Parva.Adhyaya 7.102

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

व्यूहेष्वालोड्यमानेषु पाण्डवानां ततस्ततःसुदूरमन्वयुः पार्थाः पाञ्चालाः सह सोमकैः

vyūheṣvāloḍyamāneṣu pāṇḍavānāṃ tatastataḥsudūramanvayuḥ pārthāḥ pāñcālāḥ saha somakaiḥ

वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे लोमहर्षणेप्रक्षये जगतस्तीव्रे युगान्त इव भारत

vartamāne tathā raudre saṃgrāme lomaharṣaṇeprakṣaye jagatastīvre yugānta iva bhārata

द्रोणे युधि पराक्रान्ते नर्दमाने मुहुर्मुहुःपाञ्चालेषु च क्षीणेषु वध्यमानेषु पाण्डुषु

droṇe yudhi parākrānte nardamāne muhurmuhuḥpāñcāleṣu ca kṣīṇeṣu vadhyamāneṣu pāṇḍuṣu

नापश्यच्छरणं किंचिद्धर्मराजो युधिष्ठिरःचिन्तयामास राजेन्द्र कथमेतद्भविष्यति

nāpaśyaccharaṇaṃ kiṃciddharmarājo yudhiṣṭhiraḥcintayāmāsa rājendra kathametadbhaviṣyati

तत्रावेक्ष्य दिशः सर्वाः सव्यसाचिदिदृक्षयायुधिष्ठिरो ददर्शाथ नैव पार्थं न माधवम्

tatrāvekṣya diśaḥ sarvāḥ savyasācididṛkṣayāyudhiṣṭhiro dadarśātha naiva pārthaṃ na mādhavam

सोऽपश्यन्नरशार्दूलं वानरर्षभलक्षणम्गाण्डीवस्य च निर्घोषमशृण्वन्व्यथितेन्द्रियः

so'paśyannaraśārdūlaṃ vānararṣabhalakṣaṇamgāṇḍīvasya ca nirghoṣamaśṛṇvanvyathitendriyaḥ

अपश्यन्सात्यकिं चापि वृष्णीनां प्रवरं रथम्चिन्तयाभिपरीताङ्गो धर्मराजो युधिष्ठिरःनाध्यगच्छत्तदा शान्तिं तावपश्यन्नरर्षभौ

apaśyansātyakiṃ cāpi vṛṣṇīnāṃ pravaraṃ rathamcintayābhiparītāṅgo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥnādhyagacchattadā śāntiṃ tāvapaśyannararṣabhau

लोकोपक्रोशभीरुत्वाद्धर्मराजो महायशाःअचिन्तयन्महाबाहुः शैनेयस्य रथं प्रति

lokopakrośabhīrutvāddharmarājo mahāyaśāḥacintayanmahābāhuḥ śaineyasya rathaṃ prati

पदवीं प्रेषितश्चैव फल्गुनस्य मया रणेशैनेयः सात्यकिः सत्यो मित्राणामभयंकरः

padavīṃ preṣitaścaiva phalgunasya mayā raṇeśaineyaḥ sātyakiḥ satyo mitrāṇāmabhayaṃkaraḥ

तदिदं ह्येकमेवासीद्द्विधा जातं ममाद्य वैसात्यकिश्च हि मे ज्ञेयः पाण्डवश्च धनंजयः

tadidaṃ hyekamevāsīddvidhā jātaṃ mamādya vaisātyakiśca hi me jñeyaḥ pāṇḍavaśca dhanaṃjayaḥ

सात्यकिं प्रेषयित्वा तु पाण्डवस्य पदानुगम्सात्वतस्यापि कं युद्धे प्रेषयिष्ये पदानुगम्

sātyakiṃ preṣayitvā tu pāṇḍavasya padānugamsātvatasyāpi kaṃ yuddhe preṣayiṣye padānugam

करिष्यामि प्रयत्नेन भ्रातुरन्वेषणं यदियुयुधानमनन्विष्य लोको मां गर्हयिष्यति

kariṣyāmi prayatnena bhrāturanveṣaṇaṃ yadiyuyudhānamananviṣya loko māṃ garhayiṣyati

भ्रातुरन्वेषणं कृत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरःपरित्यजति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम्

bhrāturanveṣaṇaṃ kṛtvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥparityajati vārṣṇeyaṃ sātyakiṃ satyavikramam

