Parva.Adhyaya 7.121

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

स रणे व्यचरत्पार्थः प्रेक्षणीयो धनंजयःयुगपद्दिक्षु सर्वासु चित्राण्यस्त्राणि दर्शयन्

sa raṇe vyacaratpārthaḥ prekṣaṇīyo dhanaṃjayaḥyugapaddikṣu sarvāsu citrāṇyastrāṇi darśayan

मध्यंदिनगतं सूर्यं प्रतपन्तमिवाम्बरेन शेकुः सर्वभूतानि पाण्डवं प्रतिवीक्षितुम्

madhyaṃdinagataṃ sūryaṃ pratapantamivāmbarena śekuḥ sarvabhūtāni pāṇḍavaṃ prativīkṣitum

प्रसृतांस्तस्य गाण्डीवाच्छरव्रातान्महात्मनःसंग्रामे समपश्याम हंसपङ्क्तीरिवाम्बरे

prasṛtāṃstasya gāṇḍīvāccharavrātānmahātmanaḥsaṃgrāme samapaśyāma haṃsapaṅktīrivāmbare

विनिवार्य स वीराणामस्त्रैरस्त्राणि सर्वशःदर्शयन्रौद्रमात्मानमुग्रे कर्मणि धिष्ठितः

vinivārya sa vīrāṇāmastrairastrāṇi sarvaśaḥdarśayanraudramātmānamugre karmaṇi dhiṣṭhitaḥ

स तान्रथवरान्राजन्नभ्यतिक्रामदर्जुनःमोहयन्निव नाराचैर्जयद्रथवधेप्सया

sa tānrathavarānrājannabhyatikrāmadarjunaḥmohayanniva nārācairjayadrathavadhepsayā

विसृजन्दिक्षु सर्वासु शरानसितसारथिःस रणे व्यचरत्तूर्णं प्रेक्षणीयो धनंजयः

visṛjandikṣu sarvāsu śarānasitasārathiḥsa raṇe vyacarattūrṇaṃ prekṣaṇīyo dhanaṃjayaḥ

भ्रमन्त इव शूरस्य शरव्राता महात्मनःअदृश्यन्तान्तरिक्षस्थाः शतशोऽथ सहस्रशः

bhramanta iva śūrasya śaravrātā mahātmanaḥadṛśyantāntarikṣasthāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

आददानं महेष्वासं संदधानं च पाण्डवम्विसृजन्तं च कौन्तेयं नानुपश्यामहे तदा

ādadānaṃ maheṣvāsaṃ saṃdadhānaṃ ca pāṇḍavamvisṛjantaṃ ca kaunteyaṃ nānupaśyāmahe tadā

तथा सर्वा दिशो राजन्सर्वांश्च रथिनो रणेआकुलीकृत्य कौन्तेयो जयद्रथमुपाद्रवत्विव्याध च चतुःषष्ट्या शराणां नतपर्वणाम्

tathā sarvā diśo rājansarvāṃśca rathino raṇeākulīkṛtya kaunteyo jayadrathamupādravatvivyādha ca catuḥṣaṣṭyā śarāṇāṃ nataparvaṇām

सैन्धवस्तु तथा विद्धः शरैर्गाण्डीवधन्वनान चक्षमे सुसंक्रुद्धस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः

saindhavastu tathā viddhaḥ śarairgāṇḍīvadhanvanāna cakṣame susaṃkruddhastottrārdita iva dvipaḥ

स वराहध्वजस्तूर्णं गार्ध्रपत्रानजिह्मगान्आशीविषसमप्रख्यान्कर्मारपरिमार्जितान्मुमोच निशितान्संख्ये सायकान्सव्यसाचिनि

sa varāhadhvajastūrṇaṃ gārdhrapatrānajihmagānāśīviṣasamaprakhyānkarmāraparimārjitānmumoca niśitānsaṃkhye sāyakānsavyasācini

त्रिभिस्तु विद्ध्वा गाण्डीवं नाराचैः षड्भिरर्जुनम्अष्टाभिर्वाजिनोऽविध्यद्ध्वजं चैकेन पत्रिणा

tribhistu viddhvā gāṇḍīvaṃ nārācaiḥ ṣaḍbhirarjunamaṣṭābhirvājino'vidhyaddhvajaṃ caikena patriṇā

