Parva.Adhyaya 7.100

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

किं तस्यां मम सेनायां नासन्केचिन्महारथाःये तथा सात्यकिं यान्तं नैवाघ्नन्नाप्यवारयन्

kiṃ tasyāṃ mama senāyāṃ nāsankecinmahārathāḥye tathā sātyakiṃ yāntaṃ naivāghnannāpyavārayan

एको हि समरे कर्म कृतवान्सत्यविक्रमःशक्रतुल्यबलो युद्धे महेन्द्रो दानवेष्विव

eko hi samare karma kṛtavānsatyavikramaḥśakratulyabalo yuddhe mahendro dānaveṣviva

अथ वा शून्यमासीत्तद्येन यातः स सात्यकिःएको वै बहुलाः सेनाः प्रमृद्नन्पुरुषर्षभः

atha vā śūnyamāsīttadyena yātaḥ sa sātyakiḥeko vai bahulāḥ senāḥ pramṛdnanpuruṣarṣabhaḥ

कथं च युध्यमानानामपक्रान्तो महात्मनाम्एको बहूनां शैनेयस्तन्ममाचक्ष्व संजय

kathaṃ ca yudhyamānānāmapakrānto mahātmanāmeko bahūnāṃ śaineyastanmamācakṣva saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

राजन्सेनासमुद्योगो रथनागाश्वपत्तिमान्तुमुलस्तव सैन्यानां युगान्तसदृशोऽभवत्

rājansenāsamudyogo rathanāgāśvapattimāntumulastava sainyānāṃ yugāntasadṛśo'bhavat

आह्णिकेषु समूहेषु तव सैन्यस्य मानदनास्ति लोके समः कश्चित्समूह इति मे मतिः

āhṇikeṣu samūheṣu tava sainyasya mānadanāsti loke samaḥ kaścitsamūha iti me matiḥ

तत्र देवाः स्म भाषन्ते चारणाश्च समागताःएतदन्ताः समूहा वै भविष्यन्ति महीतले

tatra devāḥ sma bhāṣante cāraṇāśca samāgatāḥetadantāḥ samūhā vai bhaviṣyanti mahītale

न चैव तादृशः कश्चिद्व्यूह आसीद्विशां पतेयादृग्जयद्रथवधे द्रोणेन विहितोऽभवत्

na caiva tādṛśaḥ kaścidvyūha āsīdviśāṃ pateyādṛgjayadrathavadhe droṇena vihito'bhavat

चण्डवाताभिपन्नानां समुद्राणामिव स्वनःरणेऽभवद्बलौघानामन्योन्यमभिधावताम्

caṇḍavātābhipannānāṃ samudrāṇāmiva svanaḥraṇe'bhavadbalaughānāmanyonyamabhidhāvatām

पार्थिवानां समेतानां बहून्यासन्नरोत्तमत्वद्बले पाण्डवानां च सहस्राणि शतानि च

pārthivānāṃ sametānāṃ bahūnyāsannarottamatvadbale pāṇḍavānāṃ ca sahasrāṇi śatāni ca

संरब्धानां प्रवीराणां समरे दृढकर्मणाम्तत्रासीत्सुमहाञ्शब्दस्तुमुलो लोमहर्षणः

saṃrabdhānāṃ pravīrāṇāṃ samare dṛḍhakarmaṇāmtatrāsītsumahāñśabdastumulo lomaharṣaṇaḥ

अथाक्रन्दद्भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च मारिषनकुलः सहदेवश्च धर्मराजश्च पाण्डवः

athākrandadbhīmaseno dhṛṣṭadyumnaśca māriṣanakulaḥ sahadevaśca dharmarājaśca pāṇḍavaḥ

आगच्छत प्रहरत बलवत्परिधावतप्रविष्टावरिसेनां हि वीरौ माधवपाण्डवौ

āgacchata praharata balavatparidhāvatapraviṣṭāvarisenāṃ hi vīrau mādhavapāṇḍavau

यथा सुखेन गच्छेतां जयद्रथवधं प्रतितथा प्रकुरुत क्षिप्रमिति सैन्यान्यचोदयत्तयोरभावे कुरवः कृतार्थाः स्युर्वयं जिताः

yathā sukhena gacchetāṃ jayadrathavadhaṃ pratitathā prakuruta kṣipramiti sainyānyacodayattayorabhāve kuravaḥ kṛtārthāḥ syurvayaṃ jitāḥ

