Parva.Adhyaya 7.131

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

प्रायोपविष्टे तु हते पुत्रे सात्यकिना ततःसोमदत्तो भृशं क्रुद्धः सात्यकिं वाक्यमब्रवीत्

prāyopaviṣṭe tu hate putre sātyakinā tataḥsomadatto bhṛśaṃ kruddhaḥ sātyakiṃ vākyamabravīt

क्षत्रधर्मः पुरा दृष्टो यस्तु देवैर्महात्मभिःतं त्वं सात्वत संत्यज्य दस्युधर्मे कथं रतः

kṣatradharmaḥ purā dṛṣṭo yastu devairmahātmabhiḥtaṃ tvaṃ sātvata saṃtyajya dasyudharme kathaṃ rataḥ

पराङ्मुखाय दीनाय न्यस्तशस्त्राय याचतेक्षत्रधर्मरतः प्राज्ञः कथं नु प्रहरेद्रणे

parāṅmukhāya dīnāya nyastaśastrāya yācatekṣatradharmarataḥ prājñaḥ kathaṃ nu praharedraṇe

द्वावेव किल वृष्णीनां तत्र ख्यातौ महारथौप्रद्युम्नश्च महाबाहुस्त्वं चैव युधि सात्वत

dvāveva kila vṛṣṇīnāṃ tatra khyātau mahārathaupradyumnaśca mahābāhustvaṃ caiva yudhi sātvata

कथं प्रायोपविष्टाय पार्थेन छिन्नबाहवेनृशंसं पतनीयं च तादृशं कृतवानसि

kathaṃ prāyopaviṣṭāya pārthena chinnabāhavenṛśaṃsaṃ patanīyaṃ ca tādṛśaṃ kṛtavānasi

शपे सात्वत पुत्राभ्यामिष्टेन सुकृतेन चअनतीतामिमां रात्रिं यदि त्वां वीरमानिनम्

śape sātvata putrābhyāmiṣṭena sukṛtena caanatītāmimāṃ rātriṃ yadi tvāṃ vīramāninam

अरक्ष्यमाणं पार्थेन जिष्णुना ससुतानुजम्न हन्यां निरये घोरे पतेयं वृष्णिपांसन

arakṣyamāṇaṃ pārthena jiṣṇunā sasutānujamna hanyāṃ niraye ghore pateyaṃ vṛṣṇipāṃsana

एवमुक्त्वा सुसंक्रुद्धः सोमदत्तो महाबलःदध्मौ शङ्खं च तारेण सिंहनादं ननाद च

evamuktvā susaṃkruddhaḥ somadatto mahābalaḥdadhmau śaṅkhaṃ ca tāreṇa siṃhanādaṃ nanāda ca

ततः कमलपत्राक्षः सिंहदंष्ट्रो महाबलःसात्वतो भृशसंक्रुद्धः सोमदत्तमथाब्रवीत्

tataḥ kamalapatrākṣaḥ siṃhadaṃṣṭro mahābalaḥsātvato bhṛśasaṃkruddhaḥ somadattamathābravīt

हतो भूरिश्रवा वीरस्तव पुत्रो महारथःशलश्चैव तथा राजन्भ्रातृव्यसनकर्शितः

hato bhūriśravā vīrastava putro mahārathaḥśalaścaiva tathā rājanbhrātṛvyasanakarśitaḥ

त्वां चाप्यद्य वधिष्यामि सपुत्रपशुबान्धवम्तिष्ठेदानीं रणे यत्तः कौरवोऽसि विशेषतः

tvāṃ cāpyadya vadhiṣyāmi saputrapaśubāndhavamtiṣṭhedānīṃ raṇe yattaḥ kauravo'si viśeṣataḥ

यस्मिन्दानं दमः शौचमहिंसा ह्रीर्धृतिः क्षमाअनपायीनि सर्वाणि नित्यं राज्ञि युधिष्ठिरे

yasmindānaṃ damaḥ śaucamahiṃsā hrīrdhṛtiḥ kṣamāanapāyīni sarvāṇi nityaṃ rājñi yudhiṣṭhire

मृदङ्गकेतोस्तस्य त्वं तेजसा निहतः पुरासकर्णसौबलः संख्ये विनाशं समुपेष्यसि

mṛdaṅgaketostasya tvaṃ tejasā nihataḥ purāsakarṇasaubalaḥ saṃkhye vināśaṃ samupeṣyasi

शपेऽहं कृष्णचरणैरिष्टापूर्तेन चैव हयदि त्वां ससुतं पापं न हन्यां युधि रोषितःअपयास्यसि चेत्त्यक्त्वा ततो मुक्तो भविष्यसि

