Parva.Adhyaya 7.103

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तमुत्तीर्णं रथानीकात्तमसो भास्करं यथादिधारयिषुराचार्यः शरवर्षैरवाकिरत्

tamuttīrṇaṃ rathānīkāttamaso bhāskaraṃ yathādidhārayiṣurācāryaḥ śaravarṣairavākirat

पिबन्निव शरौघांस्तान्द्रोणचापवरातिगान्सोऽभ्यवर्तत सोदर्यान्मायया मोहयन्बलम्

pibanniva śaraughāṃstāndroṇacāpavarātigānso'bhyavartata sodaryānmāyayā mohayanbalam

तं मृधे वेगमास्थाय परं परमधन्विनःचोदितास्तव पुत्रैश्च सर्वतः पर्यवारयन्

taṃ mṛdhe vegamāsthāya paraṃ paramadhanvinaḥcoditāstava putraiśca sarvataḥ paryavārayan

स तथा संवृतो भीमः प्रहसन्निव भारतउदयच्छद्गदां तेभ्यो घोरां तां सिंहवन्नदन्अवासृजच्च वेगेन तेषु तान्प्रमथद्बली

sa tathā saṃvṛto bhīmaḥ prahasanniva bhārataudayacchadgadāṃ tebhyo ghorāṃ tāṃ siṃhavannadanavāsṛjacca vegena teṣu tānpramathadbalī

सेन्द्राशनिरिवेन्द्रेण प्रविद्धा संहतात्मनाघोषेण महता राजन्पूरयित्वेव मेदिनीम्ज्वलन्ती तेजसा भीमा त्रासयामास ते सुतान्

sendrāśanirivendreṇa praviddhā saṃhatātmanāghoṣeṇa mahatā rājanpūrayitveva medinīmjvalantī tejasā bhīmā trāsayāmāsa te sutān

तां पतन्तीं महावेगां दृष्ट्वा तेजोभिसंवृताम्प्राद्रवंस्तावकाः सर्वे नदन्तो भैरवान्रवान्

tāṃ patantīṃ mahāvegāṃ dṛṣṭvā tejobhisaṃvṛtāmprādravaṃstāvakāḥ sarve nadanto bhairavānravān

तं च शब्दमसंसह्यं तस्याः संलक्ष्य मारिषप्रापतन्मनुजास्तत्र रथेभ्यो रथिनस्तदा

taṃ ca śabdamasaṃsahyaṃ tasyāḥ saṃlakṣya māriṣaprāpatanmanujāstatra rathebhyo rathinastadā

स तान्विद्राव्य कौन्तेयः संख्येऽमित्रान्दुरासदःसुपर्ण इव वेगेन पक्षिराडत्यगाच्चमूम्

sa tānvidrāvya kaunteyaḥ saṃkhye'mitrāndurāsadaḥsuparṇa iva vegena pakṣirāḍatyagāccamūm

तथा तं विप्रकुर्वाणं रथयूथपयूथपम्भारद्वाजो महाराज भीमसेनं समभ्ययात्

tathā taṃ viprakurvāṇaṃ rathayūthapayūthapambhāradvājo mahārāja bhīmasenaṃ samabhyayāt

द्रोणस्तु समरे भीमं वारयित्वा शरोर्मिभिःअकरोत्सहसा नादं पाण्डूनां भयमादधत्

droṇastu samare bhīmaṃ vārayitvā śarormibhiḥakarotsahasā nādaṃ pāṇḍūnāṃ bhayamādadhat

तद्युद्धमासीत्सुमहद्घोरं देवासुरोपमम्द्रोणस्य च महाराज भीमस्य च महात्मनः

tadyuddhamāsītsumahadghoraṃ devāsuropamamdroṇasya ca mahārāja bhīmasya ca mahātmanaḥ

