Parva.Adhyaya 7.106

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

यौ तौ कर्णश्च भीमश्च संप्रयुद्धौ महाबलौअर्जुनस्य रथोपान्ते कीदृशः सोऽभवद्रणः

yau tau karṇaśca bhīmaśca saṃprayuddhau mahābalauarjunasya rathopānte kīdṛśaḥ so'bhavadraṇaḥ

पूर्वं हि निर्जितः कर्णो भीमसेनेन संयुगेकथं भूयस्तु राधेयो भीममागान्महारथः

pūrvaṃ hi nirjitaḥ karṇo bhīmasenena saṃyugekathaṃ bhūyastu rādheyo bhīmamāgānmahārathaḥ

भीमो वा सूततनयं प्रत्युद्यातः कथं रणेमहारथसमाख्यातं पृथिव्यां प्रवरं रथम्

bhīmo vā sūtatanayaṃ pratyudyātaḥ kathaṃ raṇemahārathasamākhyātaṃ pṛthivyāṃ pravaraṃ ratham

भीष्मद्रोणावतिक्रम्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरःनान्यतो भयमादत्त विना कर्णं धनुर्धरम्

bhīṣmadroṇāvatikramya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥnānyato bhayamādatta vinā karṇaṃ dhanurdharam

भयान्न शेते सततं चिन्तयन्वै महारथम्तं कथं सूतपुत्रं हि भीमोऽयुध्यत संयुगे

bhayānna śete satataṃ cintayanvai mahārathamtaṃ kathaṃ sūtaputraṃ hi bhīmo'yudhyata saṃyuge

ब्रह्मण्यं वीर्यसंपन्नं समरेष्वनिवर्तिनम्कथं कर्णं युधां श्रेष्ठं भीमोऽयुध्यत संयुगे

brahmaṇyaṃ vīryasaṃpannaṃ samareṣvanivartinamkathaṃ karṇaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ bhīmo'yudhyata saṃyuge

यौ तौ समीयतुर्वीरावर्जुनस्य रथं प्रतिकथं नु तावयुध्येतां सूतपुत्रवृकोदरौ

yau tau samīyaturvīrāvarjunasya rathaṃ pratikathaṃ nu tāvayudhyetāṃ sūtaputravṛkodarau

भ्रातृत्वं दर्शितं पूर्वं घृणी चापि स सूतजःकथं भीमेन युयुधे कुन्त्या वाक्यमनुस्मरन्

bhrātṛtvaṃ darśitaṃ pūrvaṃ ghṛṇī cāpi sa sūtajaḥkathaṃ bhīmena yuyudhe kuntyā vākyamanusmaran

भीमो वा सूतपुत्रेण स्मरन्वैरं पुरा कृतम्सोऽयुध्यत कथं वीरः कर्णेन सह संयुगे

bhīmo vā sūtaputreṇa smaranvairaṃ purā kṛtamso'yudhyata kathaṃ vīraḥ karṇena saha saṃyuge

आशास्ते च सदा सूत पुत्रो दुर्योधनो ममकर्णो जेष्यति संग्रामे सहितान्पाण्डवानिति

āśāste ca sadā sūta putro duryodhano mamakarṇo jeṣyati saṃgrāme sahitānpāṇḍavāniti

जयाशा यत्र मन्दस्य पुत्रस्य मम संयुगेस कथं भीमकर्माणं भीमसेनमयुध्यत

jayāśā yatra mandasya putrasya mama saṃyugesa kathaṃ bhīmakarmāṇaṃ bhīmasenamayudhyata

यं समाश्रित्य पुत्रैर्मे कृतं वैरं महारथैःतं सूततनयं तात कथं भीमो ह्ययोधयत्

yaṃ samāśritya putrairme kṛtaṃ vairaṃ mahārathaiḥtaṃ sūtatanayaṃ tāta kathaṃ bhīmo hyayodhayat

अनेकान्विप्रकारांश्च सूतपुत्रसमुद्भवान्स्मरमाणः कथं भीमो युयुधे सूतसूनुना

anekānviprakārāṃśca sūtaputrasamudbhavānsmaramāṇaḥ kathaṃ bhīmo yuyudhe sūtasūnunā

