Parva.Adhyaya 7.126

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

सिन्धुराजे हते तात समरे सव्यसाचिनातथैव भूरिश्रवसि किमासीद्वो मनस्तदा

sindhurāje hate tāta samare savyasācinātathaiva bhūriśravasi kimāsīdvo manastadā

दुर्योधनेन च द्रोणस्तथोक्तः कुरुसंसदिकिमुक्तवान्परं तस्मात्तन्ममाचक्ष्व संजय

duryodhanena ca droṇastathoktaḥ kurusaṃsadikimuktavānparaṃ tasmāttanmamācakṣva saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

निष्टानको महानासीत्सैन्यानां तव भारतसैन्धवं निहतं दृष्ट्वा भूरिश्रवसमेव च

niṣṭānako mahānāsītsainyānāṃ tava bhāratasaindhavaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhūriśravasameva ca

मन्त्रितं तव पुत्रस्य ते सर्वमवमेनिरेयेन मन्त्रेण निहताः शतशः क्षत्रियर्षभाः

mantritaṃ tava putrasya te sarvamavamenireyena mantreṇa nihatāḥ śataśaḥ kṣatriyarṣabhāḥ

द्रोणस्तु तद्वचः श्रुत्वा पुत्रस्य तव दुर्मनाःमुहूर्तमिव तु ध्यात्वा भृशमार्तोऽभ्यभाषत

droṇastu tadvacaḥ śrutvā putrasya tava durmanāḥmuhūrtamiva tu dhyātvā bhṛśamārto'bhyabhāṣata

दुर्योधन किमेवं मां वाक्शरैरभिकृन्तसिअजय्यं समरे नित्यं ब्रुवाणं सव्यसाचिनम्

duryodhana kimevaṃ māṃ vākśarairabhikṛntasiajayyaṃ samare nityaṃ bruvāṇaṃ savyasācinam

एतेनैवार्जुनं ज्ञातुमलं कौरव संयुगेयच्छिखण्ड्यवधीद्भीष्मं पाल्यमानः किरीटिना

etenaivārjunaṃ jñātumalaṃ kaurava saṃyugeyacchikhaṇḍyavadhīdbhīṣmaṃ pālyamānaḥ kirīṭinā

अवध्यं निहतं दृष्ट्वा संयुगे देवमानुषैःतदैवाज्ञासिषमहं नेयमस्तीति भारती

avadhyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā saṃyuge devamānuṣaiḥtadaivājñāsiṣamahaṃ neyamastīti bhāratī

यं पुंसां त्रिषु लोकेषु सर्वशूरममंस्महितस्मिन्विनिहते शूरे किं शेषं पर्युपास्महे

yaṃ puṃsāṃ triṣu lokeṣu sarvaśūramamaṃsmahitasminvinihate śūre kiṃ śeṣaṃ paryupāsmahe

यान्स्म तान्ग्लहते तातः शकुनिः कुरुसंसदिअक्षान्न तेऽक्षा निशिता बाणास्ते शत्रुतापनाः

yānsma tānglahate tātaḥ śakuniḥ kurusaṃsadiakṣānna te'kṣā niśitā bāṇāste śatrutāpanāḥ

त एते घ्नन्ति नस्तात विशिखा जयचोदिताःयांस्तदा ख्याप्यमानांस्त्वं विदुरेण न बुध्यसे

ta ete ghnanti nastāta viśikhā jayacoditāḥyāṃstadā khyāpyamānāṃstvaṃ vidureṇa na budhyase

तास्ता विलपतश्चापि विदुरस्य महात्मनःधीरस्य वाचो नाश्रौषीः क्षेमाय वदतः शिवाः

tāstā vilapataścāpi vidurasya mahātmanaḥdhīrasya vāco nāśrauṣīḥ kṣemāya vadataḥ śivāḥ

तदिदं वर्तते घोरमागतं वैशसं महत्तस्यावमानाद्वाक्यस्य दुर्योधन कृते तव

tadidaṃ vartate ghoramāgataṃ vaiśasaṃ mahattasyāvamānādvākyasya duryodhana kṛte tava

यच्च नः प्रेक्षमाणानां कृष्णामानाययः सभाम्अनर्हतीं कुले जातां सर्वधर्मानुचारिणीम्

yacca naḥ prekṣamāṇānāṃ kṛṣṇāmānāyayaḥ sabhāmanarhatīṃ kule jātāṃ sarvadharmānucāriṇīm