śape'haṃ kṛṣṇacaraṇairiṣṭāpūrtena caiva hayadi tvāṃ sasutaṃ pāpaṃ na hanyāṃ yudhi roṣitaḥapayāsyasi cettyaktvā tato mukto bhaviṣyasi

एवमाभाष्य चान्योन्यं क्रोधसंरक्तलोचनौप्रवृत्तौ शरसंपातं कर्तुं पुरुषसत्तमौ

evamābhāṣya cānyonyaṃ krodhasaṃraktalocanaupravṛttau śarasaṃpātaṃ kartuṃ puruṣasattamau

ततो गजसहस्रेण रथानामयुतेन चदुर्योधनः सोमदत्तं परिवार्य व्यवस्थितः

tato gajasahasreṇa rathānāmayutena caduryodhanaḥ somadattaṃ parivārya vyavasthitaḥ

शकुनिश्च सुसंक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतां वरःपुत्रपौत्रैः परिवृतो भ्रातृभिश्चेन्द्रविक्रमैःस्यालस्तव महाबाहुर्वज्रसंहननो युवा

śakuniśca susaṃkruddhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥputrapautraiḥ parivṛto bhrātṛbhiścendravikramaiḥsyālastava mahābāhurvajrasaṃhanano yuvā

साग्रं शतसहस्रं तु हयानां तस्य धीमतःसोमदत्तं महेष्वासं समन्तात्पर्यरक्षत

sāgraṃ śatasahasraṃ tu hayānāṃ tasya dhīmataḥsomadattaṃ maheṣvāsaṃ samantātparyarakṣata

रक्ष्यमाणश्च बलिभिश्छादयामास सात्यकिम्तं छाद्यमानं विशिखैर्दृष्ट्वा संनतपर्वभिःधृष्टद्युम्नोऽभ्ययात्क्रुद्धः प्रगृह्य महतीं चमूम्

rakṣyamāṇaśca balibhiśchādayāmāsa sātyakimtaṃ chādyamānaṃ viśikhairdṛṣṭvā saṃnataparvabhiḥdhṛṣṭadyumno'bhyayātkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ camūm

चण्डवाताभिसृष्टानामुदधीनामिव स्वनःआसीद्राजन्बलौघानामन्योन्यमभिनिघ्नताम्

caṇḍavātābhisṛṣṭānāmudadhīnāmiva svanaḥāsīdrājanbalaughānāmanyonyamabhinighnatām

विव्याध सोमदत्तस्तु सात्वतं नवभिः शरैःसात्यकिर्दशभिश्चैनमवधीत्कुरुपुंगवम्

vivyādha somadattastu sātvataṃ navabhiḥ śaraiḥsātyakirdaśabhiścainamavadhītkurupuṃgavam

सोऽतिविद्धो बलवता समरे दृढधन्वनारथोपस्थं समासाद्य मुमोह गतचेतनः

so'tividdho balavatā samare dṛḍhadhanvanārathopasthaṃ samāsādya mumoha gatacetanaḥ

तं विमूढं समालक्ष्य सारथिस्त्वरयान्वितःअपोवाह रणाद्वीरं सोमदत्तं महारथम्

taṃ vimūḍhaṃ samālakṣya sārathistvarayānvitaḥapovāha raṇādvīraṃ somadattaṃ mahāratham

तं विसंज्ञं समालोक्य युयुधानशरार्दितम्द्रौणिरभ्यद्रवत्क्रुद्धः सात्वतं रणमूर्धनि

taṃ visaṃjñaṃ samālokya yuyudhānaśarārditamdrauṇirabhyadravatkruddhaḥ sātvataṃ raṇamūrdhani

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य शैनेयस्य रथं प्रतिभैमसेनिः सुसंक्रुद्धः प्रत्यमित्रमवारयत्

tamāpatantaṃ saṃprekṣya śaineyasya rathaṃ pratibhaimaseniḥ susaṃkruddhaḥ pratyamitramavārayat

कार्ष्णायसमयं घोरमृक्षचर्मावृतं महत्युक्तं गजनिभैर्वाहैर्न हयैर्नापि वा गजैः

kārṣṇāyasamayaṃ ghoramṛkṣacarmāvṛtaṃ mahatyuktaṃ gajanibhairvāhairna hayairnāpi vā gajaiḥ

विक्षिप्तमष्टचक्रेण विवृताक्षेण कूजताध्वजेनोच्छ्रिततुण्डेन गृध्रराजेन राजता

vikṣiptamaṣṭacakreṇa vivṛtākṣeṇa kūjatādhvajenocchritatuṇḍena gṛdhrarājena rājatā