योऽजयत्पृथिवीं सर्वां रथेनैकेन वीर्यवान्तं सूततनयं युद्धे कथं भीमो ह्ययोधयत्

yo'jayatpṛthivīṃ sarvāṃ rathenaikena vīryavāntaṃ sūtatanayaṃ yuddhe kathaṃ bhīmo hyayodhayat

यो जातः कुण्डलाभ्यां च कवचेन सहैव चतं सूतपुत्रं समरे भीमः कथमयोधयत्

yo jātaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca kavacena sahaiva cataṃ sūtaputraṃ samare bhīmaḥ kathamayodhayat

यथा तयोर्युद्धमभूद्यश्चासीद्विजयी तयोःतन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन कुशलो ह्यसि संजय

yathā tayoryuddhamabhūdyaścāsīdvijayī tayoḥtanmamācakṣva tattvena kuśalo hyasi saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

भीमसेनस्तु राधेयमुत्सृज्य रथिनां वरम्इयेष गन्तुं यत्रास्तां वीरौ कृष्णधनंजयौ

bhīmasenastu rādheyamutsṛjya rathināṃ varamiyeṣa gantuṃ yatrāstāṃ vīrau kṛṣṇadhanaṃjayau

तं प्रयान्तमभिद्रुत्य राधेयः कङ्कपत्रिभिःअभ्यवर्षन्महाराज मेघो वृष्ट्येव पर्वतम्

taṃ prayāntamabhidrutya rādheyaḥ kaṅkapatribhiḥabhyavarṣanmahārāja megho vṛṣṭyeva parvatam

फुल्लता पङ्कजेनेव वक्त्रेणाभ्युत्स्मयन्बलीआजुहाव रणे यान्तं भीममाधिरथिस्तदा

phullatā paṅkajeneva vaktreṇābhyutsmayanbalīājuhāva raṇe yāntaṃ bhīmamādhirathistadā

भीमसेनस्तदाह्वानं कर्णान्नामर्षयद्युधिअर्धमण्डलमावृत्य सूतपुत्रमयोधयत्

bhīmasenastadāhvānaṃ karṇānnāmarṣayadyudhiardhamaṇḍalamāvṛtya sūtaputramayodhayat

अवक्रगामिभिर्बाणैरभ्यवर्षन्महायसैःद्वैरथे दंशितं यत्तं सर्वशस्त्रभृतां वरम्

avakragāmibhirbāṇairabhyavarṣanmahāyasaiḥdvairathe daṃśitaṃ yattaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam

विधित्सुः कलहस्यान्तं जिघांसुः कर्णमक्षिणोत्तं च हत्वेतरान्सर्वान्हन्तुकामो महाबलः

vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ jighāṃsuḥ karṇamakṣiṇottaṃ ca hatvetarānsarvānhantukāmo mahābalaḥ

तस्मै प्रासृजदुग्राणि विविधानि परंतपःअमर्षी पाण्डवः क्रुद्धः शरवर्षाणि मारिष

tasmai prāsṛjadugrāṇi vividhāni paraṃtapaḥamarṣī pāṇḍavaḥ kruddhaḥ śaravarṣāṇi māriṣa

तस्य तानीषुवर्षाणि मत्तद्विरदगामिनःसूतपुत्रोऽस्त्रमायाभिरग्रसत्सुमहायशाः

tasya tānīṣuvarṣāṇi mattadviradagāminaḥsūtaputro'stramāyābhiragrasatsumahāyaśāḥ

स यथावन्महाराज विद्यया वै सुपूजितःआचार्यवन्महेष्वासः कर्णः पर्यचरद्रणे

sa yathāvanmahārāja vidyayā vai supūjitaḥācāryavanmaheṣvāsaḥ karṇaḥ paryacaradraṇe

संरम्भेण तु युध्यन्तं भीमसेनं स्मयन्निवअभ्यपद्यत राधेयस्तममर्षी वृकोदरम्

saṃrambheṇa tu yudhyantaṃ bhīmasenaṃ smayannivaabhyapadyata rādheyastamamarṣī vṛkodaram

तन्नामृष्यत कौन्तेयः कर्णस्य स्मितमाहवेयुध्यमानेषु वीरेषु पश्यत्सु च समन्ततः

tannāmṛṣyata kaunteyaḥ karṇasya smitamāhaveyudhyamāneṣu vīreṣu paśyatsu ca samantataḥ

