Parva.Adhyaya 7.101

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

अपराह्णे महाराज संग्रामः समपद्यतपर्जन्यसमनिर्घोषः पुनर्द्रोणस्य सोमकैः

aparāhṇe mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyataparjanyasamanirghoṣaḥ punardroṇasya somakaiḥ

शोणाश्वं रथमास्थाय नरवीरः समाहितःसमरेऽभ्यद्रवत्पाण्डूञ्जवमास्थाय मध्यमम्

śoṇāśvaṃ rathamāsthāya naravīraḥ samāhitaḥsamare'bhyadravatpāṇḍūñjavamāsthāya madhyamam

तव प्रियहिते युक्तो महेष्वासो महाबलःचित्रपुङ्खैः शितैर्बाणैः कलशोत्तमसंभवः

tava priyahite yukto maheṣvāso mahābalaḥcitrapuṅkhaiḥ śitairbāṇaiḥ kalaśottamasaṃbhavaḥ

वरान्वरान्हि योधानां विचिन्वन्निव भारतअक्रीडत रणे राजन्भारद्वाजः प्रतापवान्

varānvarānhi yodhānāṃ vicinvanniva bhārataakrīḍata raṇe rājanbhāradvājaḥ pratāpavān

तमभ्ययाद्बृहत्क्षत्रः केकयानां महारथःभ्रातॄणां वीरपञ्चानां ज्येष्ठः समरकर्कशः

tamabhyayādbṛhatkṣatraḥ kekayānāṃ mahārathaḥbhrātṝṇāṃ vīrapañcānāṃ jyeṣṭhaḥ samarakarkaśaḥ

विमुञ्चन्विशिखांस्तीक्ष्णानाचार्यं छादयन्भृशम्महामेघो यथा वर्षं विमुञ्चन्गन्धमादने

vimuñcanviśikhāṃstīkṣṇānācāryaṃ chādayanbhṛśammahāmegho yathā varṣaṃ vimuñcangandhamādane

तस्य द्रोणो महाराज स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान्प्रेषयामास संक्रुद्धः सायकान्दश सप्त च

tasya droṇo mahārāja svarṇapuṅkhāñśilāśitānpreṣayāmāsa saṃkruddhaḥ sāyakāndaśa sapta ca

तांस्तु द्रोणधनुर्मुक्तान्घोरानाशीविषोपमान्एकैकं दशभिर्बाणैर्युधि चिच्छेद हृष्टवत्

tāṃstu droṇadhanurmuktānghorānāśīviṣopamānekaikaṃ daśabhirbāṇairyudhi ciccheda hṛṣṭavat

तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा प्रहसन्द्विजसत्तमःप्रेषयामास विशिखानष्टौ संनतपर्वणः

tasya tallāghavaṃ dṛṣṭvā prahasandvijasattamaḥpreṣayāmāsa viśikhānaṣṭau saṃnataparvaṇaḥ

तान्दृष्ट्वा पततः शीघ्रं द्रोणचापच्युताञ्शरान्अवारयच्छरैरेव तावद्भिर्निशितैर्दृढैः

tāndṛṣṭvā patataḥ śīghraṃ droṇacāpacyutāñśarānavārayaccharaireva tāvadbhirniśitairdṛḍhaiḥ

ततोऽभवन्महाराज तव सैन्यस्य विस्मयःबृहत्क्षत्रेण तत्कर्म कृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम्

tato'bhavanmahārāja tava sainyasya vismayaḥbṛhatkṣatreṇa tatkarma kṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkaram

ततो द्रोणो महाराज केकयं वै विशेषयन्प्रादुश्चक्रे रणे दिव्यं ब्राह्ममस्त्रं महातपाः

tato droṇo mahārāja kekayaṃ vai viśeṣayanprāduścakre raṇe divyaṃ brāhmamastraṃ mahātapāḥ