लोकापवादभीरुत्वात्सोऽहं पार्थं वृकोदरम्पदवीं प्रेषयिष्यामि माधवस्य महात्मनः

lokāpavādabhīrutvātso'haṃ pārthaṃ vṛkodarampadavīṃ preṣayiṣyāmi mādhavasya mahātmanaḥ

यथैव च मम प्रीतिरर्जुने शत्रुसूदनेतथैव वृष्णिवीरेऽपि सात्वते युद्धदुर्मदे

yathaiva ca mama prītirarjune śatrusūdanetathaiva vṛṣṇivīre'pi sātvate yuddhadurmade

अतिभारे नियुक्तश्च मया शैनेयनन्दनःस तु मित्रोपरोधेन गौरवाच्च महाबलःप्रविष्टो भारतीं सेनां मकरः सागरं यथा

atibhāre niyuktaśca mayā śaineyanandanaḥsa tu mitroparodhena gauravācca mahābalaḥpraviṣṭo bhāratīṃ senāṃ makaraḥ sāgaraṃ yathā

असौ हि श्रूयते शब्दः शूराणामनिवर्तिनाम्मिथः संयुध्यमानानां वृष्णिवीरेण धीमता

asau hi śrūyate śabdaḥ śūrāṇāmanivartināmmithaḥ saṃyudhyamānānāṃ vṛṣṇivīreṇa dhīmatā

प्राप्तकालं सुबलवन्निश्चित्य बहुधा हि मेतत्रैव पाण्डवेयस्य भीमसेनस्य धन्विनःगमनं रोचते मह्यं यत्र यातौ महारथौ

prāptakālaṃ subalavanniścitya bahudhā hi metatraiva pāṇḍaveyasya bhīmasenasya dhanvinaḥgamanaṃ rocate mahyaṃ yatra yātau mahārathau

न चाप्यसह्यं भीमस्य विद्यते भुवि किंचनशक्तो ह्येष रणे यत्तान्पृथिव्यां सर्वधन्विनःस्वबाहुबलमास्थाय प्रतिव्यूहितुमञ्जसा

na cāpyasahyaṃ bhīmasya vidyate bhuvi kiṃcanaśakto hyeṣa raṇe yattānpṛthivyāṃ sarvadhanvinaḥsvabāhubalamāsthāya prativyūhitumañjasā

यस्य बाहुबलं सर्वे समाश्रित्य महात्मनःवनवासान्निवृत्ताः स्म न च युद्धेषु निर्जिताः

yasya bāhubalaṃ sarve samāśritya mahātmanaḥvanavāsānnivṛttāḥ sma na ca yuddheṣu nirjitāḥ

इतो गते भीमसेने सात्वतं प्रति पाण्डवेसनाथौ भवितारौ हि युधि सात्वतफल्गुनौ

ito gate bhīmasene sātvataṃ prati pāṇḍavesanāthau bhavitārau hi yudhi sātvataphalgunau

कामं त्वशोचनीयौ तौ रणे सात्वतफल्गुनौरक्षितौ वासुदेवेन स्वयं चास्त्रविशारदौ

kāmaṃ tvaśocanīyau tau raṇe sātvataphalgunaurakṣitau vāsudevena svayaṃ cāstraviśāradau

अवश्यं तु मया कार्यमात्मनः शोकनाशनम्तस्माद्भीमं नियोक्ष्यामि सात्वतस्य पदानुगम्ततः प्रतिकृतं मन्ये विधानं सात्यकिं प्रति

avaśyaṃ tu mayā kāryamātmanaḥ śokanāśanamtasmādbhīmaṃ niyokṣyāmi sātvatasya padānugamtataḥ pratikṛtaṃ manye vidhānaṃ sātyakiṃ prati

एवं निश्चित्य मनसा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरःयन्तारमब्रवीद्राजन्भीमं प्रति नयस्व माम्

evaṃ niścitya manasā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥyantāramabravīdrājanbhīmaṃ prati nayasva mām

धर्मराजवचः श्रुत्वा सारथिर्हयकोविदःरथं हेमपरिष्कारं भीमान्तिकमुपानयत्

dharmarājavacaḥ śrutvā sārathirhayakovidaḥrathaṃ hemapariṣkāraṃ bhīmāntikamupānayat

भीमसेनमनुप्राप्य प्राप्तकालमनुस्मरन्कश्मलं प्राविशद्राजा बहु तत्र समादिशन्

bhīmasenamanuprāpya prāptakālamanusmarankaśmalaṃ prāviśadrājā bahu tatra samādiśan