तं भीमसेनः संप्राप्तं वत्सदन्तैः स्तनान्तरेविव्याध बलवान्क्रुद्धस्तोत्त्रैरिव महाद्विपम्

taṃ bhīmasenaḥ saṃprāptaṃ vatsadantaiḥ stanāntarevivyādha balavānkruddhastottrairiva mahādvipam

सूतं तु सूतपुत्रस्य सुपुङ्खैर्निशितैः शरैःसुमुक्तैश्चित्रवर्माणं निर्बिभेद त्रिसप्तभिः

sūtaṃ tu sūtaputrasya supuṅkhairniśitaiḥ śaraiḥsumuktaiścitravarmāṇaṃ nirbibheda trisaptabhiḥ

कर्णो जाम्बूनदैर्जालैः संछन्नान्वातरंहसःविव्याध तुरगान्वीरः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः

karṇo jāmbūnadairjālaiḥ saṃchannānvātaraṃhasaḥvivyādha turagānvīraḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ

ततो बाणमयं जालं भीमसेनरथं प्रतिकर्णेन विहितं राजन्निमेषार्धाददृश्यत

tato bāṇamayaṃ jālaṃ bhīmasenarathaṃ pratikarṇena vihitaṃ rājannimeṣārdhādadṛśyata

सरथः सध्वजस्तत्र ससूतः पाण्डवस्तदाप्राच्छाद्यत महाराज कर्णचापच्युतैः शरैः

sarathaḥ sadhvajastatra sasūtaḥ pāṇḍavastadāprācchādyata mahārāja karṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ

तस्य कर्णश्चतुःषष्ट्या व्यधमत्कवचं दृढम्क्रुद्धश्चाप्यहनत्पार्श्वे नाराचैर्मर्मभेदिभिः

tasya karṇaścatuḥṣaṣṭyā vyadhamatkavacaṃ dṛḍhamkruddhaścāpyahanatpārśve nārācairmarmabhedibhiḥ

ततोऽचिन्त्य महावेगान्कर्णकार्मुकनिःसृतान्समाश्लिष्यदसंभ्रान्तः सूतपुत्रं वृकोदरः

tato'cintya mahāvegānkarṇakārmukaniḥsṛtānsamāśliṣyadasaṃbhrāntaḥ sūtaputraṃ vṛkodaraḥ

स कर्णचापप्रभवानिषूनाशीविषोपमान्बिभ्रद्भीमो महाराज न जगाम व्यथां रणे

sa karṇacāpaprabhavāniṣūnāśīviṣopamānbibhradbhīmo mahārāja na jagāma vyathāṃ raṇe

ततो द्वात्रिंशता भल्लैर्निशितैस्तिग्मतेजनैःविव्याध समरे कर्णं भीमसेनः प्रतापवान्

tato dvātriṃśatā bhallairniśitaistigmatejanaiḥvivyādha samare karṇaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān

अयत्नेनैव तं कर्णः शरैरुप समाकिरत्भीमसेनं महाबाहुं सैन्धवस्य वधैषिणम्

ayatnenaiva taṃ karṇaḥ śarairupa samākiratbhīmasenaṃ mahābāhuṃ saindhavasya vadhaiṣiṇam

मृदुपूर्वं च राधेयो भीममाजावयोधयत्क्रोधपूर्वं तथा भीमः पूर्ववैरमनुस्मरन्

mṛdupūrvaṃ ca rādheyo bhīmamājāvayodhayatkrodhapūrvaṃ tathā bhīmaḥ pūrvavairamanusmaran

तं भीमसेनो नामृष्यदवमानममर्षणःस तस्मै व्यसृजत्तूर्णं शरवर्षममित्रजित्

taṃ bhīmaseno nāmṛṣyadavamānamamarṣaṇaḥsa tasmai vyasṛjattūrṇaṃ śaravarṣamamitrajit

ते शराः प्रेषिता राजन्भीमसेनेन संयुगेनिपेतुः सर्वतो भीमाः कूजन्त इव पक्षिणः

te śarāḥ preṣitā rājanbhīmasenena saṃyugenipetuḥ sarvato bhīmāḥ kūjanta iva pakṣiṇaḥ

हेमपुङ्खा महाराज भीमसेनधनुश्च्युताःअभ्यद्रवंस्ते राधेयं वृकाः क्षुद्रमृगं यथा

hemapuṅkhā mahārāja bhīmasenadhanuścyutāḥabhyadravaṃste rādheyaṃ vṛkāḥ kṣudramṛgaṃ yathā