यदा तु विशिखैस्तीक्ष्णैर्द्रोणचापविनिःसृतैःवध्यन्ते समरे वीराः शतशोऽथ सहस्रशः

yadā tu viśikhaistīkṣṇairdroṇacāpaviniḥsṛtaiḥvadhyante samare vīrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

ततो रथादवप्लुत्य वेगमास्थाय पाण्डवःनिमील्य नयने राजन्पदातिर्द्रोणमभ्ययात्

tato rathādavaplutya vegamāsthāya pāṇḍavaḥnimīlya nayane rājanpadātirdroṇamabhyayāt

यथा हि गोवृषो वर्षं प्रतिगृह्णाति लीलयातथा भीमो नरव्याघ्रः शरवर्षं समग्रहीत्

yathā hi govṛṣo varṣaṃ pratigṛhṇāti līlayātathā bhīmo naravyāghraḥ śaravarṣaṃ samagrahīt

स वध्यमानः समरे रथं द्रोणस्य मारिषईषायां पाणिना गृह्य प्रचिक्षेप महाबलः

sa vadhyamānaḥ samare rathaṃ droṇasya māriṣaīṣāyāṃ pāṇinā gṛhya pracikṣepa mahābalaḥ

द्रोणस्तु सत्वरो राजन्क्षिप्तो भीमेन संयुगेरथमन्यं समास्थाय व्यूहद्वारमुपाययौ

droṇastu satvaro rājankṣipto bhīmena saṃyugerathamanyaṃ samāsthāya vyūhadvāramupāyayau

तस्मिन्क्षणे तस्य यन्ता तूर्णमश्वानचोदयत्भीमसेनस्य कौरव्य तदद्भुतमिवाभवत्

tasminkṣaṇe tasya yantā tūrṇamaśvānacodayatbhīmasenasya kauravya tadadbhutamivābhavat

ततः स्वरथमास्थाय भीमसेनो महाबलःअभ्यवर्तत वेगेन तव पुत्रस्य वाहिनीम्

tataḥ svarathamāsthāya bhīmaseno mahābalaḥabhyavartata vegena tava putrasya vāhinīm

स मृद्नन्क्षत्रियानाजौ वातो वृक्षानिवोद्धतःअगच्छद्दारयन्सेनां सिन्धुवेगो नगानिव

sa mṛdnankṣatriyānājau vāto vṛkṣānivoddhataḥagacchaddārayansenāṃ sindhuvego nagāniva

भोजानीकं समासाद्य हार्दिक्येनाभिरक्षितम्प्रमथ्य बहुधा राजन्भीमसेनः समभ्ययात्

bhojānīkaṃ samāsādya hārdikyenābhirakṣitampramathya bahudhā rājanbhīmasenaḥ samabhyayāt

संत्रासयन्ननीकानि तलशब्देन मारिषअजयत्सर्वसैन्यानि शार्दूल इव गोवृषान्

saṃtrāsayannanīkāni talaśabdena māriṣaajayatsarvasainyāni śārdūla iva govṛṣān

भोजानीकमतिक्रम्य काम्बोजानां च वाहिनीम्तथा म्लेच्छगणांश्चान्यान्बहून्युद्धविशारदान्

bhojānīkamatikramya kāmbojānāṃ ca vāhinīmtathā mlecchagaṇāṃścānyānbahūnyuddhaviśāradān

सात्यकिं चापि संप्रेक्ष्य युध्यमानं नरर्षभम्रथेन यत्तः कौन्तेयो वेगेन प्रययौ तदा

sātyakiṃ cāpi saṃprekṣya yudhyamānaṃ nararṣabhamrathena yattaḥ kaunteyo vegena prayayau tadā

भीमसेनो महाराज द्रष्टुकामो धनंजयम्अतीत्य समरे योधांस्तावकान्पाण्डुनन्दनः

bhīmaseno mahārāja draṣṭukāmo dhanaṃjayamatītya samare yodhāṃstāvakānpāṇḍunandanaḥ