तस्याधर्मस्य गान्धारे फलं प्राप्तमिदं त्वयानो चेत्पापं परे लोके त्वमर्च्छेथास्ततोऽधिकम्

tasyādharmasya gāndhāre phalaṃ prāptamidaṃ tvayāno cetpāpaṃ pare loke tvamarcchethāstato'dhikam

यच्च तान्पाण्डवान्द्यूते विषमेण विजित्य हप्राव्राजयस्तदारण्ये रौरवाजिनवाससः

yacca tānpāṇḍavāndyūte viṣameṇa vijitya haprāvrājayastadāraṇye rauravājinavāsasaḥ

पुत्राणामिव चैतेषां धर्ममाचरतां सदाद्रुह्येत्को नु नरो लोके मदन्यो ब्राह्मणब्रुवः

putrāṇāmiva caiteṣāṃ dharmamācaratāṃ sadādruhyetko nu naro loke madanyo brāhmaṇabruvaḥ

पाण्डवानामयं कोपस्त्वया शकुनिना सहआहृतो धृतराष्ट्रस्य संमते कुरुसंसदि

pāṇḍavānāmayaṃ kopastvayā śakuninā sahaāhṛto dhṛtarāṣṭrasya saṃmate kurusaṃsadi

दुःशासनेन संयुक्तः कर्णेन परिवर्धितःक्षत्तुर्वाक्यमनादृत्य त्वयाभ्यस्तः पुनः पुनः

duḥśāsanena saṃyuktaḥ karṇena parivardhitaḥkṣatturvākyamanādṛtya tvayābhyastaḥ punaḥ punaḥ

यत्तत्सर्वे पराभूय पर्यवारयतार्जुनिम्सिन्धुराजानमाश्रित्य स वो मध्ये कथं हतः

yattatsarve parābhūya paryavārayatārjunimsindhurājānamāśritya sa vo madhye kathaṃ hataḥ

कथं त्वयि च कर्णे च कृपे शल्ये च जीवतिअश्वत्थाम्नि च कौरव्य निधनं सैन्धवोऽगमत्

kathaṃ tvayi ca karṇe ca kṛpe śalye ca jīvatiaśvatthāmni ca kauravya nidhanaṃ saindhavo'gamat

यद्वस्तत्सर्वराजानस्तेजस्तिग्ममुपासतेसिन्धुराजं परित्रातुं स वो मध्ये कथं हतः

yadvastatsarvarājānastejastigmamupāsatesindhurājaṃ paritrātuṃ sa vo madhye kathaṃ hataḥ

मय्येव हि विशेषेण तथा दुर्योधन त्वयिआशंसत परित्राणमर्जुनात्स महीपतिः

mayyeva hi viśeṣeṇa tathā duryodhana tvayiāśaṃsata paritrāṇamarjunātsa mahīpatiḥ

ततस्तस्मिन्परित्राणमलब्धवति फल्गुनात्न किंचिदनुपश्यामि जीवितत्राणमात्मनः

tatastasminparitrāṇamalabdhavati phalgunātna kiṃcidanupaśyāmi jīvitatrāṇamātmanaḥ

मज्जन्तमिव चात्मानं धृष्टद्युम्नस्य किल्बिषेपश्याम्यहत्वा पाञ्चालान्सह तेन शिखण्डिना

majjantamiva cātmānaṃ dhṛṣṭadyumnasya kilbiṣepaśyāmyahatvā pāñcālānsaha tena śikhaṇḍinā

तन्मा किमभितप्यन्तं वाक्शरैरभिकृन्तसिअशक्तः सिन्धुराजस्य भूत्वा त्राणाय भारत

tanmā kimabhitapyantaṃ vākśarairabhikṛntasiaśaktaḥ sindhurājasya bhūtvā trāṇāya bhārata

सौवर्णं सत्यसंधस्य ध्वजमक्लिष्टकर्मणःअपश्यन्युधि भीष्मस्य कथमाशंससे जयम्

sauvarṇaṃ satyasaṃdhasya dhvajamakliṣṭakarmaṇaḥapaśyanyudhi bhīṣmasya kathamāśaṃsase jayam

