Parva.Adhyaya 7.9

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवं पृष्ट्वा सूतपुत्रं हृच्छोकेनार्दितो भृशम्जये निराशः पुत्राणां धृतराष्ट्रोऽपतत्क्षितौ

evaṃ pṛṣṭvā sūtaputraṃ hṛcchokenārdito bhṛśamjaye nirāśaḥ putrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro'patatkṣitau

तं विसंज्ञं निपतितं सिषिचुः परिचारकाःजलेनात्यर्थशीतेन वीजन्तः पुण्यगन्धिना

taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ siṣicuḥ paricārakāḥjalenātyarthaśītena vījantaḥ puṇyagandhinā

पतितं चैनमाज्ञाय समन्ताद्भरतस्त्रियःपरिवव्रुर्महाराजमस्पृशंश्चैव पाणिभिः

patitaṃ cainamājñāya samantādbharatastriyaḥparivavrurmahārājamaspṛśaṃścaiva pāṇibhiḥ

उत्थाप्य चैनं शनकै राजानं पृथिवीतलात्आसनं प्रापयामासुर्बाष्पकण्ठ्यो वराङ्गनाः

utthāpya cainaṃ śanakai rājānaṃ pṛthivītalātāsanaṃ prāpayāmāsurbāṣpakaṇṭhyo varāṅganāḥ

आसनं प्राप्य राजा तु मूर्छयाभिपरिप्लुतःनिश्चेष्टोऽतिष्ठत तदा वीज्यमानः समन्ततः

āsanaṃ prāpya rājā tu mūrchayābhipariplutaḥniśceṣṭo'tiṣṭhata tadā vījyamānaḥ samantataḥ

स लब्ध्वा शनकैः संज्ञां वेपमानो महीपतिःपुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छद्यथातथम्

sa labdhvā śanakaiḥ saṃjñāṃ vepamāno mahīpatiḥpunargāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchadyathātatham

यत्तदुद्यन्निवादित्यो ज्योतिषा प्रणुदंस्तमःआयादजातशत्रुर्वै कस्तं द्रोणादवारयत्

yattadudyannivādityo jyotiṣā praṇudaṃstamaḥāyādajātaśatrurvai kastaṃ droṇādavārayat

प्रभिन्नमिव मातङ्गं तथा क्रुद्धं तरस्विनम्आसक्तमनसं दीप्तं प्रतिद्विरदघातिनम्वाशितासंगमे यद्वदजय्यं प्रतियूथपैः

prabhinnamiva mātaṅgaṃ tathā kruddhaṃ tarasvinamāsaktamanasaṃ dīptaṃ pratidviradaghātinamvāśitāsaṃgame yadvadajayyaṃ pratiyūthapaiḥ

अति चान्यान्रणे योधान्वीरः पुरुषसत्तमःयो ह्येको हि महाबाहुर्निर्दहेद्घोरचक्षुषाकृत्स्नं दुर्योधनबलं धृतिमान्सत्यसंगरः

ati cānyānraṇe yodhānvīraḥ puruṣasattamaḥyo hyeko hi mahābāhurnirdahedghoracakṣuṣākṛtsnaṃ duryodhanabalaṃ dhṛtimānsatyasaṃgaraḥ

चक्षुर्हणं जये सक्तमिष्वासवररक्षितम्दान्तं बहुमतं लोके के शूराः पर्यवारयन्

cakṣurhaṇaṃ jaye saktamiṣvāsavararakṣitamdāntaṃ bahumataṃ loke ke śūrāḥ paryavārayan

के दुष्प्रधर्षं राजानमिष्वासवरमच्युतम्समासेदुर्नरव्याघ्रं कौन्तेयं तत्र मामकाः

ke duṣpradharṣaṃ rājānamiṣvāsavaramacyutamsamāsedurnaravyāghraṃ kaunteyaṃ tatra māmakāḥ

तरसैवाभिपत्याथ यो वै द्रोणमुपाद्रवत्तं भीमसेनमायान्तं के शूराः पर्यवारयन्

tarasaivābhipatyātha yo vai droṇamupādravattaṃ bhīmasenamāyāntaṃ ke śūrāḥ paryavārayan