स विक्षिप्यार्जुनस्तीक्ष्णान्सैन्धवप्रेषिताञ्शरान्युगपत्तस्य चिच्छेद शराभ्यां सैन्धवस्य हसारथेश्च शिरः कायाद्ध्वजं च समलंकृतम्

sa vikṣipyārjunastīkṣṇānsaindhavapreṣitāñśarānyugapattasya ciccheda śarābhyāṃ saindhavasya hasāratheśca śiraḥ kāyāddhvajaṃ ca samalaṃkṛtam

स छिन्नयष्टिः सुमहाञ्शीर्यमाणः शराहतःवराहः सिन्धुराजस्य पपाताग्निशिखोपमः

sa chinnayaṣṭiḥ sumahāñśīryamāṇaḥ śarāhataḥvarāhaḥ sindhurājasya papātāgniśikhopamaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु द्रुतं गच्छति भास्करेअब्रवीत्पाण्डवं तत्र त्वरमाणो जनार्दनः

etasminneva kāle tu drutaṃ gacchati bhāskareabravītpāṇḍavaṃ tatra tvaramāṇo janārdanaḥ

धनंजय शिरश्छिन्धि सैन्धवस्य दुरात्मनःअस्तं महीधरश्रेष्ठं यियासति दिवाकरःशृणुष्वैव च मे वाक्यं जयद्रथवधं प्रति

dhanaṃjaya śiraśchindhi saindhavasya durātmanaḥastaṃ mahīdharaśreṣṭhaṃ yiyāsati divākaraḥśṛṇuṣvaiva ca me vākyaṃ jayadrathavadhaṃ prati

वृद्धक्षत्रः सैन्धवस्य पिता जगति विश्रुतःस कालेनेह महता सैन्धवं प्राप्तवान्सुतम्

vṛddhakṣatraḥ saindhavasya pitā jagati viśrutaḥsa kāleneha mahatā saindhavaṃ prāptavānsutam

जयद्रथममित्रघ्नं तं चोवाच ततो नृपम्अन्तर्हिता तदा वाणी मेघदुन्दुभिनिस्वना

jayadrathamamitraghnaṃ taṃ covāca tato nṛpamantarhitā tadā vāṇī meghadundubhinisvanā

तवात्मजोऽयं मर्त्येषु कुलशीलदमादिभिःगुणैर्भविष्यति विभो सदृशो वंशयोर्द्वयोःक्षत्रियप्रवरो लोके नित्यं शूराभिसत्कृतः

tavātmajo'yaṃ martyeṣu kulaśīladamādibhiḥguṇairbhaviṣyati vibho sadṛśo vaṃśayordvayoḥkṣatriyapravaro loke nityaṃ śūrābhisatkṛtaḥ

शत्रुभिर्युध्यमानस्य संग्रामे त्वस्य धन्विनःशिरश्छेत्स्यति संक्रुद्धः शत्रुर्नालक्षितो भुवि

śatrubhiryudhyamānasya saṃgrāme tvasya dhanvinaḥśiraśchetsyati saṃkruddhaḥ śatrurnālakṣito bhuvi

एतच्छ्रुत्वा सिन्धुराजो ध्यात्वा चिरमरिंदमज्ञातीन्सर्वानुवाचेदं पुत्रस्नेहाभिपीडितः

etacchrutvā sindhurājo dhyātvā ciramariṃdamajñātīnsarvānuvācedaṃ putrasnehābhipīḍitaḥ

संग्रामे युध्यमानस्य वहतो महतीं धुरम्धरण्यां मम पुत्रस्य पातयिष्यति यः शिरःतस्यापि शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः

saṃgrāme yudhyamānasya vahato mahatīṃ dhuramdharaṇyāṃ mama putrasya pātayiṣyati yaḥ śiraḥtasyāpi śatadhā mūrdhā phaliṣyati na saṃśayaḥ

एवमुक्त्वा ततो राज्ये स्थापयित्वा जयद्रथम्वृद्धक्षत्रो वनं यातस्तपश्चेष्टं समास्थितः

evamuktvā tato rājye sthāpayitvā jayadrathamvṛddhakṣatro vanaṃ yātastapaśceṣṭaṃ samāsthitaḥ