ते यूयं सहिता भूत्वा तूर्णमेव बलार्णवम्क्षोभयध्वं महावेगाः पवनाः सागरं यथा

te yūyaṃ sahitā bhūtvā tūrṇameva balārṇavamkṣobhayadhvaṃ mahāvegāḥ pavanāḥ sāgaraṃ yathā

भीमसेनेन ते राजन्पाञ्चाल्येन च चोदिताःआजघ्नुः कौरवान्संख्ये त्यक्त्वासूनात्मनः प्रियान्

bhīmasenena te rājanpāñcālyena ca coditāḥājaghnuḥ kauravānsaṃkhye tyaktvāsūnātmanaḥ priyān

इच्छन्तो निधनं युद्धे शस्त्रैरुत्तमतेजसःस्वर्गार्थं मित्रकार्यार्थं नाभ्यरक्षन्त जीवितम्

icchanto nidhanaṃ yuddhe śastrairuttamatejasaḥsvargārthaṃ mitrakāryārthaṃ nābhyarakṣanta jīvitam

तथैव तावका राजन्प्रार्थयन्तो महद्यशःआर्यां युद्धे मतिं कृत्वा युद्धायैवोपतस्थिरे

tathaiva tāvakā rājanprārthayanto mahadyaśaḥāryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā yuddhāyaivopatasthire

तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने महाभयेहत्वा सर्वाणि सैन्यानि प्रायात्सात्यकिरर्जुनम्

tasmiṃstu tumule yuddhe vartamāne mahābhayehatvā sarvāṇi sainyāni prāyātsātyakirarjunam

कवचानां प्रभास्तत्र सूर्यरश्मिविचित्रिताःदृष्टीः संख्ये सैनिकानां प्रतिजघ्नुः समन्ततः

kavacānāṃ prabhāstatra sūryaraśmivicitritāḥdṛṣṭīḥ saṃkhye sainikānāṃ pratijaghnuḥ samantataḥ

तथा प्रयतमानेषु पाण्डवेयेषु निर्भयःदुर्योधनो महाराज व्यगाहत महद्बलम्

tathā prayatamāneṣu pāṇḍaveyeṣu nirbhayaḥduryodhano mahārāja vyagāhata mahadbalam

स संनिपातस्तुमुलस्तेषां तस्य च भारतअभवत्सर्वसैन्यानामभावकरणो महान्

sa saṃnipātastumulasteṣāṃ tasya ca bhārataabhavatsarvasainyānāmabhāvakaraṇo mahān

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

तथा गतेषु सैन्येषु तथा कृच्छ्रगतः स्वयम्कच्चिद्दुर्योधनः सूत नाकार्षीत्पृष्ठतो रणम्

tathā gateṣu sainyeṣu tathā kṛcchragataḥ svayamkaccidduryodhanaḥ sūta nākārṣītpṛṣṭhato raṇam

एकस्य च बहूनां च संनिपातो महाहवेविशेषतो नृपतिना विषमः प्रतिभाति मे

ekasya ca bahūnāṃ ca saṃnipāto mahāhaveviśeṣato nṛpatinā viṣamaḥ pratibhāti me

सोऽत्यन्तसुखसंवृद्धो लक्ष्म्या लोकस्य चेश्वरःएको बहून्समासाद्य कच्चिन्नासीत्पराङ्मुखः

so'tyantasukhasaṃvṛddho lakṣmyā lokasya ceśvaraḥeko bahūnsamāsādya kaccinnāsītparāṅmukhaḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

राजन्संग्राममाश्चर्यं तव पुत्रस्य भारतएकस्य च बहूनां च शृणुष्व गदतोऽद्भुतम्

rājansaṃgrāmamāścaryaṃ tava putrasya bhārataekasya ca bahūnāṃ ca śṛṇuṣva gadato'dbhutam