यदायाज्जलदप्रख्यो रथः परमवीर्यवान्पर्जन्य इव बीभत्सुस्तुमुलामशनिं सृजन्

yadāyājjaladaprakhyo rathaḥ paramavīryavānparjanya iva bībhatsustumulāmaśaniṃ sṛjan

ववर्ष शरवर्षाणि वर्षाणि मघवानिवइषुसंबाधमाकाशं कुर्वन्कपिवरध्वजःअवस्फूर्जन्दिशः सर्वास्तलनेमिस्वनेन च

vavarṣa śaravarṣāṇi varṣāṇi maghavānivaiṣusaṃbādhamākāśaṃ kurvankapivaradhvajaḥavasphūrjandiśaḥ sarvāstalanemisvanena ca

चापविद्युत्प्रभो घोरो रथगुल्मबलाहकःरथनेमिघोषस्तनितः शरशब्दातिबन्धुरः

cāpavidyutprabho ghoro rathagulmabalāhakaḥrathanemighoṣastanitaḥ śaraśabdātibandhuraḥ

रोषनिर्जितजीमूतो मनोऽभिप्रायशीघ्रगःमर्मातिगो बाणधारस्तुमुलः शोणितोदकः

roṣanirjitajīmūto mano'bhiprāyaśīghragaḥmarmātigo bāṇadhārastumulaḥ śoṇitodakaḥ

संप्लावयन्महीं सर्वां मानवैरास्तरंस्तदागदानिष्टनितो रौद्रो दुर्योधनकृतोद्यमः

saṃplāvayanmahīṃ sarvāṃ mānavairāstaraṃstadāgadāniṣṭanito raudro duryodhanakṛtodyamaḥ

युद्धेऽभ्यषिञ्चद्विजयो गार्ध्रपत्रैः शिलाशितैःगाण्डीवं धारयन्धीमान्कीदृशं वो मनस्तदा

yuddhe'bhyaṣiñcadvijayo gārdhrapatraiḥ śilāśitaiḥgāṇḍīvaṃ dhārayandhīmānkīdṛśaṃ vo manastadā

कच्चिद्गाण्डीवशब्देन न प्रणश्यत वै बलम्यद्वः स भैरवं कुर्वन्नर्जुनो भृशमभ्यगात्

kaccidgāṇḍīvaśabdena na praṇaśyata vai balamyadvaḥ sa bhairavaṃ kurvannarjuno bhṛśamabhyagāt

कच्चिन्नापानुदद्द्रोणादिषुभिर्वो धनंजयःवातो मेघानिवाविध्यन्प्रवाञ्शरवनानिलःको हि गाण्डीवधन्वानं नरः सोढुं रणेऽर्हति

kaccinnāpānudaddroṇādiṣubhirvo dhanaṃjayaḥvāto meghānivāvidhyanpravāñśaravanānilaḥko hi gāṇḍīvadhanvānaṃ naraḥ soḍhuṃ raṇe'rhati

यत्सेनाः समकम्पन्त यद्वीरानस्पृशद्भयम्के तत्र नाजहुर्द्रोणं के क्षुद्राः प्राद्रवन्भयात्

yatsenāḥ samakampanta yadvīrānaspṛśadbhayamke tatra nājahurdroṇaṃ ke kṣudrāḥ prādravanbhayāt

के वा तत्र तनूस्त्यक्त्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन्अमानुषाणां जेतारं युद्धेष्वपि धनंजयम्

ke vā tatra tanūstyaktvā pratīpaṃ mṛtyumāvrajanamānuṣāṇāṃ jetāraṃ yuddheṣvapi dhanaṃjayam

न च वेगं सिताश्वस्य विशक्ष्यन्तीह मामकाःगाण्डीवस्य च निर्घोषं प्रावृड्जलदनिस्वनम्

na ca vegaṃ sitāśvasya viśakṣyantīha māmakāḥgāṇḍīvasya ca nirghoṣaṃ prāvṛḍjaladanisvanam