यः सदेवान्सगन्धर्वान्दैत्यांश्चैकरथोऽजयत्तस्य लक्ष्म न पश्यामि भीमसेनानुजस्य ते

yaḥ sadevānsagandharvāndaityāṃścaikaratho'jayattasya lakṣma na paśyāmi bhīmasenānujasya te

ततोऽब्रवीद्धर्मराजं भीमसेनस्तथागतम्नैवाद्राक्षं न चाश्रौषं तव कश्मलमीदृशम्

tato'bravīddharmarājaṃ bhīmasenastathāgatamnaivādrākṣaṃ na cāśrauṣaṃ tava kaśmalamīdṛśam

पुरा हि दुःखदीर्णानां भवान्गतिरभूद्धि नःउत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र शाधि किं करवाणि ते

purā hi duḥkhadīrṇānāṃ bhavāngatirabhūddhi naḥuttiṣṭhottiṣṭha rājendra śādhi kiṃ karavāṇi te

न ह्यसाध्यमकार्यं वा विद्यते मम मानदआज्ञापय कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः

na hyasādhyamakāryaṃ vā vidyate mama mānadaājñāpaya kuruśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ

तमब्रवीदश्रुपूर्णः कृष्णसर्प इव श्वसन्भीमसेनमिदं वाक्यं प्रम्लानवदनो नृपः

tamabravīdaśrupūrṇaḥ kṛṣṇasarpa iva śvasanbhīmasenamidaṃ vākyaṃ pramlānavadano nṛpaḥ

यथा शङ्खस्य निर्घोषः पाञ्चजन्यस्य श्रूयतेप्रेरितो वासुदेवेन संरब्धेन यशस्विनानूनमद्य हतः शेते तव भ्राता धनंजयः

yathā śaṅkhasya nirghoṣaḥ pāñcajanyasya śrūyateprerito vāsudevena saṃrabdhena yaśasvinānūnamadya hataḥ śete tava bhrātā dhanaṃjayaḥ

तस्मिन्विनिहते नूनं युध्यतेऽसौ जनार्दनःयस्य सत्त्ववतो वीर्यमुपजीवन्ति पाण्डवाः

tasminvinihate nūnaṃ yudhyate'sau janārdanaḥyasya sattvavato vīryamupajīvanti pāṇḍavāḥ

यं भयेष्वभिगच्छन्ति सहस्राक्षमिवामराःस शूरः सैन्धवप्रेप्सुरन्वयाद्भारतीं चमूम्

yaṃ bhayeṣvabhigacchanti sahasrākṣamivāmarāḥsa śūraḥ saindhavaprepsuranvayādbhāratīṃ camūm

तस्य वै गमनं विद्मो भीम नावर्तनं पुनःश्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयो महाभुजः

tasya vai gamanaṃ vidmo bhīma nāvartanaṃ punaḥśyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyo mahābhujaḥ

व्यूढोरस्को महास्कन्धो मत्तद्विरदविक्रमःचकोरनेत्रस्ताम्राक्षो द्विषतामघवर्धनः

vyūḍhorasko mahāskandho mattadviradavikramaḥcakoranetrastāmrākṣo dviṣatāmaghavardhanaḥ

तदिदं मम भद्रं ते शोकस्थानमरिंदमअर्जुनार्थं महाबाहो सात्वतस्य च कारणात्

tadidaṃ mama bhadraṃ te śokasthānamariṃdamaarjunārthaṃ mahābāho sātvatasya ca kāraṇāt

वर्धते हविषेवाग्निरिध्यमानः पुनः पुनःतस्य लक्ष्म न पश्यामि तेन विन्दामि कश्मलम्

vardhate haviṣevāgniridhyamānaḥ punaḥ punaḥtasya lakṣma na paśyāmi tena vindāmi kaśmalam

तं विद्धि पुरुषव्याघ्रं सात्वतं च महारथम्स तं महारथं पश्चादनुयातस्तवानुजम्तमपश्यन्महाबाहुमहं विन्दामि कश्मलम्

taṃ viddhi puruṣavyāghraṃ sātvataṃ ca mahārathamsa taṃ mahārathaṃ paścādanuyātastavānujamtamapaśyanmahābāhumahaṃ vindāmi kaśmalam

तस्मात्कृष्णो रणे नूनं युध्यते युद्धकोविदःयस्य वीर्यवतो वीर्यमुपजीवन्ति पाण्डवाः

tasmātkṛṣṇo raṇe nūnaṃ yudhyate yuddhakovidaḥyasya vīryavato vīryamupajīvanti pāṇḍavāḥ

