Parva.Adhyaya 7.118

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

स बाहुरपतद्भूमौ सखड्गः सशुभाङ्गदःआदधज्जीवलोकस्य दुःखमुत्तममुत्तमः

sa bāhurapatadbhūmau sakhaḍgaḥ saśubhāṅgadaḥādadhajjīvalokasya duḥkhamuttamamuttamaḥ

प्रहरिष्यन्हृतो बाहुरदृश्येन किरीटिनावेगेनाभ्यपतद्भूमौ पञ्चास्य इव पन्नगः

prahariṣyanhṛto bāhuradṛśyena kirīṭināvegenābhyapatadbhūmau pañcāsya iva pannagaḥ

स मोघं कृतमात्मानं दृष्ट्वा पार्थेन कौरवःउत्सृज्य सात्यकिं क्रोधाद्गर्हयामास पाण्डवम्

sa moghaṃ kṛtamātmānaṃ dṛṣṭvā pārthena kauravaḥutsṛjya sātyakiṃ krodhādgarhayāmāsa pāṇḍavam

नृशंसं बत कौन्तेय कर्मेदं कृतवानसिअपश्यतो विषक्तस्य यन्मे बाहुमचिच्छिदः

nṛśaṃsaṃ bata kaunteya karmedaṃ kṛtavānasiapaśyato viṣaktasya yanme bāhumacicchidaḥ

किं नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्किं कुर्वाणो मया संख्ये हतो भूरिश्रवा इति

kiṃ nu vakṣyasi rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiramkiṃ kurvāṇo mayā saṃkhye hato bhūriśravā iti

इदमिन्द्रेण ते साक्षादुपदिष्टं महात्मनाअस्त्रं रुद्रेण वा पार्थ द्रोणेनाथ कृपेण वा

idamindreṇa te sākṣādupadiṣṭaṃ mahātmanāastraṃ rudreṇa vā pārtha droṇenātha kṛpeṇa vā

ननु नाम स्वधर्मज्ञस्त्वं लोकेऽभ्यधिकः परैःअयुध्यमानस्य कथं रणे प्रहृतवानसि

nanu nāma svadharmajñastvaṃ loke'bhyadhikaḥ paraiḥayudhyamānasya kathaṃ raṇe prahṛtavānasi

न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयाचतेव्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनस्विनः

na pramattāya bhītāya virathāya prayācatevyasane vartamānāya praharanti manasvinaḥ

इदं तु नीचाचरितमसत्पुरुषसेवितम्कथमाचरितं पार्थ त्वया कर्म सुदुष्करम्

idaṃ tu nīcācaritamasatpuruṣasevitamkathamācaritaṃ pārtha tvayā karma suduṣkaram

आर्येण सुकरं ह्याहुरार्यकर्म धनंजयअनार्यकर्म त्वार्येण सुदुष्करतरं भुवि

āryeṇa sukaraṃ hyāhurāryakarma dhanaṃjayaanāryakarma tvāryeṇa suduṣkarataraṃ bhuvi

येषु येषु नरः पार्थ यत्र यत्र च वर्ततेआशु तच्छीलतामेति तदिदं त्वयि दृश्यते

yeṣu yeṣu naraḥ pārtha yatra yatra ca vartateāśu tacchīlatāmeti tadidaṃ tvayi dṛśyate

कथं हि राजवंश्यस्त्वं कौरवेयो विशेषतःक्षत्रधर्मादपक्रान्तः सुवृत्तश्चरितव्रतः

kathaṃ hi rājavaṃśyastvaṃ kauraveyo viśeṣataḥkṣatradharmādapakrāntaḥ suvṛttaścaritavrataḥ

इदं तु यदतिक्षुद्रं वार्ष्णेयार्थे कृतं त्वयावासुदेवमतं नूनं नैतत्त्वय्युपपद्यते

idaṃ tu yadatikṣudraṃ vārṣṇeyārthe kṛtaṃ tvayāvāsudevamataṃ nūnaṃ naitattvayyupapadyate

को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यतेईदृशं व्यसनं दद्याद्यो न कृष्णसखो भवेत्

ko hi nāma pramattāya pareṇa saha yudhyateīdṛśaṃ vyasanaṃ dadyādyo na kṛṣṇasakho bhavet