तदस्य राजन्कैकेयः प्रत्यवारयदच्युतःब्राह्मेणैव महाबाहुराहवे समुदीरितम्

tadasya rājankaikeyaḥ pratyavārayadacyutaḥbrāhmeṇaiva mahābāhurāhave samudīritam

प्रतिहन्य तदस्त्रं तु भारद्वाजस्य संयुगेविव्याध ब्राह्मणं षष्ट्या स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः

pratihanya tadastraṃ tu bhāradvājasya saṃyugevivyādha brāhmaṇaṃ ṣaṣṭyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ

तं द्रोणो द्विपदां श्रेष्ठो नाराचेन समर्पयत्स तस्य कवचं भित्त्वा प्राविशद्धरणीतलम्

taṃ droṇo dvipadāṃ śreṣṭho nārācena samarpayatsa tasya kavacaṃ bhittvā prāviśaddharaṇītalam

कृष्णसर्पो यथा मुक्तो वल्मीकं नृपसत्तमतथाभ्यगान्महीं बाणो भित्त्वा कैकेयमाहवे

kṛṣṇasarpo yathā mukto valmīkaṃ nṛpasattamatathābhyagānmahīṃ bāṇo bhittvā kaikeyamāhave

सोऽतिविद्धो महाराज द्रोणेनास्त्रविदा भृशम्क्रोधेन महताविष्टो व्यावृत्य नयने शुभे

so'tividdho mahārāja droṇenāstravidā bhṛśamkrodhena mahatāviṣṭo vyāvṛtya nayane śubhe

द्रोणं विव्याध सप्तत्या स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैःसारथिं चास्य भल्लेन बाह्वोरुरसि चार्पयत्

droṇaṃ vivyādha saptatyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥsārathiṃ cāsya bhallena bāhvorurasi cārpayat

द्रोणस्तु बहुधा विद्धो बृहत्क्षत्रेण मारिषअसृजद्विशिखांस्तीक्ष्णान्केकयस्य रथं प्रति

droṇastu bahudhā viddho bṛhatkṣatreṇa māriṣaasṛjadviśikhāṃstīkṣṇānkekayasya rathaṃ prati

व्याकुलीकृत्य तं द्रोणो बृहत्क्षत्रं महारथम्व्यसृजत्सायकं तीक्ष्णं केकयं प्रति भारत

vyākulīkṛtya taṃ droṇo bṛhatkṣatraṃ mahārathamvyasṛjatsāyakaṃ tīkṣṇaṃ kekayaṃ prati bhārata

स गाढविद्धस्तेनाशु महाराज स्तनान्तरेरथात्पुरुषशार्दूलः संभिन्नहृदयोऽपतत्

sa gāḍhaviddhastenāśu mahārāja stanāntarerathātpuruṣaśārdūlaḥ saṃbhinnahṛdayo'patat

बृहत्क्षत्रे हते राजन्केकयानां महारथेशैशुपालिः सुसंक्रुद्धो यन्तारमिदमब्रवीत्

bṛhatkṣatre hate rājankekayānāṃ mahāratheśaiśupāliḥ susaṃkruddho yantāramidamabravīt

सारथे याहि यत्रैष द्रोणस्तिष्ठति दंशितःविनिघ्नन्केकयान्सर्वान्पाञ्चालानां च वाहिनीम्

sārathe yāhi yatraiṣa droṇastiṣṭhati daṃśitaḥvinighnankekayānsarvānpāñcālānāṃ ca vāhinīm

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सारथी रथिनां वरम्द्रोणाय प्रापयामास काम्बोजैर्जवनैर्हयैः

tasya tadvacanaṃ śrutvā sārathī rathināṃ varamdroṇāya prāpayāmāsa kāmbojairjavanairhayaiḥ

धृष्टकेतुश्च चेदीनामृषभोऽतिबलोदितःसहसा प्रापतद्द्रोणं पतंग इव पावकम्

dhṛṣṭaketuśca cedīnāmṛṣabho'tibaloditaḥsahasā prāpataddroṇaṃ pataṃga iva pāvakam

सोऽभ्यविध्यत्ततो द्रोणं षष्ट्या साश्वरथध्वजम्पुनश्चान्यैः शरैस्तीक्ष्णैः सुप्तं व्याघ्रं तुदन्निव

so'bhyavidhyattato droṇaṃ ṣaṣṭyā sāśvarathadhvajampunaścānyaiḥ śaraistīkṣṇaiḥ suptaṃ vyāghraṃ tudanniva