स तत्र गच्छ कौन्तेय यत्र यातो धनंजयःसात्यकिश्च महावीर्यः कर्तव्यं यदि मन्यसेवचनं मम धर्मज्ञ ज्येष्ठो भ्राता भवामि ते

sa tatra gaccha kaunteya yatra yāto dhanaṃjayaḥsātyakiśca mahāvīryaḥ kartavyaṃ yadi manyasevacanaṃ mama dharmajña jyeṣṭho bhrātā bhavāmi te

न तेऽर्जुनस्तथा ज्ञेयो ज्ञातव्यः सात्यकिर्यथाचिकीर्षुर्मत्प्रियं पार्थ प्रयातः सव्यसाचिनःपदवीं दुर्गमां घोरामगम्यामकृतात्मभिः

na te'rjunastathā jñeyo jñātavyaḥ sātyakiryathācikīrṣurmatpriyaṃ pārtha prayātaḥ savyasācinaḥpadavīṃ durgamāṃ ghorāmagamyāmakṛtātmabhiḥ

भीमसेन उवाच · bhīmasena uvāca

ब्रह्मेशानेन्द्रवरुणानवहद्यः पुरा रथःतमास्थाय गतौ कृष्णौ न तयोर्विद्यते भयम्

brahmeśānendravaruṇānavahadyaḥ purā rathaḥtamāsthāya gatau kṛṣṇau na tayorvidyate bhayam

आज्ञां तु शिरसा बिभ्रदेष गच्छामि मा शुचःसमेत्य तान्नरव्याघ्रांस्तव दास्यामि संविदम्

ājñāṃ tu śirasā bibhradeṣa gacchāmi mā śucaḥsametya tānnaravyāghrāṃstava dāsyāmi saṃvidam

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एतावदुक्त्वा प्रययौ परिदाय युधिष्ठिरम्धृष्टद्युम्नाय बलवान्सुहृद्भ्यश्च पुनः पुनःधृष्टद्युम्नं चेदमाह भीमसेनो महाबलः

etāvaduktvā prayayau paridāya yudhiṣṭhiramdhṛṣṭadyumnāya balavānsuhṛdbhyaśca punaḥ punaḥdhṛṣṭadyumnaṃ cedamāha bhīmaseno mahābalaḥ

विदितं ते महाबाहो यथा द्रोणो महारथःग्रहणे धर्मराजस्य सर्वोपायेन वर्तते

viditaṃ te mahābāho yathā droṇo mahārathaḥgrahaṇe dharmarājasya sarvopāyena vartate

न च मे गमने कृत्यं तादृक्पार्षत विद्यतेयादृशं रक्षणे राज्ञः कार्यमात्ययिकं हि नः

na ca me gamane kṛtyaṃ tādṛkpārṣata vidyateyādṛśaṃ rakṣaṇe rājñaḥ kāryamātyayikaṃ hi naḥ

एवमुक्तोऽस्मि पार्थेन प्रतिवक्तुं स्म नोत्सहेप्रयास्ये तत्र यत्रासौ मुमूर्षुः सैन्धवः स्थितःधर्मराजस्य वचने स्थातव्यमविशङ्कया

evamukto'smi pārthena prativaktuṃ sma notsaheprayāsye tatra yatrāsau mumūrṣuḥ saindhavaḥ sthitaḥdharmarājasya vacane sthātavyamaviśaṅkayā

सोऽद्य यत्तो रणे पार्थं परिरक्ष युधिष्ठिरम्एतद्धि सर्वकार्याणां परमं कृत्यमाहवे

so'dya yatto raṇe pārthaṃ parirakṣa yudhiṣṭhirametaddhi sarvakāryāṇāṃ paramaṃ kṛtyamāhave

तमब्रवीन्महाराज धृष्टद्युम्नो वृकोदरम्ईप्सितेन महाबाहो गच्छ पार्थाविचारयन्

tamabravīnmahārāja dhṛṣṭadyumno vṛkodaramīpsitena mahābāho gaccha pārthāvicārayan

नाहत्वा समरे द्रोणो धृष्टद्युम्नं कथंचननिग्रहं धर्मराजस्य प्रकरिष्यति संयुगे

nāhatvā samare droṇo dhṛṣṭadyumnaṃ kathaṃcananigrahaṃ dharmarājasya prakariṣyati saṃyuge