विष्वक्सेनो यस्य यन्ता योद्धा चैव धनंजयःअशक्यः स रथो जेतुं मन्ये देवासुरैरपि

viṣvakseno yasya yantā yoddhā caiva dhanaṃjayaḥaśakyaḥ sa ratho jetuṃ manye devāsurairapi

सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्च पाण्डवःमेधावी निपुणो धीमान्युधि सत्यपराक्रमः

sukumāro yuvā śūro darśanīyaśca pāṇḍavaḥmedhāvī nipuṇo dhīmānyudhi satyaparākramaḥ

आरावं विपुलं कुर्वन्व्यथयन्सर्वकौरवान्यदायान्नकुलो धीमान्के शूराः पर्यवारयन्

ārāvaṃ vipulaṃ kurvanvyathayansarvakauravānyadāyānnakulo dhīmānke śūrāḥ paryavārayan

आशीविष इव क्रुद्धः सहदेवो यदाभ्ययात्शत्रूणां कदनं कुर्वञ्जेतासौ दुर्जयो युधि

āśīviṣa iva kruddhaḥ sahadevo yadābhyayātśatrūṇāṃ kadanaṃ kurvañjetāsau durjayo yudhi

आर्यव्रतममोघेषुं ह्रीमन्तमपराजितम्द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूराः पर्यवारयन्

āryavratamamogheṣuṃ hrīmantamaparājitamdroṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ ke śūrāḥ paryavārayan

यः स सौवीरराजस्य प्रमथ्य महतीं चमूम्आदत्त महिषीं भोज्यां काम्यां सर्वाङ्गशोभनाम्

yaḥ sa sauvīrarājasya pramathya mahatīṃ camūmādatta mahiṣīṃ bhojyāṃ kāmyāṃ sarvāṅgaśobhanām

सत्यं धृतिश्च शौर्यं च ब्रह्मचर्यं च केवलम्सर्वाणि युयुधानेऽस्मिन्नित्यानि पुरुषर्षभे

satyaṃ dhṛtiśca śauryaṃ ca brahmacaryaṃ ca kevalamsarvāṇi yuyudhāne'sminnityāni puruṣarṣabhe

बलिनं सत्यकर्माणमदीनमपराजितम्वासुदेवसमं युद्धे वासुदेवादनन्तरम्

balinaṃ satyakarmāṇamadīnamaparājitamvāsudevasamaṃ yuddhe vāsudevādanantaram

युक्तं धनंजयप्रेष्ये शूरमाचार्यकर्मणिपार्थेन सममस्त्रेषु कस्तं द्रोणादवारयत्

yuktaṃ dhanaṃjayapreṣye śūramācāryakarmaṇipārthena samamastreṣu kastaṃ droṇādavārayat

वृष्णीनां प्रवरं वीरं शूरं सर्वधनुष्मताम्रामेण सममस्त्रेषु यशसा विक्रमेण च

vṛṣṇīnāṃ pravaraṃ vīraṃ śūraṃ sarvadhanuṣmatāmrāmeṇa samamastreṣu yaśasā vikrameṇa ca

सत्यं धृतिर्दमः शौर्यं ब्रह्मचर्यमनुत्तमम्सात्वते तानि सर्वाणि त्रैलोक्यमिव केशवे

satyaṃ dhṛtirdamaḥ śauryaṃ brahmacaryamanuttamamsātvate tāni sarvāṇi trailokyamiva keśave

तमेवंगुणसंपन्नं दुर्वारमपि दैवतैःसमासाद्य महेष्वासं के वीराः पर्यवारयन्

tamevaṃguṇasaṃpannaṃ durvāramapi daivataiḥsamāsādya maheṣvāsaṃ ke vīrāḥ paryavārayan