लोहितार्द्रपताकं तमन्त्रमालाविभूषितम्अष्टचक्रसमायुक्तमास्थाय विपुलं रथम्

lohitārdrapatākaṃ tamantramālāvibhūṣitamaṣṭacakrasamāyuktamāsthāya vipulaṃ ratham

शूलमुद्गरधारिण्या शैलपादपहस्तयारक्षसां घोररूपाणामक्षौहिण्या समावृतः

śūlamudgaradhāriṇyā śailapādapahastayārakṣasāṃ ghorarūpāṇāmakṣauhiṇyā samāvṛtaḥ

तमुद्यतमहाचापं निशाम्य व्यथिता नृपाःयुगान्तकालसमये दण्डहस्तमिवान्तकम्

tamudyatamahācāpaṃ niśāmya vyathitā nṛpāḥyugāntakālasamaye daṇḍahastamivāntakam

भयार्दिता प्रचुक्षोभ पुत्रस्य तव वाहिनीवायुना क्षोभितावर्ता गङ्गेवोर्ध्वतरङ्गिणी

bhayārditā pracukṣobha putrasya tava vāhinīvāyunā kṣobhitāvartā gaṅgevordhvataraṅgiṇī

घटोत्कचप्रयुक्तेन सिंहनादेन भीषिताःप्रसुस्रुवुर्गजा मूत्रं विव्यथुश्च नरा भृशम्

ghaṭotkacaprayuktena siṃhanādena bhīṣitāḥprasusruvurgajā mūtraṃ vivyathuśca narā bhṛśam

ततोऽश्मवृष्टिरत्यर्थमासीत्तत्र समन्ततःसंध्याकालाधिकबलैः प्रमुक्ता राक्षसैः क्षितौ

tato'śmavṛṣṭiratyarthamāsīttatra samantataḥsaṃdhyākālādhikabalaiḥ pramuktā rākṣasaiḥ kṣitau

आयसानि च चक्राणि भुशुण्ड्यः प्रासतोमराःपतन्त्यविरलाः शूलाः शतघ्न्यः पट्टिशास्तथा

āyasāni ca cakrāṇi bhuśuṇḍyaḥ prāsatomarāḥpatantyaviralāḥ śūlāḥ śataghnyaḥ paṭṭiśāstathā

तदुग्रमतिरौद्रं च दृष्ट्वा युद्धं नराधिपाःतनयास्तव कर्णश्च व्यथिताः प्राद्रवन्दिशः

tadugramatiraudraṃ ca dṛṣṭvā yuddhaṃ narādhipāḥtanayāstava karṇaśca vyathitāḥ prādravandiśaḥ

तत्रैकोऽस्त्रबलश्लाघी द्रौणिर्मानी न विव्यथेव्यधमच्च शरैर्मायां घटोत्कचविनिर्मिताम्

tatraiko'strabalaślāghī drauṇirmānī na vivyathevyadhamacca śarairmāyāṃ ghaṭotkacavinirmitām

निहतायां तु मायायाममर्षी स घटोत्कचःविससर्ज शरान्घोरांस्तेऽश्वत्थामानमाविशन्

nihatāyāṃ tu māyāyāmamarṣī sa ghaṭotkacaḥvisasarja śarānghorāṃste'śvatthāmānamāviśan

भुजगा इव वेगेन वल्मीकं क्रोधमूर्छिताःते शरा रुधिराभ्यक्ता भित्त्वा शारद्वतीसुतम्विविशुर्धरणीं शीघ्रा रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः

bhujagā iva vegena valmīkaṃ krodhamūrchitāḥte śarā rudhirābhyaktā bhittvā śāradvatīsutamviviśurdharaṇīṃ śīghrā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ

अश्वत्थामा तु संक्रुद्धो लघुहस्तः प्रतापवान्घटोत्कचमभिक्रुद्धं बिभेद दशभिः शरैः

aśvatthāmā tu saṃkruddho laghuhastaḥ pratāpavānghaṭotkacamabhikruddhaṃ bibheda daśabhiḥ śaraiḥ

घटोत्कचोऽतिविद्धस्तु द्रोणपुत्रेण मर्मसुचक्रं शतसहस्रारमगृह्णाद्व्यथितो भृशम्

ghaṭotkaco'tividdhastu droṇaputreṇa marmasucakraṃ śatasahasrāramagṛhṇādvyathito bhṛśam

क्षुरान्तं बालसूर्याभं मणिवज्रविभूषितम्अश्वत्थाम्नस्तु चिक्षेप भैमसेनिर्जिघांसया

kṣurāntaṃ bālasūryābhaṃ maṇivajravibhūṣitamaśvatthāmnastu cikṣepa bhaimasenirjighāṃsayā