ततो निक्षिप्य राजानं धृष्टद्युम्नाय पाण्डवःअभिवाद्य गुरुं ज्येष्ठं प्रययौ यत्र फल्गुनः

tato nikṣipya rājānaṃ dhṛṣṭadyumnāya pāṇḍavaḥabhivādya guruṃ jyeṣṭhaṃ prayayau yatra phalgunaḥ

परिष्वक्तस्तु कौन्तेयो धर्मराजेन भारतआघ्रातश्च तथा मूर्ध्नि श्रावितश्चाशिषः शुभाः

pariṣvaktastu kaunteyo dharmarājena bhārataāghrātaśca tathā mūrdhni śrāvitaścāśiṣaḥ śubhāḥ

भीमसेनो महाबाहुः कवची शुभकुण्डलीसाङ्गदः सतनुत्राणः सशरी रथिनां वरः

bhīmaseno mahābāhuḥ kavacī śubhakuṇḍalīsāṅgadaḥ satanutrāṇaḥ saśarī rathināṃ varaḥ

तस्य कार्ष्णायसं वर्म हेमचित्रं महर्द्धिमत्विबभौ पर्वतश्लिष्टः सविद्युदिव तोयदः

tasya kārṣṇāyasaṃ varma hemacitraṃ maharddhimatvibabhau parvataśliṣṭaḥ savidyudiva toyadaḥ

पीतरक्तासितसितैर्वासोभिश्च सुवेष्टितःकण्ठत्राणेन च बभौ सेन्द्रायुध इवाम्बुदः

pītaraktāsitasitairvāsobhiśca suveṣṭitaḥkaṇṭhatrāṇena ca babhau sendrāyudha ivāmbudaḥ

प्रयाते भीमसेने तु तव सैन्यं युयुत्सयापाञ्चजन्यरवो घोरः पुनरासीद्विशां पते

prayāte bhīmasene tu tava sainyaṃ yuyutsayāpāñcajanyaravo ghoraḥ punarāsīdviśāṃ pate

तं श्रुत्वा निनदं घोरं त्रैलोक्यत्रासनं महत्पुनर्भीमं महाबाहुर्धर्मपुत्रोऽभ्यभाषत

taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ trailokyatrāsanaṃ mahatpunarbhīmaṃ mahābāhurdharmaputro'bhyabhāṣata

एष वृष्णिप्रवीरेण ध्मातः सलिलजो भृशम्पृथिवीं चान्तरिक्षं च विनादयति शङ्खराट्

eṣa vṛṣṇipravīreṇa dhmātaḥ salilajo bhṛśampṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca vinādayati śaṅkharāṭ

नूनं व्यसनमापन्ने सुमहत्सव्यसाचिनिकुरुभिर्युध्यते सार्धं सर्वैश्चक्रगदाधरः

nūnaṃ vyasanamāpanne sumahatsavyasācinikurubhiryudhyate sārdhaṃ sarvaiścakragadādharaḥ

नूनमार्या महत्कुन्ती पापमद्य निदर्शनम्द्रौपदी च सुभद्रा च पश्यन्ति सह बन्धुभिः

nūnamāryā mahatkuntī pāpamadya nidarśanamdraupadī ca subhadrā ca paśyanti saha bandhubhiḥ

स भीमस्त्वरया युक्तो याहि यत्र धनंजयःमुह्यन्तीव हि मे सर्वा धनंजयदिदृक्षयादिशः सप्रदिशः पार्थ सात्वतस्य च कारणात्

sa bhīmastvarayā yukto yāhi yatra dhanaṃjayaḥmuhyantīva hi me sarvā dhanaṃjayadidṛkṣayādiśaḥ sapradiśaḥ pārtha sātvatasya ca kāraṇāt

गच्छ गच्छेति च पुनर्भीमसेनमभाषतभृशं स प्रहितो भ्रात्रा भ्राता भ्रातुः प्रियंकरःआहत्य दुन्दुभिं भीमः शङ्खं प्रध्माय चासकृत्

gaccha gaccheti ca punarbhīmasenamabhāṣatabhṛśaṃ sa prahito bhrātrā bhrātā bhrātuḥ priyaṃkaraḥāhatya dundubhiṃ bhīmaḥ śaṅkhaṃ pradhmāya cāsakṛt

विनद्य सिंहनादं च ज्यां विकर्षन्पुनः पुनःदर्शयन्घोरमात्मानममित्रान्सहसाभ्ययात्

vinadya siṃhanādaṃ ca jyāṃ vikarṣanpunaḥ punaḥdarśayanghoramātmānamamitrānsahasābhyayāt