सोऽपश्यदर्जुनं तत्र युध्यमानं नरर्षभम्सैन्धवस्य वधार्थं हि पराक्रान्तं पराक्रमी

so'paśyadarjunaṃ tatra yudhyamānaṃ nararṣabhamsaindhavasya vadhārthaṃ hi parākrāntaṃ parākramī

अर्जुनं तत्र दृष्ट्वाथ चुक्रोश महतो रवान्तं तु तस्य महानादं पार्थः शुश्राव नर्दतः

arjunaṃ tatra dṛṣṭvātha cukrośa mahato ravāntaṃ tu tasya mahānādaṃ pārthaḥ śuśrāva nardataḥ

ततः पार्थो महानादं मुञ्चन्वै माधवश्च हअभ्ययातां महाराज नर्दन्तौ गोवृषाविव

tataḥ pārtho mahānādaṃ muñcanvai mādhavaśca haabhyayātāṃ mahārāja nardantau govṛṣāviva

वासुदेवार्जुनौ श्रुत्वा निनादं तस्य शुष्मिणःपुनः पुनः प्रणदतां दिदृक्षन्तौ वृकोदरम्

vāsudevārjunau śrutvā ninādaṃ tasya śuṣmiṇaḥpunaḥ punaḥ praṇadatāṃ didṛkṣantau vṛkodaram

भीमसेनरवं श्रुत्वा फल्गुनस्य च धन्विनःअप्रीयत महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

bhīmasenaravaṃ śrutvā phalgunasya ca dhanvinaḥaprīyata mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

विशोकश्चाभवद्राजा श्रुत्वा तं निनदं महत्धनंजयस्य च रणे जयमाशास्तवान्विभुः

viśokaścābhavadrājā śrutvā taṃ ninadaṃ mahatdhanaṃjayasya ca raṇe jayamāśāstavānvibhuḥ

तथा तु नर्दमाने वै भीमसेने रणोत्कटेस्मितं कृत्वा महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

tathā tu nardamāne vai bhīmasene raṇotkaṭesmitaṃ kṛtvā mahābāhurdharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

हृद्गतं मनसा प्राह ध्यात्वा धर्मभृतां वरःदत्ता भीम त्वया संवित्कृतं गुरुवचस्तथा

hṛdgataṃ manasā prāha dhyātvā dharmabhṛtāṃ varaḥdattā bhīma tvayā saṃvitkṛtaṃ guruvacastathā

न हि तेषां जयो युद्धे येषां द्वेष्टासि पाण्डवदिष्ट्या जीवति संग्रामे सव्यसाची धनंजयः

na hi teṣāṃ jayo yuddhe yeṣāṃ dveṣṭāsi pāṇḍavadiṣṭyā jīvati saṃgrāme savyasācī dhanaṃjayaḥ

दिष्ट्या च कुशली वीरः सात्यकिः सत्यविक्रमःदिष्ट्या शृणोमि गर्जन्तौ वासुदेवधनंजयौ

diṣṭyā ca kuśalī vīraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥdiṣṭyā śṛṇomi garjantau vāsudevadhanaṃjayau

येन शक्रं रणे जित्वा तर्पितो हव्यवाहनःस हन्ता द्विषतां संख्ये दिष्ट्या जीवति फल्गुनः

yena śakraṃ raṇe jitvā tarpito havyavāhanaḥsa hantā dviṣatāṃ saṃkhye diṣṭyā jīvati phalgunaḥ

यस्य बाहुबलं सर्वे वयमाश्रित्य जीविताःस हन्ता रिपुसैन्यानां दिष्ट्या जीवति फल्गुनः

yasya bāhubalaṃ sarve vayamāśritya jīvitāḥsa hantā ripusainyānāṃ diṣṭyā jīvati phalgunaḥ

निवातकवचा येन देवैरपि सुदुर्जयाःनिर्जिता रथिनैकेन दिष्ट्या पार्थः स जीवति

nivātakavacā yena devairapi sudurjayāḥnirjitā rathinaikena diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati

कौरवान्सहितान्सर्वान्गोग्रहार्थे समागतान्योऽजयन्मत्स्यनगरे दिष्ट्या पार्थः स जीवति

kauravānsahitānsarvāngograhārthe samāgatānyo'jayanmatsyanagare diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati

कालकेयसहस्राणि चतुर्दश महारणेयोऽवधीद्भुजवीर्येण दिष्ट्या पार्थः स जीवति

kālakeyasahasrāṇi caturdaśa mahāraṇeyo'vadhīdbhujavīryeṇa diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati

गन्धर्वराजं बलिनं दुर्योधनकृतेन वैजितवान्योऽस्त्रवीर्येण दिष्ट्या पार्थः स जीवति

gandharvarājaṃ balinaṃ duryodhanakṛtena vaijitavānyo'stravīryeṇa diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati

किरीटमाली बलवाञ्श्वेताश्वः कृष्णसारथिःमम प्रियश्च सततं दिष्ट्या जीवति फल्गुनः

kirīṭamālī balavāñśvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥmama priyaśca satataṃ diṣṭyā jīvati phalgunaḥ

पुत्रशोकाभिसंतप्तश्चिकीर्षुः कर्म दुष्करम्जयद्रथवधान्वेषी प्रतिज्ञां कृतवान्हि यःकच्चित्स सैन्धवं संख्ये हनिष्यति धनंजयः

putraśokābhisaṃtaptaścikīrṣuḥ karma duṣkaramjayadrathavadhānveṣī pratijñāṃ kṛtavānhi yaḥkaccitsa saindhavaṃ saṃkhye haniṣyati dhanaṃjayaḥ

कच्चित्तीर्णप्रतिज्ञं हि वासुदेवेन रक्षितम्अनस्तमित आदित्ये समेष्याम्यहमर्जुनम्

kaccittīrṇapratijñaṃ hi vāsudevena rakṣitamanastamita āditye sameṣyāmyahamarjunam

कच्चित्सैन्धवको राजा दुर्योधनहिते रतःनन्दयिष्यत्यमित्राणि फल्गुनेन निपातितः

kaccitsaindhavako rājā duryodhanahite rataḥnandayiṣyatyamitrāṇi phalgunena nipātitaḥ

कच्चिद्दुर्योधनो राजा फल्गुनेन निपातितम्दृष्ट्वा सैन्धवकं संख्ये शममस्मासु धास्यति

kaccidduryodhano rājā phalgunena nipātitamdṛṣṭvā saindhavakaṃ saṃkhye śamamasmāsu dhāsyati

दृष्ट्वा विनिहतान्भ्रातॄन्भीमसेनेन संयुगेकच्चिद्दुर्योधनो मन्दः शममस्मासु धास्यति

dṛṣṭvā vinihatānbhrātṝnbhīmasenena saṃyugekaccidduryodhano mandaḥ śamamasmāsu dhāsyati

दृष्ट्वा चान्यान्बहून्योधान्पातितान्धरणीतलेकच्चिद्दुर्योधनो मन्दः पश्चात्तापं करिष्यति

dṛṣṭvā cānyānbahūnyodhānpātitāndharaṇītalekaccidduryodhano mandaḥ paścāttāpaṃ kariṣyati

कच्चिद्भीष्मेण नो वैरमेकेनैव प्रशाम्यतिशेषस्य रक्षणार्थं च संधास्यति सुयोधनः

kaccidbhīṣmeṇa no vairamekenaiva praśāmyatiśeṣasya rakṣaṇārthaṃ ca saṃdhāsyati suyodhanaḥ

एवं बहुविधं तस्य चिन्तयानस्य पार्थिवकृपयाभिपरीतस्य घोरं युद्धमवर्तत

evaṃ bahuvidhaṃ tasya cintayānasya pārthivakṛpayābhiparītasya ghoraṃ yuddhamavartata