तस्य द्रोणो धनुर्मध्ये क्षुरप्रेण शितेन हचिच्छेद राज्ञो बलिनो यतमानस्य संयुगे

tasya droṇo dhanurmadhye kṣurapreṇa śitena haciccheda rājño balino yatamānasya saṃyuge

अथान्यद्धनुरादाय शैशुपालिर्महारथःविव्याध सायकैर्द्रोणं पुनः सुनिशितैर्दृढैः

athānyaddhanurādāya śaiśupālirmahārathaḥvivyādha sāyakairdroṇaṃ punaḥ suniśitairdṛḍhaiḥ

तस्य द्रोणो हयान्हत्वा सारथिं च महाबलःअथैनं पञ्चविंशत्या सायकानां समार्पयत्

tasya droṇo hayānhatvā sārathiṃ ca mahābalaḥathainaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samārpayat

विरथो विधनुष्कश्च चेदिराजोऽपि संयुगेगदां चिक्षेप संक्रुद्धो भारद्वाजरथं प्रति

viratho vidhanuṣkaśca cedirājo'pi saṃyugegadāṃ cikṣepa saṃkruddho bhāradvājarathaṃ prati

तामापतन्तीं सहसा घोररूपां भयावहाम्अश्मसारमयीं गुर्वीं तपनीयविभूषिताम्शरैरनेकसाहस्रैर्भारद्वाजो न्यपातयत्

tāmāpatantīṃ sahasā ghorarūpāṃ bhayāvahāmaśmasāramayīṃ gurvīṃ tapanīyavibhūṣitāmśarairanekasāhasrairbhāradvājo nyapātayat

सा पपात गदा भूमौ भारद्वाजेन सादितारक्तमाल्याम्बरधरा तारेव नभसस्तलात्

sā papāta gadā bhūmau bhāradvājena sāditāraktamālyāmbaradharā tāreva nabhasastalāt

गदां विनिहतां दृष्ट्वा धृष्टकेतुरमर्षणःतोमरं व्यसृजत्तूर्णं शक्तिं च कनकोज्ज्वलाम्

gadāṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭaketuramarṣaṇaḥtomaraṃ vyasṛjattūrṇaṃ śaktiṃ ca kanakojjvalām

तोमरं तु त्रिभिर्बाणैर्द्रोणश्छित्त्वा महामृधेशक्तिं चिच्छेद सहसा कृतहस्तो महाबलः

tomaraṃ tu tribhirbāṇairdroṇaśchittvā mahāmṛdheśaktiṃ ciccheda sahasā kṛtahasto mahābalaḥ

ततोऽस्य विशिखं तीक्ष्णं वधार्थं वधकाङ्क्षिणःप्रेषयामास समरे भारद्वाजः प्रतापवान्

tato'sya viśikhaṃ tīkṣṇaṃ vadhārthaṃ vadhakāṅkṣiṇaḥpreṣayāmāsa samare bhāradvājaḥ pratāpavān

स तस्य कवचं भित्त्वा हृदयं चामितौजसःअभ्यगाद्धरणीं बाणो हंसः पद्मसरो यथा

sa tasya kavacaṃ bhittvā hṛdayaṃ cāmitaujasaḥabhyagāddharaṇīṃ bāṇo haṃsaḥ padmasaro yathā

पतंगं हि ग्रसेच्चाषो यथा राजन्बुभुक्षितःतथा द्रोणोऽग्रसच्छूरो धृष्टकेतुं महामृधे

pataṃgaṃ hi graseccāṣo yathā rājanbubhukṣitaḥtathā droṇo'grasacchūro dhṛṣṭaketuṃ mahāmṛdhe