व्रात्याः संश्लिष्टकर्माणः प्रकृत्यैव विगर्हिताःवृष्ण्यन्धकाः कथं पार्थ प्रमाणं भवता कृताः

vrātyāḥ saṃśliṣṭakarmāṇaḥ prakṛtyaiva vigarhitāḥvṛṣṇyandhakāḥ kathaṃ pārtha pramāṇaṃ bhavatā kṛtāḥ

एवमुक्त्वा महाबाहुर्यूपकेतुर्महायशाःयुयुधानं परित्यज्य रणे प्रायमुपाविशत्

evamuktvā mahābāhuryūpaketurmahāyaśāḥyuyudhānaṃ parityajya raṇe prāyamupāviśat

शरानास्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षणःयियासुर्ब्रह्मलोकाय प्राणान्प्राणेष्वथाजुहोत्

śarānāstīrya savyena pāṇinā puṇyalakṣaṇaḥyiyāsurbrahmalokāya prāṇānprāṇeṣvathājuhot

सूर्ये चक्षुः समाधाय प्रसन्नं सलिले मनःध्यायन्महोपनिषदं योगयुक्तोऽभवन्मुनिः

sūrye cakṣuḥ samādhāya prasannaṃ salile manaḥdhyāyanmahopaniṣadaṃ yogayukto'bhavanmuniḥ

ततः स सर्वसेनायां जनः कृष्णधनंजयौगर्हयामास तं चापि शशंस पुरुषर्षभम्

tataḥ sa sarvasenāyāṃ janaḥ kṛṣṇadhanaṃjayaugarhayāmāsa taṃ cāpi śaśaṃsa puruṣarṣabham

निन्द्यमानौ तथा कृष्णौ नोचतुः किंचिदप्रियम्प्रशस्यमानश्च तथा नाहृष्यद्यूपकेतनः

nindyamānau tathā kṛṣṇau nocatuḥ kiṃcidapriyampraśasyamānaśca tathā nāhṛṣyadyūpaketanaḥ

तांस्तथा वादिनो राजन्पुत्रांस्तव धनंजयःअमृष्यमाणो मनसा तेषां तस्य च भाषितम्

tāṃstathā vādino rājanputrāṃstava dhanaṃjayaḥamṛṣyamāṇo manasā teṣāṃ tasya ca bhāṣitam

असंक्रुद्धमना वाचा स्मारयन्निव भारतउवाच पाण्डुतनयः साक्षेपमिव फल्गुनः

asaṃkruddhamanā vācā smārayanniva bhāratauvāca pāṇḍutanayaḥ sākṣepamiva phalgunaḥ

मम सर्वेऽपि राजानो जानन्त्येतन्महाव्रतम्न शक्यो मामको हन्तुं यो मे स्याद्बाणगोचरे

mama sarve'pi rājāno jānantyetanmahāvratamna śakyo māmako hantuṃ yo me syādbāṇagocare

यूपकेतो समीक्ष्य त्वं न मां गर्हितुमर्हसिन हि धर्ममविज्ञाय युक्तं गर्हयितुं परम्

yūpaketo samīkṣya tvaṃ na māṃ garhitumarhasina hi dharmamavijñāya yuktaṃ garhayituṃ param

आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिवीरं जिघांसतःयदहं बाहुमच्छैत्सं न स धर्मो विगर्हितः

āttaśastrasya hi raṇe vṛṣṇivīraṃ jighāṃsataḥyadahaṃ bāhumacchaitsaṃ na sa dharmo vigarhitaḥ

न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मणःअभिमन्योर्वधं तात धार्मिकः को न पूजयेत्

nyastaśastrasya bālasya virathasya vivarmaṇaḥabhimanyorvadhaṃ tāta dhārmikaḥ ko na pūjayet

एवमुक्तस्तु पार्थेन शिरसा भूमिमस्पृशत्पाणिना चैव सव्येन प्राहिणोदस्य दक्षिणम्

evamuktastu pārthena śirasā bhūmimaspṛśatpāṇinā caiva savyena prāhiṇodasya dakṣiṇam

एतत्पार्थस्य तु वचस्ततः श्रुत्वा महाद्युतिःयूपकेतुर्महाराज तूष्णीमासीदवाङ्मुखः

etatpārthasya tu vacastataḥ śrutvā mahādyutiḥyūpaketurmahārāja tūṣṇīmāsīdavāṅmukhaḥ