तमूहुर्जवना दान्ता विकुर्वाणा हयोत्तमाःविशोकेनाभिसंयत्ता मनोमारुतरंहसः

tamūhurjavanā dāntā vikurvāṇā hayottamāḥviśokenābhisaṃyattā manomārutaraṃhasaḥ

आरुजन्विरुजन्पार्थो ज्यां विकर्षंश्च पाणिनासोऽवकर्षन्विकर्षंश्च सेनाग्रं समलोडयत्

ārujanvirujanpārtho jyāṃ vikarṣaṃśca pāṇināso'vakarṣanvikarṣaṃśca senāgraṃ samaloḍayat

तं प्रयान्तं महाबाहुं पाञ्चालाः सहसोमकाःपृष्ठतोऽनुययुः शूरा मघवन्तमिवामराः

taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ pāñcālāḥ sahasomakāḥpṛṣṭhato'nuyayuḥ śūrā maghavantamivāmarāḥ

तं ससेना महाराज सोदर्याः पर्यवारयन्दुःशलश्चित्रसेनश्च कुण्डभेदी विविंशतिः

taṃ sasenā mahārāja sodaryāḥ paryavārayanduḥśalaścitrasenaśca kuṇḍabhedī viviṃśatiḥ

दुर्मुखो दुःसहश्चैव विकर्णश्च शलस्तथाविन्दानुविन्दौ सुमुखो दीर्घबाहुः सुदर्शनः

durmukho duḥsahaścaiva vikarṇaśca śalastathāvindānuvindau sumukho dīrghabāhuḥ sudarśanaḥ

वृन्दारकः सुहस्तश्च सुषेणो दीर्घलोचनःअभयो रौद्रकर्मा च सुवर्मा दुर्विमोचनः

vṛndārakaḥ suhastaśca suṣeṇo dīrghalocanaḥabhayo raudrakarmā ca suvarmā durvimocanaḥ

विविधै रथिनां श्रेष्ठाः सह सैन्यैः सहानुगैःसंयत्ताः समरे शूरा भीमसेनमुपाद्रवन्

vividhai rathināṃ śreṣṭhāḥ saha sainyaiḥ sahānugaiḥsaṃyattāḥ samare śūrā bhīmasenamupādravan

तान्समीक्ष्य तु कौन्तेयो भीमसेनः पराक्रमीअभ्यवर्तत वेगेन सिंहः क्षुद्रमृगानिव

tānsamīkṣya tu kaunteyo bhīmasenaḥ parākramīabhyavartata vegena siṃhaḥ kṣudramṛgāniva

ते महास्त्राणि दिव्यानि तत्र वीरा अदर्शयन्वारयन्तः शरैर्भीमं मेघाः सूर्यमिवोदितम्

te mahāstrāṇi divyāni tatra vīrā adarśayanvārayantaḥ śarairbhīmaṃ meghāḥ sūryamivoditam

स तानतीत्य वेगेन द्रोणानीकमुपाद्रवत्अग्रतश्च गजानीकं शरवर्षैरवाकिरत्

sa tānatītya vegena droṇānīkamupādravatagrataśca gajānīkaṃ śaravarṣairavākirat

सोऽचिरेणैव कालेन तद्गजानीकमाशुगैःदिशः सर्वाः समभ्यस्य व्यधमत्पवनात्मजः

so'cireṇaiva kālena tadgajānīkamāśugaiḥdiśaḥ sarvāḥ samabhyasya vyadhamatpavanātmajaḥ

त्रासिताः शरभस्येव गर्जितेन वने मृगाःप्राद्रवन्द्विरदाः सर्वे नदन्तो भैरवान्रवान्

trāsitāḥ śarabhasyeva garjitena vane mṛgāḥprādravandviradāḥ sarve nadanto bhairavānravān

पुनश्चातीत्य वेगेन द्रोणानीकमुपाद्रवत्तमवारयदाचार्यो वेलेवोद्वृत्तमर्णवम्

punaścātītya vegena droṇānīkamupādravattamavārayadācāryo velevodvṛttamarṇavam

ललाटेऽताडयच्चैनं नाराचेन स्मयन्निवऊर्ध्वरश्मिरिवादित्यो विबभौ तत्र पाण्डवः

lalāṭe'tāḍayaccainaṃ nārācena smayannivaūrdhvaraśmirivādityo vibabhau tatra pāṇḍavaḥ