निहते चेदिराजे तु तत्खण्डं पित्र्यमाविशत्अमर्षवशमापन्नः पुत्रोऽस्य परमास्त्रवित्

nihate cedirāje tu tatkhaṇḍaṃ pitryamāviśatamarṣavaśamāpannaḥ putro'sya paramāstravit

तमपि प्रहसन्द्रोणः शरैर्निन्ये यमक्षयम्महाव्याघ्रो महारण्ये मृगशावं यथा बली

tamapi prahasandroṇaḥ śarairninye yamakṣayammahāvyāghro mahāraṇye mṛgaśāvaṃ yathā balī

तेषु प्रक्षीयमाणेषु पाण्डवेयेषु भारतजरासंधसुतो वीरः स्वयं द्रोणमुपाद्रवत्

teṣu prakṣīyamāṇeṣu pāṇḍaveyeṣu bhāratajarāsaṃdhasuto vīraḥ svayaṃ droṇamupādravat

स तु द्रोणं महाराज छादयन्सायकैः शितैःअदृश्यमकरोत्तूर्णं जलदो भास्करं यथा

sa tu droṇaṃ mahārāja chādayansāyakaiḥ śitaiḥadṛśyamakarottūrṇaṃ jalado bhāskaraṃ yathā

तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा द्रोणः क्षत्रियमर्दनःव्यसृजत्सायकांस्तूर्णं शतशोऽथ सहस्रशः

tasya tallāghavaṃ dṛṣṭvā droṇaḥ kṣatriyamardanaḥvyasṛjatsāyakāṃstūrṇaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

छादयित्वा रणे द्रोणो रथस्थं रथिनां वरम्जारासंधिमथो जघ्ने मिषतां सर्वधन्विनाम्

chādayitvā raṇe droṇo rathasthaṃ rathināṃ varamjārāsaṃdhimatho jaghne miṣatāṃ sarvadhanvinām

यो यः स्म लीयते द्रोणं तं तं द्रोणोऽन्तकोपमःआदत्त सर्वभूतानि प्राप्ते काले यथान्तकः

yo yaḥ sma līyate droṇaṃ taṃ taṃ droṇo'ntakopamaḥādatta sarvabhūtāni prāpte kāle yathāntakaḥ

ततो द्रोणो महेष्वासो नाम विश्राव्य संयुगेशरैरनेकसाहस्रैः पाण्डवेयान्व्यमोहयत्

tato droṇo maheṣvāso nāma viśrāvya saṃyugeśarairanekasāhasraiḥ pāṇḍaveyānvyamohayat

ततो द्रोणाङ्किता बाणाः स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताःनरान्नागान्हयांश्चैव निजघ्नुः सर्वतो रणे

tato droṇāṅkitā bāṇāḥ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥnarānnāgānhayāṃścaiva nijaghnuḥ sarvato raṇe

ते वध्यमाना द्रोणेन शक्रेणेव महासुराःसमकम्पन्त पाञ्चाला गावः शीतार्दिता इव

te vadhyamānā droṇena śakreṇeva mahāsurāḥsamakampanta pāñcālā gāvaḥ śītārditā iva

ततो निष्टानको घोरः पाण्डवानामजायतद्रोणेन वध्यमानेषु सैन्येषु भरतर्षभ

tato niṣṭānako ghoraḥ pāṇḍavānāmajāyatadroṇena vadhyamāneṣu sainyeṣu bharatarṣabha

मोहिताः शरवर्षेण भारद्वाजस्य संयुगेऊरुग्राहगृहीता हि पाञ्चालानां महारथाः

mohitāḥ śaravarṣeṇa bhāradvājasya saṃyugeūrugrāhagṛhītā hi pāñcālānāṃ mahārathāḥ

चेदयश्च महाराज सृञ्जयाः सोमकास्तथाअभ्यद्रवन्त संहृष्टा भारद्वाजं युयुत्सया

cedayaśca mahārāja sṛñjayāḥ somakāstathāabhyadravanta saṃhṛṣṭā bhāradvājaṃ yuyutsayā