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

या प्रीतिर्धर्मराजे मे भीमे च वदतां वरेनकुले सहदेवे च सा मे त्वयि शलाग्रज

yā prītirdharmarāje me bhīme ca vadatāṃ varenakule sahadeve ca sā me tvayi śalāgraja

मया तु समनुज्ञातः कृष्णेन च महात्मनागच्छ पुण्यकृताँल्लोकाञ्शिबिरौशीनरो यथा

mayā tu samanujñātaḥ kṛṣṇena ca mahātmanāgaccha puṇyakṛtām̐llokāñśibirauśīnaro yathā

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तत उत्थाय शैनेयो विमुक्तः सौमदत्तिनाखड्गमादाय चिच्छित्सुः शिरस्तस्य महात्मनः

tata utthāya śaineyo vimuktaḥ saumadattinākhaḍgamādāya cicchitsuḥ śirastasya mahātmanaḥ

निहतं पाण्डुपुत्रेण प्रमत्तं भूरिदक्षिणम्इयेष सात्यकिर्हन्तुं शलाग्रजमकल्मषम्

nihataṃ pāṇḍuputreṇa pramattaṃ bhūridakṣiṇamiyeṣa sātyakirhantuṃ śalāgrajamakalmaṣam

निकृत्तभुजमासीनं छिन्नहस्तमिव द्विपम्क्रोशतां सर्वसैन्यानां निन्द्यमानः सुदुर्मनाः

nikṛttabhujamāsīnaṃ chinnahastamiva dvipamkrośatāṃ sarvasainyānāṃ nindyamānaḥ sudurmanāḥ

वार्यमाणः स कृष्णेन पार्थेन च महात्मनाभीमेन चक्ररक्षाभ्यामश्वत्थाम्ना कृपेण च

vāryamāṇaḥ sa kṛṣṇena pārthena ca mahātmanābhīmena cakrarakṣābhyāmaśvatthāmnā kṛpeṇa ca

कर्णेन वृषसेनेन सैन्धवेन तथैव चविक्रोशतां च सैन्यानामवधीत्तं यतव्रतम्

karṇena vṛṣasenena saindhavena tathaiva cavikrośatāṃ ca sainyānāmavadhīttaṃ yatavratam

प्रायोपविष्टाय रणे पार्थेन छिन्नबाहवेसात्यकिः कौरवेन्द्राय खड्गेनापाहरच्छिरः

prāyopaviṣṭāya raṇe pārthena chinnabāhavesātyakiḥ kauravendrāya khaḍgenāpāharacchiraḥ

नाभ्यनन्दन्त तत्सैन्याः सात्यकिं तेन कर्मणाअर्जुनेन हतं पूर्वं यज्जघान कुरूद्वहम्

nābhyanandanta tatsainyāḥ sātyakiṃ tena karmaṇāarjunena hataṃ pūrvaṃ yajjaghāna kurūdvaham

सहस्राक्षसमं तत्र सिद्धचारणमानवाःभूरिश्रवसमालोक्य युद्धे प्रायगतं हतम्

sahasrākṣasamaṃ tatra siddhacāraṇamānavāḥbhūriśravasamālokya yuddhe prāyagataṃ hatam

अपूजयन्त तं देवा विस्मितास्तस्य कर्मभिःपक्षवादांश्च बहुशः प्रावदंस्तस्य सैनिकाः

apūjayanta taṃ devā vismitāstasya karmabhiḥpakṣavādāṃśca bahuśaḥ prāvadaṃstasya sainikāḥ

न वार्ष्णेयस्यापराधो भवितव्यं हि तत्तथातस्मान्मन्युर्न वः कार्यः क्रोधो दुःखकरो नृणाम्

na vārṣṇeyasyāparādho bhavitavyaṃ hi tattathātasmānmanyurna vaḥ kāryaḥ krodho duḥkhakaro nṛṇām

हन्तव्यश्चैष वीरेण नात्र कार्या विचारणाविहितो ह्यस्य धात्रैव मृत्युः सात्यकिराहवे

hantavyaścaiṣa vīreṇa nātra kāryā vicāraṇāvihito hyasya dhātraiva mṛtyuḥ sātyakirāhave