सोऽयं तप्यति तेजस्वी तपो घोरं दुरासदम्समन्तपञ्चकादस्माद्बहिर्वानरकेतन

so'yaṃ tapyati tejasvī tapo ghoraṃ durāsadamsamantapañcakādasmādbahirvānaraketana

तस्माज्जयद्रथस्य त्वं शिरश्छित्त्वा महामृधेदिव्येनास्त्रेण रिपुहन्घोरेणाद्भुतकर्मणा

tasmājjayadrathasya tvaṃ śiraśchittvā mahāmṛdhedivyenāstreṇa ripuhanghoreṇādbhutakarmaṇā

सकुण्डलं सिन्धुपतेः प्रभञ्जनसुतानुजउत्सङ्गे पातयस्वाशु वृद्धक्षत्रस्य भारत

sakuṇḍalaṃ sindhupateḥ prabhañjanasutānujautsaṅge pātayasvāśu vṛddhakṣatrasya bhārata

अथ त्वमस्य मूर्धानं पातयिष्यसि भूतलेतवापि शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः

atha tvamasya mūrdhānaṃ pātayiṣyasi bhūtaletavāpi śatadhā mūrdhā phaliṣyati na saṃśayaḥ

यथा चैतन्न जानीयात्स राजा पृथिवीपतिःतथा कुरु कुरुश्रेष्ठ दिव्यमस्त्रमुपाश्रितः

yathā caitanna jānīyātsa rājā pṛthivīpatiḥtathā kuru kuruśreṣṭha divyamastramupāśritaḥ

न ह्यसाध्यमकार्यं वा विद्यते तव किंचनसमस्तेष्वपि लोकेषु त्रिषु वासवनन्दन

na hyasādhyamakāryaṃ vā vidyate tava kiṃcanasamasteṣvapi lokeṣu triṣu vāsavanandana

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं सृक्किणी परिसंलिहन्इन्द्राशनिसमस्पर्शं दिव्यमन्त्राभिमन्त्रितम्

etacchrutvā tu vacanaṃ sṛkkiṇī parisaṃlihanindrāśanisamasparśaṃ divyamantrābhimantritam

सर्वभारसहं शश्वद्गन्धमाल्यार्चितं शरम्विससर्जार्जुनस्तूर्णं सैन्धवस्य वधे वृतः

sarvabhārasahaṃ śaśvadgandhamālyārcitaṃ śaramvisasarjārjunastūrṇaṃ saindhavasya vadhe vṛtaḥ

स तु गाण्डीवनिर्मुक्तः शरः श्येन इवाशुगःशकुन्तमिव वृक्षाग्रात्सैन्धवस्य शिरोऽहरत्

sa tu gāṇḍīvanirmuktaḥ śaraḥ śyena ivāśugaḥśakuntamiva vṛkṣāgrātsaindhavasya śiro'harat

अहरत्तत्पुनश्चैव शरैरूर्ध्वं धनंजयःदुर्हृदामप्रहर्षाय सुहृदां हर्षणाय च

aharattatpunaścaiva śarairūrdhvaṃ dhanaṃjayaḥdurhṛdāmapraharṣāya suhṛdāṃ harṣaṇāya ca

शरैः कदम्बकीकृत्य काले तस्मिंश्च पाण्डवःसमन्तपञ्चकाद्बाह्यं शिरस्तद्व्यहरत्ततः

śaraiḥ kadambakīkṛtya kāle tasmiṃśca pāṇḍavaḥsamantapañcakādbāhyaṃ śirastadvyaharattataḥ

एतस्मिन्नेव काले तु वृद्धक्षत्रो महीपतिःसंध्यामुपास्ते तेजस्वी संबन्धी तव मारिष

etasminneva kāle tu vṛddhakṣatro mahīpatiḥsaṃdhyāmupāste tejasvī saṃbandhī tava māriṣa

उपासीनस्य तस्याथ कृष्णकेशं सकुण्डलम्सिन्धुराजस्य मूर्धानमुत्सङ्गे समपातयत्

upāsīnasya tasyātha kṛṣṇakeśaṃ sakuṇḍalamsindhurājasya mūrdhānamutsaṅge samapātayat