पाञ्चालेषूत्तमं शूरमुत्तमाभिजनप्रियम्नित्यमुत्तमकर्माणमुत्तमौजसमाहवे

pāñcāleṣūttamaṃ śūramuttamābhijanapriyamnityamuttamakarmāṇamuttamaujasamāhave

युक्तं धनंजयहिते ममानर्थाय चोत्तमम्यमवैश्रवणादित्यमहेन्द्रवरुणोपमम्

yuktaṃ dhanaṃjayahite mamānarthāya cottamamyamavaiśravaṇādityamahendravaruṇopamam

महारथसमाख्यातं द्रोणायोद्यन्तमाहवेत्यजन्तं तुमुले प्राणान्के शूराः पर्यवारयन्

mahārathasamākhyātaṃ droṇāyodyantamāhavetyajantaṃ tumule prāṇānke śūrāḥ paryavārayan

एकोऽपसृत्य चेदिभ्यः पाण्डवान्यः समाश्रितःधृष्टकेतुं तमायान्तं द्रोणात्कः समवारयत्

eko'pasṛtya cedibhyaḥ pāṇḍavānyaḥ samāśritaḥdhṛṣṭaketuṃ tamāyāntaṃ droṇātkaḥ samavārayat

योऽवधीत्केतुमाञ्शूरो राजपुत्रं सुदर्शनम्अपरान्तगिरिद्वारे कस्तं द्रोणादवारयत्

yo'vadhītketumāñśūro rājaputraṃ sudarśanamaparāntagiridvāre kastaṃ droṇādavārayat

स्त्रीपूर्वो यो नरव्याघ्रो यः स वेद गुणागुणान्शिखण्डिनं याज्ञसेनिमम्लानमनसं युधि

strīpūrvo yo naravyāghro yaḥ sa veda guṇāguṇānśikhaṇḍinaṃ yājñasenimamlānamanasaṃ yudhi

देवव्रतस्य समरे हेतुं मृत्योर्महात्मनःद्रोणायाभिमुखं यान्तं के वीराः पर्यवारयन्

devavratasya samare hetuṃ mṛtyormahātmanaḥdroṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ ke vīrāḥ paryavārayan

यस्मिन्नभ्यधिका वीरे गुणाः सर्वे धनंजयात्यस्मिन्नस्त्राणि सत्यं च ब्रह्मचर्यं च नित्यदा

yasminnabhyadhikā vīre guṇāḥ sarve dhanaṃjayātyasminnastrāṇi satyaṃ ca brahmacaryaṃ ca nityadā

वासुदेवसमं वीर्ये धनंजयसमं बलेतेजसादित्यसदृशं बृहस्पतिसमं मतौ

vāsudevasamaṃ vīrye dhanaṃjayasamaṃ baletejasādityasadṛśaṃ bṛhaspatisamaṃ matau

अभिमन्युं महात्मानं व्यात्ताननमिवान्तकम्द्रोणायाभिमुखं यान्तं के वीराः पर्यवारयन्

abhimanyuṃ mahātmānaṃ vyāttānanamivāntakamdroṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ ke vīrāḥ paryavārayan

तरुणस्त्वरुणप्रख्यः सौभद्रः परवीरहायदाभ्याद्रवत द्रोणं तदासीद्वो मनः कथम्

taruṇastvaruṇaprakhyaḥ saubhadraḥ paravīrahāyadābhyādravata droṇaṃ tadāsīdvo manaḥ katham

द्रौपदेया नरव्याघ्राः समुद्रमिव सिन्धवःयद्द्रोणमाद्रवन्संख्ये के वीरास्तानवारयन्

draupadeyā naravyāghrāḥ samudramiva sindhavaḥyaddroṇamādravansaṃkhye ke vīrāstānavārayan

ये ते द्वादशवर्षाणि क्रीडामुत्सृज्य बालकाःअस्त्रार्थमवसन्भीष्मे बिभ्रतो व्रतमुत्तमम्

ye te dvādaśavarṣāṇi krīḍāmutsṛjya bālakāḥastrārthamavasanbhīṣme bibhrato vratamuttamam