हत द्रोणं हत द्रोणमिति ते द्रोणमभ्ययुःयतन्तः पुरुषव्याघ्राः सर्वशक्त्या महाद्युतिम्निनीषन्तो रणे द्रोणं यमस्य सदनं प्रति

hata droṇaṃ hata droṇamiti te droṇamabhyayuḥyatantaḥ puruṣavyāghrāḥ sarvaśaktyā mahādyutimninīṣanto raṇe droṇaṃ yamasya sadanaṃ prati

यतमानांस्तु तान्वीरान्भारद्वाजः शिलीमुखैःयमाय प्रेषयामास चेदिमुख्यान्विशेषतः

yatamānāṃstu tānvīrānbhāradvājaḥ śilīmukhaiḥyamāya preṣayāmāsa cedimukhyānviśeṣataḥ

तेषु प्रक्षीयमाणेषु चेदिमुख्येषु भारतपाञ्चालाः समकम्पन्त द्रोणसायकपीडिताः

teṣu prakṣīyamāṇeṣu cedimukhyeṣu bhāratapāñcālāḥ samakampanta droṇasāyakapīḍitāḥ

प्राक्रोशन्भीमसेनं ते धृष्टद्युम्नरथं प्रतिदृष्ट्वा द्रोणस्य कर्माणि तथारूपाणि मारिष

prākrośanbhīmasenaṃ te dhṛṣṭadyumnarathaṃ pratidṛṣṭvā droṇasya karmāṇi tathārūpāṇi māriṣa

ब्राह्मणेन तपो नूनं चरितं दुश्चरं महत्तथा हि युधि विक्रान्तो दहति क्षत्रियर्षभान्

brāhmaṇena tapo nūnaṃ caritaṃ duścaraṃ mahattathā hi yudhi vikrānto dahati kṣatriyarṣabhān

धर्मो युद्धं क्षत्रियस्य ब्राह्मणस्य परं तपःतपस्वी कृतविद्यश्च प्रेक्षितेनापि निर्दहेत्

dharmo yuddhaṃ kṣatriyasya brāhmaṇasya paraṃ tapaḥtapasvī kṛtavidyaśca prekṣitenāpi nirdahet

द्रोणास्त्रमग्निसंस्पर्शं प्रविष्टाः क्षत्रियर्षभाःबहवो दुस्तरं घोरं यत्रादह्यन्त भारत

droṇāstramagnisaṃsparśaṃ praviṣṭāḥ kṣatriyarṣabhāḥbahavo dustaraṃ ghoraṃ yatrādahyanta bhārata

यथाबलं यथोत्साहं यथासत्त्वं महाद्युतिःमोहयन्सर्वभूतानि द्रोणो हन्ति बलानि नः

yathābalaṃ yathotsāhaṃ yathāsattvaṃ mahādyutiḥmohayansarvabhūtāni droṇo hanti balāni naḥ

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्षत्रधर्मा व्यवस्थितःअर्धचन्द्रेण चिच्छेद द्रोणस्य सशरं धनुः

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā kṣatradharmā vyavasthitaḥardhacandreṇa ciccheda droṇasya saśaraṃ dhanuḥ

स संरब्धतरो भूत्वा द्रोणः क्षत्रियमर्दनःअन्यत्कार्मुकमादाय भास्वरं वेगवत्तरम्

sa saṃrabdhataro bhūtvā droṇaḥ kṣatriyamardanaḥanyatkārmukamādāya bhāsvaraṃ vegavattaram

तत्राधाय शरं तीक्ष्णं भारघ्नं विमलं दृढम्आकर्णपूर्णमाचार्यो बलवानभ्यवासृजत्

tatrādhāya śaraṃ tīkṣṇaṃ bhāraghnaṃ vimalaṃ dṛḍhamākarṇapūrṇamācāryo balavānabhyavāsṛjat

स हत्वा क्षत्रधर्माणं जगाम धरणीतलम्स भिन्नहृदयो वाहादपतन्मेदिनीतले

sa hatvā kṣatradharmāṇaṃ jagāma dharaṇītalamsa bhinnahṛdayo vāhādapatanmedinītale