वेगेन महता गच्छद्विक्षिप्तं द्रौणिना शरैःअभाग्यस्येव संकल्पस्तन्मोघं न्यपतद्भुवि

vegena mahatā gacchadvikṣiptaṃ drauṇinā śaraiḥabhāgyasyeva saṃkalpastanmoghaṃ nyapatadbhuvi

घटोत्कचस्ततस्तूर्णं दृष्ट्वा चक्रं निपातितम्द्रौणिं प्राच्छादयद्बाणैः स्वर्भानुरिव भास्करम्

ghaṭotkacastatastūrṇaṃ dṛṣṭvā cakraṃ nipātitamdrauṇiṃ prācchādayadbāṇaiḥ svarbhānuriva bhāskaram

घटोत्कचसुतः श्रीमान्भिन्नाञ्जनचयोपमःरुरोध द्रौणिमायान्तं प्रभञ्जनमिवाद्रिराट्

ghaṭotkacasutaḥ śrīmānbhinnāñjanacayopamaḥrurodha drauṇimāyāntaṃ prabhañjanamivādrirāṭ

पौत्रेण भीमसेनस्य शरैः सोऽञ्जनपर्वणाबभौ मेघेन धाराभिर्गिरिर्मेरुरिवार्दितः

pautreṇa bhīmasenasya śaraiḥ so'ñjanaparvaṇābabhau meghena dhārābhirgirirmerurivārditaḥ

अश्वत्थामा त्वसंभ्रान्तो रुद्रोपेन्द्रेन्द्रविक्रमःध्वजमेकेन बाणेन चिच्छेदाञ्जनपर्वणः

aśvatthāmā tvasaṃbhrānto rudropendrendravikramaḥdhvajamekena bāṇena cicchedāñjanaparvaṇaḥ

द्वाभ्यां तु रथयन्तारं त्रिभिश्चास्य त्रिवेणुकम्धनुरेकेन चिच्छेद चतुर्भिश्चतुरो हयान्

dvābhyāṃ tu rathayantāraṃ tribhiścāsya triveṇukamdhanurekena ciccheda caturbhiścaturo hayān

विरथस्योद्यतं हस्ताद्धेमबिन्दुभिराचितम्विशिखेन सुतीक्ष्णेन खड्गमस्य द्विधाकरोत्

virathasyodyataṃ hastāddhemabindubhirācitamviśikhena sutīkṣṇena khaḍgamasya dvidhākarot

गदा हेमाङ्गदा राजंस्तूर्णं हैडिम्बसूनुनाभ्राम्योत्क्षिप्ता शरैः सापि द्रौणिनाभ्याहतापतत्

gadā hemāṅgadā rājaṃstūrṇaṃ haiḍimbasūnunābhrāmyotkṣiptā śaraiḥ sāpi drauṇinābhyāhatāpatat

ततोऽन्तरिक्षमुत्पत्य कालमेघ इवोन्नदन्ववर्षाञ्जनपर्वा स द्रुमवर्षं नभस्तलात्

tato'ntarikṣamutpatya kālamegha ivonnadanvavarṣāñjanaparvā sa drumavarṣaṃ nabhastalāt

ततो मायाधरं द्रौणिर्घटोत्कचसुतं दिविमार्गणैरभिविव्याध घनं सूर्य इवांशुभिः

tato māyādharaṃ drauṇirghaṭotkacasutaṃ divimārgaṇairabhivivyādha ghanaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ

सोऽवतीर्य पुनस्तस्थौ रथे हेमपरिष्कृतेमहीधर इवात्युच्चः श्रीमानञ्जनपर्वतः

so'vatīrya punastasthau rathe hemapariṣkṛtemahīdhara ivātyuccaḥ śrīmānañjanaparvataḥ

तमयस्मयवर्माणं द्रौणिर्भीमात्मजात्मजम्जघानाञ्जनपर्वाणं महेश्वर इवान्धकम्

tamayasmayavarmāṇaṃ drauṇirbhīmātmajātmajamjaghānāñjanaparvāṇaṃ maheśvara ivāndhakam

अथ दृष्ट्वा हतं पुत्रमश्वत्थाम्ना महाबलम्द्रौणेः सकाशमभ्येत्य रोषात्प्रचलिताङ्गदः

atha dṛṣṭvā hataṃ putramaśvatthāmnā mahābalamdrauṇeḥ sakāśamabhyetya roṣātpracalitāṅgadaḥ

प्राह वाक्यमसंभ्रान्तो वीरं शारद्वतीसुतम्दहन्तं पाण्डवानीकं वनमग्निमिवोद्धतम्

prāha vākyamasaṃbhrānto vīraṃ śāradvatīsutamdahantaṃ pāṇḍavānīkaṃ vanamagnimivoddhatam

तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन्द्रोणपुत्र गमिष्यसित्वामद्य निहनिष्यामि क्रौञ्चमग्निसुतो यथा

tiṣṭha tiṣṭha na me jīvandroṇaputra gamiṣyasitvāmadya nihaniṣyāmi krauñcamagnisuto yathā

अश्वत्थामोवाचगच्छ वत्स सहान्यैस्त्वं युध्यस्वामरविक्रमन हि पुत्रेण हैडिम्बे पिता न्याय्यं प्रबाधितुम्

aśvatthāmovācagaccha vatsa sahānyaistvaṃ yudhyasvāmaravikramana hi putreṇa haiḍimbe pitā nyāyyaṃ prabādhitum

कामं खलु न मे रोषो हैडिम्बे विद्यते त्वयिकिं तु रोषान्वितो जन्तुर्हन्यादात्मानमप्युत

kāmaṃ khalu na me roṣo haiḍimbe vidyate tvayikiṃ tu roṣānvito janturhanyādātmānamapyuta

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

श्रुत्वैतत्क्रोधताम्राक्षः पुत्रशोकसमन्वितःअश्वत्थामानमायस्तो भैमसेनिरभाषत

śrutvaitatkrodhatāmrākṣaḥ putraśokasamanvitaḥaśvatthāmānamāyasto bhaimasenirabhāṣata

किमहं कातरो द्रौणे पृथग्जन इवाहवेभीमात्खल्वहमुत्पन्नः कुरूणां विपुले कुले

kimahaṃ kātaro drauṇe pṛthagjana ivāhavebhīmātkhalvahamutpannaḥ kurūṇāṃ vipule kule

पाण्डवानामहं पुत्रः समरेष्वनिवर्तिनाम्रक्षसामधिराजोऽहं दशग्रीवसमो बले

pāṇḍavānāmahaṃ putraḥ samareṣvanivartināmrakṣasāmadhirājo'haṃ daśagrīvasamo bale

तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन्द्रोणपुत्र गमिष्यसियुद्धश्रद्धामहं तेऽद्य विनेष्यामि रणाजिरे

tiṣṭha tiṣṭha na me jīvandroṇaputra gamiṣyasiyuddhaśraddhāmahaṃ te'dya vineṣyāmi raṇājire

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो राक्षसः सुमहाबलःद्रौणिमभ्यद्रवत्क्रुद्धो गजेन्द्रमिव केसरी

ityuktvā roṣatāmrākṣo rākṣasaḥ sumahābalaḥdrauṇimabhyadravatkruddho gajendramiva kesarī

रथाक्षमात्रैरिषुभिरभ्यवर्षद्घटोत्कचःरथिनामृषभं द्रौणिं धाराभिरिव तोयदः

rathākṣamātrairiṣubhirabhyavarṣadghaṭotkacaḥrathināmṛṣabhaṃ drauṇiṃ dhārābhiriva toyadaḥ

शरवृष्टिं शरैर्द्रौणिरप्राप्तां तां व्यशातयत्ततोऽन्तरिक्षे बाणानां संग्रामोऽन्य इवाभवत्

śaravṛṣṭiṃ śarairdrauṇiraprāptāṃ tāṃ vyaśātayattato'ntarikṣe bāṇānāṃ saṃgrāmo'nya ivābhavat

अथास्त्रसंघर्षकृतैर्विस्फुलिङ्गैः समाबभौविभावरीमुखे व्योम खद्योतैरिव चित्रितम्

athāstrasaṃgharṣakṛtairvisphuliṅgaiḥ samābabhauvibhāvarīmukhe vyoma khadyotairiva citritam

निशाम्य निहतां मायां द्रौणिना रणमानिनाघटोत्कचस्ततो मायां ससर्जान्तर्हितः पुनः

niśāmya nihatāṃ māyāṃ drauṇinā raṇamānināghaṭotkacastato māyāṃ sasarjāntarhitaḥ punaḥ

सोऽभवद्गिरिरत्युच्चः शिखरैस्तरुसंकटैःशूलप्रासासिमुसलजलप्रस्रवणो महान्

so'bhavadgiriratyuccaḥ śikharaistarusaṃkaṭaiḥśūlaprāsāsimusalajalaprasravaṇo mahān

तमञ्जनचयप्रख्यं द्रौणिर्दृष्ट्वा महीधरम्प्रपतद्भिश्च बहुभिः शस्त्रसंघैर्न चुक्षुभे

tamañjanacayaprakhyaṃ drauṇirdṛṣṭvā mahīdharamprapatadbhiśca bahubhiḥ śastrasaṃghairna cukṣubhe