स मन्यमानस्त्वाचार्यो ममायं फल्गुनो यथाभीमः करिष्यते पूजामित्युवाच वृकोदरम्

sa manyamānastvācāryo mamāyaṃ phalguno yathābhīmaḥ kariṣyate pūjāmityuvāca vṛkodaram

भीमसेन न ते शक्यं प्रवेष्टुमरिवाहिनीम्मामनिर्जित्य समरे शत्रुमध्ये महाबल

bhīmasena na te śakyaṃ praveṣṭumarivāhinīmmāmanirjitya samare śatrumadhye mahābala

यदि ते सोऽनुजः कृष्णः प्रविष्टोऽनुमते ममअनीकं न तु शक्यं भोः प्रवेष्टुमिह वै त्वया

yadi te so'nujaḥ kṛṣṇaḥ praviṣṭo'numate mamaanīkaṃ na tu śakyaṃ bhoḥ praveṣṭumiha vai tvayā

अथ भीमस्तु तच्छ्रुत्वा गुरोर्वाक्यमपेतभीःक्रुद्धः प्रोवाच वै द्रोणं रक्तताम्रेक्षणः श्वसन्

atha bhīmastu tacchrutvā gurorvākyamapetabhīḥkruddhaḥ provāca vai droṇaṃ raktatāmrekṣaṇaḥ śvasan

तवार्जुनो नानुमते ब्रह्मबन्धो रणाजिरम्प्रविष्टः स हि दुर्धर्षः शक्रस्यापि विशेद्बलम्

tavārjuno nānumate brahmabandho raṇājirampraviṣṭaḥ sa hi durdharṣaḥ śakrasyāpi viśedbalam

येन वै परमां पूजां कुर्वता मानितो ह्यसिनार्जुनोऽहं घृणी द्रोण भीमसेनोऽस्मि ते रिपुः

yena vai paramāṃ pūjāṃ kurvatā mānito hyasinārjuno'haṃ ghṛṇī droṇa bhīmaseno'smi te ripuḥ

पिता नस्त्वं गुरुर्बन्धुस्तथा पुत्रा हि ते वयम्इति मन्यामहे सर्वे भवन्तं प्रणताः स्थिताः

pitā nastvaṃ gururbandhustathā putrā hi te vayamiti manyāmahe sarve bhavantaṃ praṇatāḥ sthitāḥ

अद्य तद्विपरीतं ते वदतोऽस्मासु दृश्यतेयदि शत्रुं त्वमात्मानं मन्यसे तत्तथास्त्विहएष ते सदृशं शत्रोः कर्म भीमः करोम्यहम्

adya tadviparītaṃ te vadato'smāsu dṛśyateyadi śatruṃ tvamātmānaṃ manyase tattathāstvihaeṣa te sadṛśaṃ śatroḥ karma bhīmaḥ karomyaham

अथोद्भ्राम्य गदां भीमः कालदण्डमिवान्तकःद्रोणायावसृजद्राजन्स रथादवपुप्लुवे

athodbhrāmya gadāṃ bhīmaḥ kāladaṇḍamivāntakaḥdroṇāyāvasṛjadrājansa rathādavapupluve

साश्वसूतध्वजं यानं द्रोणस्यापोथयत्तदाप्रामृद्नाच्च बहून्योधान्वायुर्वृक्षानिवौजसा

sāśvasūtadhvajaṃ yānaṃ droṇasyāpothayattadāprāmṛdnācca bahūnyodhānvāyurvṛkṣānivaujasā

तं पुनः परिवव्रुस्ते तव पुत्रा रथोत्तमम्अन्यं च रथमास्थाय द्रोणः प्रहरतां वरः

taṃ punaḥ parivavruste tava putrā rathottamamanyaṃ ca rathamāsthāya droṇaḥ praharatāṃ varaḥ

ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेनः पराक्रमीअग्रतः स्यन्दनानीकं शरवर्षैरवाकिरत्

tataḥ kruddho mahārāja bhīmasenaḥ parākramīagrataḥ syandanānīkaṃ śaravarṣairavākirat

ते वध्यमानाः समरे तव पुत्रा महारथाःभीमं भीमबलं युद्धेऽयोधयंस्तु जयैषिणः

te vadhyamānāḥ samare tava putrā mahārathāḥbhīmaṃ bhīmabalaṃ yuddhe'yodhayaṃstu jayaiṣiṇaḥ