ततः सैन्यान्यकम्पन्त धृष्टद्युम्नसुते हतेअथ द्रोणं समारोहच्चेकितानो महारथः

tataḥ sainyānyakampanta dhṛṣṭadyumnasute hateatha droṇaṃ samārohaccekitāno mahārathaḥ

स द्रोणं दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरेचतुर्भिः सारथिं चास्य चतुर्भिश्चतुरो हयान्

sa droṇaṃ daśabhirbāṇaiḥ pratyavidhyatstanāntarecaturbhiḥ sārathiṃ cāsya caturbhiścaturo hayān

तस्याचार्यः षोडशभिरविध्यद्दक्षिणं भुजम्ध्वजं षोडशभिर्बाणैर्यन्तारं चास्य सप्तभिः

tasyācāryaḥ ṣoḍaśabhiravidhyaddakṣiṇaṃ bhujamdhvajaṃ ṣoḍaśabhirbāṇairyantāraṃ cāsya saptabhiḥ

तस्य सूते हते तेऽश्वा रथमादाय विद्रुताःसमरे शरसंवीता भारद्वाजेन मारिष

tasya sūte hate te'śvā rathamādāya vidrutāḥsamare śarasaṃvītā bhāradvājena māriṣa

चेकितानरथं दृष्ट्वा विद्रुतं हतसारथिम्पाञ्चालान्पाण्डवांश्चैव महद्भयमथाविशत्

cekitānarathaṃ dṛṣṭvā vidrutaṃ hatasārathimpāñcālānpāṇḍavāṃścaiva mahadbhayamathāviśat

तान्समेतान्रणे शूरांश्चेदिपाञ्चालसृञ्जयान्समन्ताद्द्रावयन्द्रोणो बह्वशोभत मारिष

tānsametānraṇe śūrāṃścedipāñcālasṛñjayānsamantāddrāvayandroṇo bahvaśobhata māriṣa

आकर्णपलितः श्यामो वयसाशीतिकात्परःरणे पर्यचरद्द्रोणो वृद्धः षोडशवर्षवत्

ākarṇapalitaḥ śyāmo vayasāśītikātparaḥraṇe paryacaraddroṇo vṛddhaḥ ṣoḍaśavarṣavat

अथ द्रोणं महाराज विचरन्तमभीतवत्वज्रहस्तममन्यन्त शत्रवः शत्रुसूदनम्

atha droṇaṃ mahārāja vicarantamabhītavatvajrahastamamanyanta śatravaḥ śatrusūdanam

ततोऽब्रवीन्महाराज द्रुपदो बुद्धिमान्नृपलुब्धोऽयं क्षत्रियान्हन्ति व्याघ्रः क्षुद्रमृगानिव

tato'bravīnmahārāja drupado buddhimānnṛpalubdho'yaṃ kṣatriyānhanti vyāghraḥ kṣudramṛgāniva

कृच्छ्रान्दुर्योधनो लोकान्पापः प्राप्स्यति दुर्मतिःयस्य लोभाद्विनिहताः समरे क्षत्रियर्षभाः

kṛcchrānduryodhano lokānpāpaḥ prāpsyati durmatiḥyasya lobhādvinihatāḥ samare kṣatriyarṣabhāḥ

शतशः शेरते भूमौ निकृत्ता गोवृषा इवरुधिरेण परीताङ्गाः श्वसृगालादनीकृताः

śataśaḥ śerate bhūmau nikṛttā govṛṣā ivarudhireṇa parītāṅgāḥ śvasṛgālādanīkṛtāḥ

एवमुक्त्वा महाराज द्रुपदोऽक्षौहिणीपतिःपुरस्कृत्य रणे पार्थान्द्रोणमभ्यद्रवद्द्रुतम्

evamuktvā mahārāja drupado'kṣauhiṇīpatiḥpuraskṛtya raṇe pārthāndroṇamabhyadravaddrutam