दुर्योधनेन सहसा पाण्डवी पृतना रणेनलिनी द्विरदेनेव समन्ताद्विप्रलोडिता

duryodhanena sahasā pāṇḍavī pṛtanā raṇenalinī dviradeneva samantādvipraloḍitā

तथा सेनां कृतां दृष्ट्वा तव पुत्रेण कौरवभीमसेनपुरोगास्तं पाञ्चालाः समुपाद्रवन्

tathā senāṃ kṛtāṃ dṛṣṭvā tava putreṇa kauravabhīmasenapurogāstaṃ pāñcālāḥ samupādravan

स भीमसेनं दशभिर्माद्रीपुत्रौ त्रिभिस्त्रिभिःविराटद्रुपदौ षड्भिः शतेन च शिखण्डिनम्

sa bhīmasenaṃ daśabhirmādrīputrau tribhistribhiḥvirāṭadrupadau ṣaḍbhiḥ śatena ca śikhaṇḍinam

धृष्टद्युम्नं च विंशत्या धर्मपुत्रं च सप्तभिःकेकयान्दशभिर्विद्ध्वा द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभिः

dhṛṣṭadyumnaṃ ca viṃśatyā dharmaputraṃ ca saptabhiḥkekayāndaśabhirviddhvā draupadeyāṃstribhistribhiḥ

शतशश्चापरान्योधान्सद्विपांश्च रथान्रणेशरैरवचकर्तोग्रैः क्रुद्धोऽन्तक इव प्रजाः

śataśaścāparānyodhānsadvipāṃśca rathānraṇeśarairavacakartograiḥ kruddho'ntaka iva prajāḥ

न संदधन्विमुञ्चन्वा मण्डलीकृतकार्मुकःअदृश्यत रिपून्निघ्नञ्शिक्षयास्त्रबलेन च

na saṃdadhanvimuñcanvā maṇḍalīkṛtakārmukaḥadṛśyata ripūnnighnañśikṣayāstrabalena ca

तस्य तान्निघ्नतः शत्रून्हेमपृष्ठं महद्धनुःभल्लाभ्यां पाण्डवो ज्येष्ठस्त्रिधा चिच्छेद मारिष

tasya tānnighnataḥ śatrūnhemapṛṣṭhaṃ mahaddhanuḥbhallābhyāṃ pāṇḍavo jyeṣṭhastridhā ciccheda māriṣa

विव्याध चैनं बहुभिः सम्यगस्तैः शितैः शरैःवर्माण्याशु समासाद्य ते भग्नाः क्षितिमाविशन्

vivyādha cainaṃ bahubhiḥ samyagastaiḥ śitaiḥ śaraiḥvarmāṇyāśu samāsādya te bhagnāḥ kṣitimāviśan

ततः प्रमुदिताः पार्थाः परिवव्रुर्युधिष्ठिरम्यथा वृत्रवधे देवा मुदा शक्रं महर्षिभिः

tataḥ pramuditāḥ pārthāḥ parivavruryudhiṣṭhiramyathā vṛtravadhe devā mudā śakraṃ maharṣibhiḥ

अथ दुर्योधनो राजा दृढमादाय कार्मुकम्तिष्ठ तिष्ठेति राजानं ब्रुवन्पाण्डवमभ्ययात्

atha duryodhano rājā dṛḍhamādāya kārmukamtiṣṭha tiṣṭheti rājānaṃ bruvanpāṇḍavamabhyayāt

तं तथा वादिनं राजंस्तव पुत्रं महारथम्प्रत्युद्ययुः प्रमुदिताः पाञ्चाला जयगृद्धिनः

taṃ tathā vādinaṃ rājaṃstava putraṃ mahārathampratyudyayuḥ pramuditāḥ pāñcālā jayagṛddhinaḥ

तान्द्रोणः प्रतिजग्राह परीप्सन्युधि पाण्डवम्चण्डवातोद्धुतान्मेघान्सजलानचलो यथा

tāndroṇaḥ pratijagrāha parīpsanyudhi pāṇḍavamcaṇḍavātoddhutānmeghānsajalānacalo yathā

तत्र राजन्महानासीत्संग्रामो भूरिवर्धनःरुद्रस्याक्रीडसंकाशः संहारः सर्वदेहिनाम्

tatra rājanmahānāsītsaṃgrāmo bhūrivardhanaḥrudrasyākrīḍasaṃkāśaḥ saṃhāraḥ sarvadehinām