ततः स्मयन्निव द्रौणिर्वज्रमस्त्रमुदीरयत्स तेनास्त्रेण शैलेन्द्रः क्षिप्तः क्षिप्रमनश्यत

tataḥ smayanniva drauṇirvajramastramudīrayatsa tenāstreṇa śailendraḥ kṣiptaḥ kṣipramanaśyata

ततः स तोयदो भूत्वा नीलः सेन्द्रायुधो दिविअश्मवृष्टिभिरत्युग्रो द्रौणिमाच्छादयद्रणे

tataḥ sa toyado bhūtvā nīlaḥ sendrāyudho diviaśmavṛṣṭibhiratyugro drauṇimācchādayadraṇe

अथ संधाय वायव्यमस्त्रमस्त्रविदां वरःव्यधमद्द्रोणतनयो नीलमेघं समुत्थितम्

atha saṃdhāya vāyavyamastramastravidāṃ varaḥvyadhamaddroṇatanayo nīlameghaṃ samutthitam

स मार्गणगणैर्द्रौणिर्दिशः प्रच्छाद्य सर्वतःशतं रथसहस्राणां जघान द्विपदां वरः

sa mārgaṇagaṇairdrauṇirdiśaḥ pracchādya sarvataḥśataṃ rathasahasrāṇāṃ jaghāna dvipadāṃ varaḥ

स दृष्ट्वा पुनरायान्तं रथेनायतकार्मुकम्घटोत्कचमसंभ्रान्तं राक्षसैर्बहुभिर्वृतम्

sa dṛṣṭvā punarāyāntaṃ rathenāyatakārmukamghaṭotkacamasaṃbhrāntaṃ rākṣasairbahubhirvṛtam

सिंहशार्दूलसदृशैर्मत्तद्विरदविक्रमैःगजस्थैश्च रथस्थैश्च वाजिपृष्ठगतैरपि

siṃhaśārdūlasadṛśairmattadviradavikramaiḥgajasthaiśca rathasthaiśca vājipṛṣṭhagatairapi

विवृतास्यशिरोग्रीवैर्हैडिम्बानुचरैः सहपौलस्त्यैर्यातुधानैश्च तामसैश्चोग्रविक्रमैः

vivṛtāsyaśirogrīvairhaiḍimbānucaraiḥ sahapaulastyairyātudhānaiśca tāmasaiścogravikramaiḥ

नानाशस्त्रधरैर्वीरैर्नानाकवचभूषणैःमहाबलैर्भीमरवैः संरम्भोद्वृत्तलोचनैः

nānāśastradharairvīrairnānākavacabhūṣaṇaiḥmahābalairbhīmaravaiḥ saṃrambhodvṛttalocanaiḥ

उपस्थितैस्ततो युद्धे राक्षसैर्युद्धदुर्मदैःविषण्णमभिसंप्रेक्ष्य पुत्रं ते द्रौणिरब्रवीत्

upasthitaistato yuddhe rākṣasairyuddhadurmadaiḥviṣaṇṇamabhisaṃprekṣya putraṃ te drauṇirabravīt

तिष्ठ दुर्योधनाद्य त्वं न कार्यः संभ्रमस्त्वयासहैभिर्भ्रातृभिर्वीरैः पार्थिवैश्चेन्द्रविक्रमैः

tiṣṭha duryodhanādya tvaṃ na kāryaḥ saṃbhramastvayāsahaibhirbhrātṛbhirvīraiḥ pārthivaiścendravikramaiḥ

निहनिष्याम्यमित्रांस्ते न तवास्ति पराजयःसत्यं ते प्रतिजानामि पर्याश्वासय वाहिनीम्

nihaniṣyāmyamitrāṃste na tavāsti parājayaḥsatyaṃ te pratijānāmi paryāśvāsaya vāhinīm

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

न त्वेतदद्भुतं मन्ये यत्ते महदिदं मनःअस्मासु च परा भक्तिस्तव गौतमिनन्दन

na tvetadadbhutaṃ manye yatte mahadidaṃ manaḥasmāsu ca parā bhaktistava gautaminandana

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

अश्वत्थामानमुक्त्वैवं ततः सौबलमब्रवीत्वृतः शतसहस्रेण रथानां रणशोभिनाम्

aśvatthāmānamuktvaivaṃ tataḥ saubalamabravītvṛtaḥ śatasahasreṇa rathānāṃ raṇaśobhinām

षष्ट्या गजसहस्रैश्च प्रयाहि त्वं धनंजयम्कर्णश्च वृषसेनश्च कृपो नीलस्तथैव च

ṣaṣṭyā gajasahasraiśca prayāhi tvaṃ dhanaṃjayamkarṇaśca vṛṣasenaśca kṛpo nīlastathaiva ca