क्षत्रंजयः क्षत्रदेवः क्षत्रधर्मा च मानिनःधृष्टद्युम्नात्मजा वीराः के तान्द्रोणादवारयन्

kṣatraṃjayaḥ kṣatradevaḥ kṣatradharmā ca māninaḥdhṛṣṭadyumnātmajā vīrāḥ ke tāndroṇādavārayan

शताद्विशिष्टं यं युद्धे समपश्यन्त वृष्णयःचेकितानं महेष्वासं कस्तं द्रोणादवारयत्

śatādviśiṣṭaṃ yaṃ yuddhe samapaśyanta vṛṣṇayaḥcekitānaṃ maheṣvāsaṃ kastaṃ droṇādavārayat

वार्धक्षेमिः कलिङ्गानां यः कन्यामाहरद्युधिअनाधृष्टिरदीनात्मा कस्तं द्रोणादवारयत्

vārdhakṣemiḥ kaliṅgānāṃ yaḥ kanyāmāharadyudhianādhṛṣṭiradīnātmā kastaṃ droṇādavārayat

भ्रातरः पञ्च कैकेया धार्मिकाः सत्यविक्रमाःइन्द्रगोपकवर्णाश्च रक्तवर्मायुधध्वजाः

bhrātaraḥ pañca kaikeyā dhārmikāḥ satyavikramāḥindragopakavarṇāśca raktavarmāyudhadhvajāḥ

मातृष्वसुः सुता वीराः पाण्डवानां जयार्थिनःतान्द्रोणं हन्तुमायातान्के वीराः पर्यवारयन्

mātṛṣvasuḥ sutā vīrāḥ pāṇḍavānāṃ jayārthinaḥtāndroṇaṃ hantumāyātānke vīrāḥ paryavārayan

यं योधयन्तो राजानो नाजयन्वारणावतेषण्मासानभिसंरब्धा जिघांसन्तो युधां पतिम्

yaṃ yodhayanto rājāno nājayanvāraṇāvateṣaṇmāsānabhisaṃrabdhā jighāṃsanto yudhāṃ patim

धनुष्मतां वरं शूरं सत्यसंधं महाबलम्द्रोणात्कस्तं नरव्याघ्रं युयुत्सुं प्रत्यवारयत्

dhanuṣmatāṃ varaṃ śūraṃ satyasaṃdhaṃ mahābalamdroṇātkastaṃ naravyāghraṃ yuyutsuṃ pratyavārayat

यः पुत्रं काशिराजस्य वाराणस्यां महारथम्समरे स्त्रीषु गृध्यन्तं भल्लेनापहरद्रथात्

yaḥ putraṃ kāśirājasya vārāṇasyāṃ mahārathamsamare strīṣu gṛdhyantaṃ bhallenāpaharadrathāt

धृष्टद्युम्नं महेष्वासं पार्थानां मन्त्रधारिणम्युक्तं दुर्योधनानर्थे सृष्टं द्रोणवधाय च

dhṛṣṭadyumnaṃ maheṣvāsaṃ pārthānāṃ mantradhāriṇamyuktaṃ duryodhanānarthe sṛṣṭaṃ droṇavadhāya ca

निर्दहन्तं रणे योधान्दारयन्तं च सर्वशःद्रोणायाभिमुखं यान्तं के वीराः पर्यवारयन्

nirdahantaṃ raṇe yodhāndārayantaṃ ca sarvaśaḥdroṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ ke vīrāḥ paryavārayan

उत्सङ्ग इव संवृद्धं द्रुपदस्यास्त्रवित्तमम्शैखण्डिनं क्षत्रदेवं के तं द्रोणादवारयन्

utsaṅga iva saṃvṛddhaṃ drupadasyāstravittamamśaikhaṇḍinaṃ kṣatradevaṃ ke taṃ droṇādavārayan

य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत्समवेष्टयत्महता रथवंशेन मुख्यारिघ्नो महारथः

ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ carmavatsamaveṣṭayatmahatā rathavaṃśena mukhyārighno mahārathaḥ

दशाश्वमेधानाजह्रे स्वन्नपानाप्तदक्षिणान्निरर्गलान्सर्वमेधान्पुत्रवत्पालयन्प्रजाः

daśāśvamedhānājahre svannapānāptadakṣiṇānnirargalānsarvamedhānputravatpālayanprajāḥ