ततो दुःशासनः क्रुद्धो रथशक्तिं समाक्षिपत्सर्वपारशवीं तीक्ष्णां जिघांसुः पाण्डुनन्दनम्

tato duḥśāsanaḥ kruddho rathaśaktiṃ samākṣipatsarvapāraśavīṃ tīkṣṇāṃ jighāṃsuḥ pāṇḍunandanam

आपतन्तीं महाशक्तिं तव पुत्रप्रचोदिताम्द्विधा चिच्छेद तां भीमस्तदद्भुतमिवाभवत्

āpatantīṃ mahāśaktiṃ tava putrapracoditāmdvidhā ciccheda tāṃ bhīmastadadbhutamivābhavat

अथान्यैर्निशितैर्बाणैः संक्रुद्धः कुण्डभेदिनम्सुषेणं दीर्घनेत्रं च त्रिभिस्त्रीनवधीद्बली

athānyairniśitairbāṇaiḥ saṃkruddhaḥ kuṇḍabhedinamsuṣeṇaṃ dīrghanetraṃ ca tribhistrīnavadhīdbalī

ततो वृन्दारकं वीरं कुरूणां कीर्तिवर्धनम्पुत्राणां तव वीराणां युध्यतामवधीत्पुनः

tato vṛndārakaṃ vīraṃ kurūṇāṃ kīrtivardhanamputrāṇāṃ tava vīrāṇāṃ yudhyatāmavadhītpunaḥ

अभयं रौद्रकर्माणं दुर्विमोचनमेव चत्रिभिस्त्रीनवधीद्भीमः पुनरेव सुतांस्तव

abhayaṃ raudrakarmāṇaṃ durvimocanameva catribhistrīnavadhīdbhīmaḥ punareva sutāṃstava

वध्यमाना महाराज पुत्रास्तव बलीयसाभीमं प्रहरतां श्रेष्ठं समन्तात्पर्यवारयन्

vadhyamānā mahārāja putrāstava balīyasābhīmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ samantātparyavārayan

विन्दानुविन्दौ सहितौ सुवर्माणं च ते सुतम्प्रहसन्निव कौन्तेयः शरैर्निन्ये यमक्षयम्

vindānuvindau sahitau suvarmāṇaṃ ca te sutamprahasanniva kaunteyaḥ śarairninye yamakṣayam

ततः सुदर्शनं वीरं पुत्रं ते भरतर्षभविव्याध समरे तूर्णं स पपात ममार च

tataḥ sudarśanaṃ vīraṃ putraṃ te bharatarṣabhavivyādha samare tūrṇaṃ sa papāta mamāra ca

सोऽचिरेणैव कालेन तद्रथानीकमाशुगैःदिशः सर्वाः समभ्यस्य व्यधमत्पाण्डुनन्दनः

so'cireṇaiva kālena tadrathānīkamāśugaiḥdiśaḥ sarvāḥ samabhyasya vyadhamatpāṇḍunandanaḥ

ततो वै रथघोषेण गर्जितेन मृगा इववध्यमानाश्च समरे पुत्रास्तव विशां पतेप्राद्रवन्सरथाः सर्वे भीमसेनभयार्दिताः

tato vai rathaghoṣeṇa garjitena mṛgā ivavadhyamānāśca samare putrāstava viśāṃ pateprādravansarathāḥ sarve bhīmasenabhayārditāḥ

अनुयाय तु कौन्तेयः पुत्राणां ते महद्बलम्विव्याध समरे राजन्कौरवेयान्समन्ततः

anuyāya tu kaunteyaḥ putrāṇāṃ te mahadbalamvivyādha samare rājankauraveyānsamantataḥ

वध्यमाना महाराज भीमसेनेन तावकाःत्यक्त्वा भीमं रणे यान्ति चोदयन्तो हयोत्तमान्

vadhyamānā mahārāja bhīmasenena tāvakāḥtyaktvā bhīmaṃ raṇe yānti codayanto hayottamān

तांस्तु निर्जित्य समरे भीमसेनो महाबलःसिंहनादरवं चक्रे बाहुशब्दं च पाण्डवः

tāṃstu nirjitya samare bhīmaseno mahābalaḥsiṃhanādaravaṃ cakre bāhuśabdaṃ ca pāṇḍavaḥ

तलशब्दं च सुमहत्कृत्वा भीमो महाबलःव्यतीत्य रथिनश्चापि द्रोणानीकमुपाद्रवत्

talaśabdaṃ ca sumahatkṛtvā bhīmo mahābalaḥvyatītya rathinaścāpi droṇānīkamupādravat