मध्ये महारथानां च यत्राहन्यत सैन्धवःहतो भूरिश्रवाश्चैव किं शेषं तत्र मन्यसे

madhye mahārathānāṃ ca yatrāhanyata saindhavaḥhato bhūriśravāścaiva kiṃ śeṣaṃ tatra manyase

कृप एव च दुर्धर्षो यदि जीवति पार्थिवयो नागात्सिन्धुराजस्य वर्त्म तं पूजयाम्यहम्

kṛpa eva ca durdharṣo yadi jīvati pārthivayo nāgātsindhurājasya vartma taṃ pūjayāmyaham

यच्चापश्यं हतं भीष्मं पश्यतस्तेऽनुजस्य वैदुःशासनस्य कौरव्य कुर्वाणं कर्म दुष्करम्अवध्यकल्पं संग्रामे देवैरपि सवासवैः

yaccāpaśyaṃ hataṃ bhīṣmaṃ paśyataste'nujasya vaiduḥśāsanasya kauravya kurvāṇaṃ karma duṣkaramavadhyakalpaṃ saṃgrāme devairapi savāsavaiḥ

न ते वसुंधरास्तीति तदहं चिन्तये नृपइमानि पाण्डवानां च सृञ्जयानां च भारतअनीकान्याद्रवन्ते मां सहितान्यद्य मारिष

na te vasuṃdharāstīti tadahaṃ cintaye nṛpaimāni pāṇḍavānāṃ ca sṛñjayānāṃ ca bhārataanīkānyādravante māṃ sahitānyadya māriṣa

नाहत्वा सर्वपाञ्चालान्कवचस्य विमोक्षणम्कर्तास्मि समरे कर्म धार्तराष्ट्र हितं तव

nāhatvā sarvapāñcālānkavacasya vimokṣaṇamkartāsmi samare karma dhārtarāṣṭra hitaṃ tava

राजन्ब्रूयाः सुतं मे त्वमश्वत्थामानमाहवेन सोमकाः प्रमोक्तव्या जीवितं परिरक्षता

rājanbrūyāḥ sutaṃ me tvamaśvatthāmānamāhavena somakāḥ pramoktavyā jīvitaṃ parirakṣatā

यच्च पित्रानुशिष्टोऽसि तद्वचः परिपालयआनृशंस्ये दमे सत्ये आर्जवे च स्थिरो भव

yacca pitrānuśiṣṭo'si tadvacaḥ paripālayaānṛśaṃsye dame satye ārjave ca sthiro bhava

धर्मार्थकामकुशलो धर्मार्थावप्यपीडयन्धर्मप्रधानः कार्याणि कुर्याश्चेति पुनः पुनः

dharmārthakāmakuśalo dharmārthāvapyapīḍayandharmapradhānaḥ kāryāṇi kuryāśceti punaḥ punaḥ

चक्षुर्मनोभ्यां संतोष्या विप्राः सेव्याश्च शक्तितःन चैषां विप्रियं कार्यं ते हि वह्निशिखोपमाः

cakṣurmanobhyāṃ saṃtoṣyā viprāḥ sevyāśca śaktitaḥna caiṣāṃ vipriyaṃ kāryaṃ te hi vahniśikhopamāḥ

एष त्वहमनीकानि प्रविशाम्यरिसूदनरणाय महते राजंस्त्वया वाक्शल्यपीडितः

eṣa tvahamanīkāni praviśāmyarisūdanaraṇāya mahate rājaṃstvayā vākśalyapīḍitaḥ

त्वं च दुर्योधन बलं यदि शक्नोषि धारयरात्रावपि हि योत्स्यन्ते संरब्धाः कुरुसृञ्जयाः

tvaṃ ca duryodhana balaṃ yadi śaknoṣi dhārayarātrāvapi hi yotsyante saṃrabdhāḥ kurusṛñjayāḥ

एवमुक्त्वा ततः प्रायाद्द्रोणः पाण्डवसृञ्जयान्मुष्णन्क्षत्रियतेजांसि नक्षत्राणामिवांशुमान्

evamuktvā tataḥ prāyāddroṇaḥ pāṇḍavasṛñjayānmuṣṇankṣatriyatejāṃsi nakṣatrāṇāmivāṃśumān