पिबन्त्यो दक्षिणां यस्य गङ्गास्रोतः समापिबन्तावतीर्गा ददौ वीर उशीनरसुतोऽध्वरे

pibantyo dakṣiṇāṃ yasya gaṅgāsrotaḥ samāpibantāvatīrgā dadau vīra uśīnarasuto'dhvare

न पूर्वे नापरे चक्रुरिदं केचन मानवाःइति संचुक्रुशुर्देवाः कृते कर्मणि दुष्करे

na pūrve nāpare cakruridaṃ kecana mānavāḥiti saṃcukruśurdevāḥ kṛte karmaṇi duṣkare

पश्यामस्त्रिषु लोकेषु न तं संस्थास्नुचारिषुजातं वापि जनिष्यं वा द्वितीयं वापि संप्रति

paśyāmastriṣu lokeṣu na taṃ saṃsthāsnucāriṣujātaṃ vāpi janiṣyaṃ vā dvitīyaṃ vāpi saṃprati

अन्यमौशीनराच्छैब्याद्धुरो वोढारमित्युतगतिं यस्य न यास्यन्ति मानुषा लोकवासिनः

anyamauśīnarācchaibyāddhuro voḍhāramityutagatiṃ yasya na yāsyanti mānuṣā lokavāsinaḥ

तस्य नप्तारमायान्तं शैब्यं कः समवारयत्द्रोणायाभिमुखं यान्तं व्यात्ताननमिवान्तकम्

tasya naptāramāyāntaṃ śaibyaṃ kaḥ samavārayatdroṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ vyāttānanamivāntakam

विराटस्य रथानीकं मत्स्यस्यामित्रघातिनःप्रेप्सन्तं समरे द्रोणं के वीराः पर्यवारयन्

virāṭasya rathānīkaṃ matsyasyāmitraghātinaḥprepsantaṃ samare droṇaṃ ke vīrāḥ paryavārayan

सद्यो वृकोदराज्जातो महाबलपराक्रमःमायावी राक्षसो घोरो यस्मान्मम महद्भयम्

sadyo vṛkodarājjāto mahābalaparākramaḥmāyāvī rākṣaso ghoro yasmānmama mahadbhayam

पार्थानां जयकामं तं पुत्राणां मम कण्टकम्घटोत्कचं महाबाहुं कस्तं द्रोणादवारयत्

pārthānāṃ jayakāmaṃ taṃ putrāṇāṃ mama kaṇṭakamghaṭotkacaṃ mahābāhuṃ kastaṃ droṇādavārayat

एते चान्ये च बहवो येषामर्थाय संजयत्यक्तारः संयुगे प्राणान्किं तेषामजितं युधि

ete cānye ca bahavo yeṣāmarthāya saṃjayatyaktāraḥ saṃyuge prāṇānkiṃ teṣāmajitaṃ yudhi

येषां च पुरुषव्याघ्रः शार्ङ्गधन्वा व्यपाश्रयःहितार्थी चापि पार्थानां कथं तेषां पराजयः

yeṣāṃ ca puruṣavyāghraḥ śārṅgadhanvā vyapāśrayaḥhitārthī cāpi pārthānāṃ kathaṃ teṣāṃ parājayaḥ

लोकानां गुरुरत्यन्तं लोकनाथः सनातनःनारायणो रणे नाथो दिव्यो दिव्यात्मवान्प्रभुः

lokānāṃ gururatyantaṃ lokanāthaḥ sanātanaḥnārāyaṇo raṇe nātho divyo divyātmavānprabhuḥ

यस्य दिव्यानि कर्माणि प्रवदन्ति मनीषिणःतान्यहं कीर्तयिष्यामि भक्त्या स्थैर्यार्थमात्मनः

yasya divyāni karmāṇi pravadanti manīṣiṇaḥtānyahaṃ kīrtayiṣyāmi bhaktyā sthairyārthamātmanaḥ