कर्णस्तु रथिनां श्रेष्ठश्छाद्यमानः समन्ततःराजन्व्यसृजदुग्राणि शरवर्षाणि संयुगे

karṇastu rathināṃ śreṣṭhaśchādyamānaḥ samantataḥrājanvyasṛjadugrāṇi śaravarṣāṇi saṃyuge

तस्य तानशनिप्रख्यानिषून्समरशोभिनःचिच्छेद बहुभिर्भल्लैरसंप्राप्तान्वृकोदरः

tasya tānaśaniprakhyāniṣūnsamaraśobhinaḥciccheda bahubhirbhallairasaṃprāptānvṛkodaraḥ

पुनश्च शरवर्षेण छादयामास भारतकर्णो वैकर्तनो युद्धे भीमसेनं महारथम्

punaśca śaravarṣeṇa chādayāmāsa bhāratakarṇo vaikartano yuddhe bhīmasenaṃ mahāratham

तत्र भारत भीमं तु दृष्टवन्तः स्म सायकैःसमाचिततनुं संख्ये श्वाविधं शललैरिव

tatra bhārata bhīmaṃ tu dṛṣṭavantaḥ sma sāyakaiḥsamācitatanuṃ saṃkhye śvāvidhaṃ śalalairiva

हेमपुङ्खाञ्शिलाधौतान्कर्णचापच्युताञ्शरान्दधार समरे वीरः स्वरश्मीनिव भास्करः

hemapuṅkhāñśilādhautānkarṇacāpacyutāñśarāndadhāra samare vīraḥ svaraśmīniva bhāskaraḥ

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गो भीमसेनो व्यरोचततपनीयनिभैः पुष्पैः पलाश इव कानने

rudhirokṣitasarvāṅgo bhīmaseno vyarocatatapanīyanibhaiḥ puṣpaiḥ palāśa iva kānane

तत्तु भीमो महाराज कर्णस्य चरितं रणेनामृष्यत महेष्वासः क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी

tattu bhīmo mahārāja karṇasya caritaṃ raṇenāmṛṣyata maheṣvāsaḥ krodhādudvṛtya cakṣuṣī

स कर्णं पञ्चविंशत्या नाराचानां समार्पयत्महीधरमिव श्वेतं गूढपादैर्विषोल्बणैः

sa karṇaṃ pañcaviṃśatyā nārācānāṃ samārpayatmahīdharamiva śvetaṃ gūḍhapādairviṣolbaṇaiḥ

तं विव्याध पुनर्भीमः षड्भिरष्टाभिरेव चमर्मस्वमरविक्रान्तः सूतपुत्रं महारणे

taṃ vivyādha punarbhīmaḥ ṣaḍbhiraṣṭābhireva camarmasvamaravikrāntaḥ sūtaputraṃ mahāraṇe

ततः कर्णस्य संक्रुद्धो भीमसेनः प्रतापवान्चिच्छेद कार्मुकं तूर्णं सर्वोपकरणानि च

tataḥ karṇasya saṃkruddho bhīmasenaḥ pratāpavānciccheda kārmukaṃ tūrṇaṃ sarvopakaraṇāni ca

जघान चतुरश्चाश्वान्सूतं च त्वरितः शरैःनाराचैरर्करश्म्याभैः कर्णं विव्याध चोरसि

jaghāna caturaścāśvānsūtaṃ ca tvaritaḥ śaraiḥnārācairarkaraśmyābhaiḥ karṇaṃ vivyādha corasi

ते जग्मुर्धरणीं सर्वे कर्णं निर्भिद्य मारिषयथा हि जलदं भित्त्वा राजन्सूर्यस्य रश्मयः

te jagmurdharaṇīṃ sarve karṇaṃ nirbhidya māriṣayathā hi jaladaṃ bhittvā rājansūryasya raśmayaḥ

स वैकल्यं महत्प्राप्य छिन्नधन्वा शरार्दितःतथा पुरुषमानी स प्रत्यपायाद्रथान्तरम्

sa vaikalyaṃ mahatprāpya chinnadhanvā śarārditaḥtathā puruṣamānī sa pratyapāyādrathāntaram