ rājasenāpatiṃ balīarghe vivadamānaṃ ca jaghāna paśuvattadā

सौभं दैत्यपुरं स्वस्थं शाल्वगुप्तं दुरासदम्समुद्रकुक्षौ विक्रम्य पातयामास माधवः

saubhaṃ daityapuraṃ svasthaṃ śālvaguptaṃ durāsadamsamudrakukṣau vikramya pātayāmāsa mādhavaḥ

अङ्गान्वङ्गान्कलिङ्गांश्च मागधान्काशिकोसलान्वत्सगर्गकरूषांश्च पुण्ड्रांश्चाप्यजयद्रणे

aṅgānvaṅgānkaliṅgāṃśca māgadhānkāśikosalānvatsagargakarūṣāṃśca puṇḍrāṃścāpyajayadraṇe

आवन्त्यान्दाक्षिणात्यांश्च पार्वतीयान्दशेरकान्काश्मीरकानौरसकान्पिशाचांश्च समन्दरान्

āvantyāndākṣiṇātyāṃśca pārvatīyāndaśerakānkāśmīrakānaurasakānpiśācāṃśca samandarān

काम्बोजान्वाटधानांश्च चोलान्पाण्ड्यांश्च संजयत्रिगर्तान्मालवांश्चैव दरदांश्च सुदुर्जयान्

kāmbojānvāṭadhānāṃśca colānpāṇḍyāṃśca saṃjayatrigartānmālavāṃścaiva daradāṃśca sudurjayān

नानादिग्भ्यश्च संप्राप्तान्व्रातानश्वशकान्प्रतिजितवान्पुण्डरीकाक्षो यवनांश्च सहानुगान्

nānādigbhyaśca saṃprāptānvrātānaśvaśakānpratijitavānpuṇḍarīkākṣo yavanāṃśca sahānugān

प्रविश्य मकरावासं यादोभिरभिसंवृतम्जिगाय वरुणं युद्धे सलिलान्तर्गतं पुरा

praviśya makarāvāsaṃ yādobhirabhisaṃvṛtamjigāya varuṇaṃ yuddhe salilāntargataṃ purā

युधि पञ्चजनं हत्वा पातालतलवासिनम्पाञ्चजन्यं हृषीकेशो दिव्यं शङ्खमवाप्तवान्

yudhi pañcajanaṃ hatvā pātālatalavāsinampāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo divyaṃ śaṅkhamavāptavān

खाण्डवे पार्थसहितस्तोषयित्वा हुताशनम्आग्नेयमस्त्रं दुर्धर्षं चक्रं लेभे महाबलः

khāṇḍave pārthasahitastoṣayitvā hutāśanamāgneyamastraṃ durdharṣaṃ cakraṃ lebhe mahābalaḥ

वैनतेयं समारुह्य त्रासयित्वामरावतीम्महेन्द्रभवनाद्वीरः पारिजातमुपानयत्

vainateyaṃ samāruhya trāsayitvāmarāvatīmmahendrabhavanādvīraḥ pārijātamupānayat

तच्च मर्षितवाञ्शक्रो जानंस्तस्य पराक्रमम्राज्ञां चाप्यजितं कंचित्कृष्णेनेह न शुश्रुम

tacca marṣitavāñśakro jānaṃstasya parākramamrājñāṃ cāpyajitaṃ kaṃcitkṛṣṇeneha na śuśruma

यच्च तन्महदाश्चर्यं सभायां मम संजयकृतवान्पुण्डरीकाक्षः कस्तदन्य इहार्हति

yacca tanmahadāścaryaṃ sabhāyāṃ mama saṃjayakṛtavānpuṇḍarīkākṣaḥ kastadanya ihārhati

यच्च भक्त्या प्रपन्नोऽहमद्राक्षं कृष्णमीश्वरम्तन्मे सुविदितं सर्वं प्रत्यक्षमिव चागमत्

yacca bhaktyā prapanno'hamadrākṣaṃ kṛṣṇamīśvaramtanme suviditaṃ sarvaṃ pratyakṣamiva cāgamat