सात्यकिरुवाचन हन्तव्यो न हन्तव्य इति यन्मां प्रभाषथधर्मवादैरधर्मिष्ठा धर्मकञ्चुकमास्थिताः

sātyakiruvācana hantavyo na hantavya iti yanmāṃ prabhāṣathadharmavādairadharmiṣṭhā dharmakañcukamāsthitāḥ

यदा बालः सुभद्रायाः सुतः शस्त्रविनाकृतःयुष्माभिर्निहतो युद्धे तदा धर्मः क्व वो गतः

yadā bālaḥ subhadrāyāḥ sutaḥ śastravinākṛtaḥyuṣmābhirnihato yuddhe tadā dharmaḥ kva vo gataḥ

मया त्वेतत्प्रतिज्ञातं क्षेपे कस्मिंश्चिदेव हियो मां निष्पिष्य संग्रामे जीवन्हन्यात्पदा रुषास मे वध्यो भवेच्छत्रुर्यद्यपि स्यान्मुनिव्रतः

mayā tvetatpratijñātaṃ kṣepe kasmiṃścideva hiyo māṃ niṣpiṣya saṃgrāme jīvanhanyātpadā ruṣāsa me vadhyo bhavecchatruryadyapi syānmunivrataḥ

चेष्टमानं प्रतीघाते सभुजं मां सचक्षुषःमन्यध्वं मृतमित्येवमेतद्वो बुद्धिलाघवम्युक्तो ह्यस्य प्रतीघातः कृतो मे कुरुपुंगवाः

ceṣṭamānaṃ pratīghāte sabhujaṃ māṃ sacakṣuṣaḥmanyadhvaṃ mṛtamityevametadvo buddhilāghavamyukto hyasya pratīghātaḥ kṛto me kurupuṃgavāḥ

यत्तु पार्थेन मत्स्नेहात्स्वां प्रतिज्ञां च रक्षतासखड्गोऽस्य हृतो बाहुरेतेनैवास्मि वञ्चितः

yattu pārthena matsnehātsvāṃ pratijñāṃ ca rakṣatāsakhaḍgo'sya hṛto bāhuretenaivāsmi vañcitaḥ

भवितव्यं च यद्भावि दैवं चेष्टयतीव चसोऽयं हतो विमर्देऽस्मिन्किमत्राधर्मचेष्टितम्

bhavitavyaṃ ca yadbhāvi daivaṃ ceṣṭayatīva caso'yaṃ hato vimarde'sminkimatrādharmaceṣṭitam

अपि चायं पुरा गीतः श्लोको वाल्मीकिना भुविपीडाकरममित्राणां यत्स्यात्कर्तव्यमेव तत्

api cāyaṃ purā gītaḥ śloko vālmīkinā bhuvipīḍākaramamitrāṇāṃ yatsyātkartavyameva tat

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एवमुक्ते महाराज सर्वे कौरवपाण्डवाःन स्म किंचिदभाषन्त मनसा समपूजयन्

evamukte mahārāja sarve kauravapāṇḍavāḥna sma kiṃcidabhāṣanta manasā samapūjayan

मन्त्रैर्हि पूतस्य महाध्वरेषु; यशस्विनो भूरिसहस्रदस्यमुनेरिवारण्यगतस्य तस्य; न तत्र कश्चिद्वधमभ्यनन्दत्

mantrairhi pūtasya mahādhvareṣu; yaśasvino bhūrisahasradasyamunerivāraṇyagatasya tasya; na tatra kaścidvadhamabhyanandat

सुनीलकेशं वरदस्य तस्य; शूरस्य पारावतलोहिताक्षम्अश्वस्य मेध्यस्य शिरो निकृत्तं; न्यस्तं हविर्धानमिवोत्तरेण

sunīlakeśaṃ varadasya tasya; śūrasya pārāvatalohitākṣamaśvasya medhyasya śiro nikṛttaṃ; nyastaṃ havirdhānamivottareṇa

स तेजसा शस्त्रहतेन पूतो; महाहवे देहवरं विसृज्यआक्रामदूर्ध्वं वरदो वरार्हो; व्यावृत्य धर्मेण परेण रोदसी

sa tejasā śastrahatena pūto; mahāhave dehavaraṃ visṛjyaākrāmadūrdhvaṃ varado varārho; vyāvṛtya dharmeṇa pareṇa rodasī