उदीच्याः कृतवर्मा च पुरुमित्रः श्रुतार्पणःदुःशासनो निकुम्भश्च कुण्डभेदी उरुक्रमः

udīcyāḥ kṛtavarmā ca purumitraḥ śrutārpaṇaḥduḥśāsano nikumbhaśca kuṇḍabhedī urukramaḥ

पुरंजयो दृढरथः पताकी हेमपङ्कजःशल्यारुणीन्द्रसेनाश्च संजयो विजयो जयः

puraṃjayo dṛḍharathaḥ patākī hemapaṅkajaḥśalyāruṇīndrasenāśca saṃjayo vijayo jayaḥ

कमलाक्षः पुरुः क्राथी जयवर्मा सुदर्शनःएते त्वामनुयास्यन्ति पत्तीनामयुतानि षट्

kamalākṣaḥ puruḥ krāthī jayavarmā sudarśanaḥete tvāmanuyāsyanti pattīnāmayutāni ṣaṭ

जहि भीमं यमौ चोभौ धर्मराजं च मातुलअसुरानिव देवेन्द्रो जयाशा मे त्वयि स्थिता

jahi bhīmaṃ yamau cobhau dharmarājaṃ ca mātulaasurāniva devendro jayāśā me tvayi sthitā

दारितान्द्रौणिना बाणैर्भृशं विक्षतविग्रहान्जहि मातुल कौन्तेयानसुरानिव पावकिः

dāritāndrauṇinā bāṇairbhṛśaṃ vikṣatavigrahānjahi mātula kaunteyānasurāniva pāvakiḥ

एवमुक्तो ययौ शीघ्रं पुत्रेण तव सौबलःपिप्रीषुस्ते सुतान्राजन्दिधक्षुश्चैव पाण्डवान्

evamukto yayau śīghraṃ putreṇa tava saubalaḥpiprīṣuste sutānrājandidhakṣuścaiva pāṇḍavān

अथ प्रववृते युद्धं द्रौणिराक्षसयोर्मृधेविभावर्यां सुतुमुलं शक्रप्रह्रादयोरिव

atha pravavṛte yuddhaṃ drauṇirākṣasayormṛdhevibhāvaryāṃ sutumulaṃ śakraprahrādayoriva

ततो घटोत्कचो बाणैर्दशभिर्गौतमीसुतम्जघानोरसि संक्रुद्धो विषाग्निप्रतिमैर्दृढैः

tato ghaṭotkaco bāṇairdaśabhirgautamīsutamjaghānorasi saṃkruddho viṣāgnipratimairdṛḍhaiḥ

स तैरभ्याहतो गाढं शरैर्भीमसुतेरितैःचचाल रथमध्यस्थो वातोद्धूत इव द्रुमः

sa tairabhyāhato gāḍhaṃ śarairbhīmasuteritaiḥcacāla rathamadhyastho vātoddhūta iva drumaḥ

भूयश्चाञ्जलिकेनास्य मार्गणेन महाप्रभम्द्रौणिहस्तस्थितं चापं चिच्छेदाशु घटोत्कचः

bhūyaścāñjalikenāsya mārgaṇena mahāprabhamdrauṇihastasthitaṃ cāpaṃ cicchedāśu ghaṭotkacaḥ

ततोऽन्यद्द्रौणिरादाय धनुर्भारसहं महत्ववर्ष विशिखांस्तीक्ष्णान्वारिधारा इवाम्बुदः

tato'nyaddrauṇirādāya dhanurbhārasahaṃ mahatvavarṣa viśikhāṃstīkṣṇānvāridhārā ivāmbudaḥ

ततः शारद्वतीपुत्रः प्रेषयामास भारतसुवर्णपुङ्खाञ्शत्रुघ्नान्खचरान्खचरान्प्रति

tataḥ śāradvatīputraḥ preṣayāmāsa bhāratasuvarṇapuṅkhāñśatrughnānkhacarānkhacarānprati

तद्बाणैरर्दितं यूथं रक्षसां पीनवक्षसाम्सिंहैरिव बभौ मत्तं गजानामाकुलं कुलम्

tadbāṇairarditaṃ yūthaṃ rakṣasāṃ pīnavakṣasāmsiṃhairiva babhau mattaṃ gajānāmākulaṃ kulam

विधम्य राक्षसान्बाणैः साश्वसूतरथान्विभुःददाह भगवान्वह्निर्भूतानीव युगक्षये

vidhamya rākṣasānbāṇaiḥ sāśvasūtarathānvibhuḥdadāha bhagavānvahnirbhūtānīva yugakṣaye