नान्तो विक्रमयुक्तस्य बुद्ध्या युक्तस्य वा पुनःकर्मणः शक्यते गन्तुं हृषीकेशस्य संजय

nānto vikramayuktasya buddhyā yuktasya vā punaḥkarmaṇaḥ śakyate gantuṃ hṛṣīkeśasya saṃjaya

तथा गदश्च साम्बश्च प्रद्युम्नोऽथ विदूरथःआगावहोऽनिरुद्धश्च चारुदेष्णश्च सारणः

tathā gadaśca sāmbaśca pradyumno'tha vidūrathaḥāgāvaho'niruddhaśca cārudeṣṇaśca sāraṇaḥ

उल्मुको निशठश्चैव झल्ली बभ्रुश्च वीर्यवान्पृथुश्च विपृथुश्चैव समीकोऽथारिमेजयः

ulmuko niśaṭhaścaiva jhallī babhruśca vīryavānpṛthuśca vipṛthuścaiva samīko'thārimejayaḥ

एते वै बलवन्तश्च वृष्णिवीराः प्रहारिणःकथंचित्पाण्डवानीकं श्रयेयुः समरे स्थिताः

ete vai balavantaśca vṛṣṇivīrāḥ prahāriṇaḥkathaṃcitpāṇḍavānīkaṃ śrayeyuḥ samare sthitāḥ

आहूता वृष्णिवीरेण केशवेन महात्मनाततः संशयितं सर्वं भवेदिति मतिर्मम

āhūtā vṛṣṇivīreṇa keśavena mahātmanātataḥ saṃśayitaṃ sarvaṃ bhavediti matirmama

नागायुतबलो वीरः कैलासशिखरोपमःवनमाली हली रामस्तत्र यत्र जनार्दनः

nāgāyutabalo vīraḥ kailāsaśikharopamaḥvanamālī halī rāmastatra yatra janārdanaḥ

यमाहुः सर्वपितरं वासुदेवं द्विजातयःअपि वा ह्येष पाण्डूनां योत्स्यतेऽर्थाय संजय

yamāhuḥ sarvapitaraṃ vāsudevaṃ dvijātayaḥapi vā hyeṣa pāṇḍūnāṃ yotsyate'rthāya saṃjaya

स यदा तात संनह्येत्पाण्डवार्थाय केशवःन तदा प्रत्यनीकेषु भविता तस्य कश्चन

sa yadā tāta saṃnahyetpāṇḍavārthāya keśavaḥna tadā pratyanīkeṣu bhavitā tasya kaścana

यदि स्म कुरवः सर्वे जयेयुः सर्वपाण्डवान्वार्ष्णेयोऽर्थाय तेषां वै गृह्णीयाच्छस्त्रमुत्तमम्

yadi sma kuravaḥ sarve jayeyuḥ sarvapāṇḍavānvārṣṇeyo'rthāya teṣāṃ vai gṛhṇīyācchastramuttamam

ततः सर्वान्नरव्याघ्रो हत्वा नरपतीन्रणेकौरवांश्च महाबाहुः कुन्त्यै दद्यात्स मेदिनीम्

tataḥ sarvānnaravyāghro hatvā narapatīnraṇekauravāṃśca mahābāhuḥ kuntyai dadyātsa medinīm

यस्य यन्ता हृषीकेशो योद्धा यस्य धनंजयःरथस्य तस्य कः संख्ये प्रत्यनीको भवेद्रथः

yasya yantā hṛṣīkeśo yoddhā yasya dhanaṃjayaḥrathasya tasya kaḥ saṃkhye pratyanīko bhavedrathaḥ

न केनचिदुपायेन कुरूणां दृश्यते जयःतस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यथा युद्धमवर्तत

na kenacidupāyena kurūṇāṃ dṛśyate jayaḥtasmānme sarvamācakṣva yathā yuddhamavartata

अर्जुनः केशवस्यात्मा कृष्णोऽप्यात्मा किरीटिनःअर्जुने विजयो नित्यं कृष्णे कीर्तिश्च शाश्वती

arjunaḥ keśavasyātmā kṛṣṇo'pyātmā kirīṭinaḥarjune vijayo nityaṃ kṛṣṇe kīrtiśca śāśvatī