तस्योत्सङ्गे निपतितं शिरस्तच्चारुकुण्डलम्वृद्धक्षत्रस्य नृपतेरलक्षितमरिंदम

tasyotsaṅge nipatitaṃ śirastaccārukuṇḍalamvṛddhakṣatrasya nṛpateralakṣitamariṃdama

कृतजप्यस्य तस्याथ वृद्धक्षत्रस्य धीमतःउत्तिष्ठतस्तत्सहसा शिरोऽगच्छद्धरातलम्

kṛtajapyasya tasyātha vṛddhakṣatrasya dhīmataḥuttiṣṭhatastatsahasā śiro'gacchaddharātalam

ततस्तस्य नरेन्द्रस्य पुत्रमूर्धनि भूतलम्गते तस्यापि शतधा मूर्धागच्छदरिंदम

tatastasya narendrasya putramūrdhani bhūtalamgate tasyāpi śatadhā mūrdhāgacchadariṃdama

ततः सर्वाणि भूतानि विस्मयं जग्मुरुत्तमम्वासुदेवश्च बीभत्सुं प्रशशंस महारथम्

tataḥ sarvāṇi bhūtāni vismayaṃ jagmuruttamamvāsudevaśca bībhatsuṃ praśaśaṃsa mahāratham

ततो दृष्ट्वा विनिहतं सिन्धुराजं जयद्रथम्पुत्राणां तव नेत्रेभ्यो दुःखाद्बह्वपतज्जलम्

tato dṛṣṭvā vinihataṃ sindhurājaṃ jayadrathamputrāṇāṃ tava netrebhyo duḥkhādbahvapatajjalam

भीमसेनोऽपि संग्रामे बोधयन्निव पाण्डवम्सिंहनादेन महता पूरयामास रोदसी

bhīmaseno'pi saṃgrāme bodhayanniva pāṇḍavamsiṃhanādena mahatā pūrayāmāsa rodasī

तं श्रुत्वा तु महानादं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरःसैन्धवं निहतं मेने फल्गुनेन महात्मना

taṃ śrutvā tu mahānādaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥsaindhavaṃ nihataṃ mene phalgunena mahātmanā

ततो वादित्रघोषेण स्वान्योधानभिहर्षयन्अभ्यवर्तत संग्रामे भारद्वाजं युयुत्सया

tato vāditraghoṣeṇa svānyodhānabhiharṣayanabhyavartata saṃgrāme bhāradvājaṃ yuyutsayā

ततः प्रववृते राजन्नस्तं गच्छति भास्करेद्रोणस्य सोमकैः सार्धं संग्रामो लोमहर्षणः

tataḥ pravavṛte rājannastaṃ gacchati bhāskaredroṇasya somakaiḥ sārdhaṃ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ

ते तु सर्वप्रयत्नेन भारद्वाजं जिघांसवःसैन्धवे निहते राजन्नयुध्यन्त महारथाः

te tu sarvaprayatnena bhāradvājaṃ jighāṃsavaḥsaindhave nihate rājannayudhyanta mahārathāḥ

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा सैन्धवं विनिहत्य चअयोधयंस्ततो द्रोणं जयोन्मत्तास्ततस्ततः

pāṇḍavāstu jayaṃ labdhvā saindhavaṃ vinihatya caayodhayaṃstato droṇaṃ jayonmattāstatastataḥ

अर्जुनोऽपि रणे योधांस्तावकान्रथसत्तमान्अयोधयन्महाराज हत्वा सैन्धवकं नृपम्

arjuno'pi raṇe yodhāṃstāvakānrathasattamānayodhayanmahārāja hatvā saindhavakaṃ nṛpam

स देवशत्रूनिव देवराजः; किरीटमाली व्यधमत्समन्तात्यथा तमांस्यभ्युदितस्तमोघ्नः; पूर्वां प्रतिज्ञां समवाप्य वीरः

sa devaśatrūniva devarājaḥ; kirīṭamālī vyadhamatsamantātyathā tamāṃsyabhyuditastamoghnaḥ; pūrvāṃ pratijñāṃ samavāpya vīraḥ