प्राधान्येन हि भूयिष्ठममेयाः केशवे गुणाःमोहाद्दुर्योधनः कृष्णं यन्न वेत्तीह माधवम्

prādhānyena hi bhūyiṣṭhamameyāḥ keśave guṇāḥmohādduryodhanaḥ kṛṣṇaṃ yanna vettīha mādhavam

मोहितो दैवयोगेन मृत्युपाशपुरस्कृतःन वेद कृष्णं दाशार्हमर्जुनं चैव पाण्डवम्

mohito daivayogena mṛtyupāśapuraskṛtaḥna veda kṛṣṇaṃ dāśārhamarjunaṃ caiva pāṇḍavam

पूर्वदेवौ महात्मानौ नरनारायणावुभौएकात्मानौ द्विधाभूतौ दृश्येते मानवैर्भुवि

pūrvadevau mahātmānau naranārāyaṇāvubhauekātmānau dvidhābhūtau dṛśyete mānavairbhuvi

मनसापि हि दुर्धर्षौ सेनामेतां यशस्विनौनाशयेतामिहेच्छन्तौ मानुषत्वात्तु नेच्छतः

manasāpi hi durdharṣau senāmetāṃ yaśasvinaunāśayetāmihecchantau mānuṣatvāttu necchataḥ

युगस्येव विपर्यासो लोकानामिव मोहनम्भीष्मस्य च वधस्तात द्रोणस्य च महात्मनः

yugasyeva viparyāso lokānāmiva mohanambhīṣmasya ca vadhastāta droṇasya ca mahātmanaḥ

न ह्येव ब्रह्मचर्येण न वेदाध्ययनेन चन क्रियाभिर्न शस्त्रेण मृत्योः कश्चिद्विमुच्यते

na hyeva brahmacaryeṇa na vedādhyayanena cana kriyābhirna śastreṇa mṛtyoḥ kaścidvimucyate

लोकसंभावितौ वीरौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौभीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा किं नु जीवामि संजय

lokasaṃbhāvitau vīrau kṛtāstrau yuddhadurmadaubhīṣmadroṇau hatau śrutvā kiṃ nu jīvāmi saṃjaya

यां तां श्रियमसूयामः पुरा यातां युधिष्ठिरेअद्य तामनुजानीमो भीष्मद्रोणवधेन च

yāṃ tāṃ śriyamasūyāmaḥ purā yātāṃ yudhiṣṭhireadya tāmanujānīmo bhīṣmadroṇavadhena ca

तथा च मत्कृते प्राप्तः कुरूणामेष संक्षयःपक्वानां हि वधे सूत वज्रायन्ते तृणान्यपि

tathā ca matkṛte prāptaḥ kurūṇāmeṣa saṃkṣayaḥpakvānāṃ hi vadhe sūta vajrāyante tṛṇānyapi

अनन्यमिदमैश्वर्यं लोके प्राप्तो युधिष्ठिरःयस्य कोपान्महेष्वासौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ

ananyamidamaiśvaryaṃ loke prāpto yudhiṣṭhiraḥyasya kopānmaheṣvāsau bhīṣmadroṇau nipātitau

प्राप्तः प्रकृतितो धर्मो नाधर्मो मानवान्प्रतिक्रूरः सर्वविनाशाय कालः समतिवर्तते

prāptaḥ prakṛtito dharmo nādharmo mānavānpratikrūraḥ sarvavināśāya kālaḥ samativartate

अन्यथा चिन्तिता ह्यर्था नरैस्तात मनस्विभिःअन्यथैव हि गच्छन्ति दैवादिति मतिर्मम

anyathā cintitā hyarthā naraistāta manasvibhiḥanyathaiva hi gacchanti daivāditi matirmama

तस्मादपरिहार्येऽर्थे संप्राप्ते कृच्छ्र उत्तमेअपारणीये दुश्चिन्त्ये यथाभूतं प्रचक्ष्व मे

tasmādaparihārye'rthe saṃprāpte kṛcchra uttameapāraṇīye duścintye yathābhūtaṃ pracakṣva me