स दग्ध्वाक्षौहिणीं बाणैर्नैरृतान्रुरुचे भृशम्पुरेव त्रिपुरं दग्ध्वा दिवि देवो महेश्वरः

sa dagdhvākṣauhiṇīṃ bāṇairnairṛtānruruce bhṛśampureva tripuraṃ dagdhvā divi devo maheśvaraḥ

युगान्ते सर्वभूतानि दग्ध्वेव वसुरुल्बणःरराज जयतां श्रेष्ठो द्रोणपुत्रस्तवाहितान्

yugānte sarvabhūtāni dagdhveva vasurulbaṇaḥrarāja jayatāṃ śreṣṭho droṇaputrastavāhitān

तेषु राजसहस्रेषु पाण्डवेयेषु भारतनैनं निरीक्षितुं कश्चिच्छक्नोति द्रौणिमाहवेऋते घटोत्कचाद्वीराद्राक्षसेन्द्रान्महाबलात्

teṣu rājasahasreṣu pāṇḍaveyeṣu bhāratanainaṃ nirīkṣituṃ kaścicchaknoti drauṇimāhaveṛte ghaṭotkacādvīrādrākṣasendrānmahābalāt

स पुनर्भरतश्रेष्ठ क्रोधाद्रक्तान्तलोचनःतलं तलेन संहत्य संदश्य दशनच्छदम्स्वसूतमब्रवीत्क्रुद्धो द्रोणपुत्राय मां वह

sa punarbharataśreṣṭha krodhādraktāntalocanaḥtalaṃ talena saṃhatya saṃdaśya daśanacchadamsvasūtamabravītkruddho droṇaputrāya māṃ vaha

स ययौ घोररूपेण तेन जैत्रपताकिनाद्वैरथं द्रोणपुत्रेण पुनरप्यरिसूदनः

sa yayau ghorarūpeṇa tena jaitrapatākinādvairathaṃ droṇaputreṇa punarapyarisūdanaḥ

स चिक्षेप ततः क्रुद्धो द्रोणपुत्राय राक्षसःअष्टचक्रां महारौद्रामशनीं रुद्रनिर्मिताम्

sa cikṣepa tataḥ kruddho droṇaputrāya rākṣasaḥaṣṭacakrāṃ mahāraudrāmaśanīṃ rudranirmitām

तामवप्लुत्य जग्राह द्रौणिर्न्यस्य रथे धनुःचिक्षेप चैनां तस्यैव स्यन्दनात्सोऽवपुप्लुवे

tāmavaplutya jagrāha drauṇirnyasya rathe dhanuḥcikṣepa caināṃ tasyaiva syandanātso'vapupluve

साश्वसूतध्वजं वाहं भस्म कृत्वा महाप्रभाविवेश वसुधां भित्त्वा साशनिर्भृशदारुणा

sāśvasūtadhvajaṃ vāhaṃ bhasma kṛtvā mahāprabhāviveśa vasudhāṃ bhittvā sāśanirbhṛśadāruṇā

द्रौणेस्तत्कर्म दृष्ट्वा तु सर्वभूतान्यपूजयन्यदवप्लुत्य जग्राह घोरां शंकरनिर्मिताम्

drauṇestatkarma dṛṣṭvā tu sarvabhūtānyapūjayanyadavaplutya jagrāha ghorāṃ śaṃkaranirmitām

धृष्टद्युम्नरथं गत्वा भैमसेनिस्ततो नृपमुमोच निशितान्बाणान्पुनर्द्रौणेर्महोरसि

dhṛṣṭadyumnarathaṃ gatvā bhaimasenistato nṛpamumoca niśitānbāṇānpunardrauṇermahorasi

धृष्टद्युम्नोऽप्यसंभ्रान्तो मुमोचाशीविषोपमान्सुवर्णपुङ्खान्विशिखान्द्रोणपुत्रस्य वक्षसि

dhṛṣṭadyumno'pyasaṃbhrānto mumocāśīviṣopamānsuvarṇapuṅkhānviśikhāndroṇaputrasya vakṣasi

ततो मुमोच नाराचान्द्रौणिस्ताभ्यां सहस्रशःतावप्यग्निशिखाप्रख्यैर्जघ्नतुस्तस्य मार्गणान्

tato mumoca nārācāndrauṇistābhyāṃ sahasraśaḥtāvapyagniśikhāprakhyairjaghnatustasya mārgaṇān

अतितीव्रमभूद्युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोःयोधानां प्रीतिजननं द्रौणेश्च भरतर्षभ

atitīvramabhūdyuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥyodhānāṃ prītijananaṃ drauṇeśca bharatarṣabha

ततो रथसहस्रेण द्विरदानां शतैस्त्रिभिःषड्भिर्वाजिसहस्रैश्च भीमस्तं देशमाव्रजत्

tato rathasahasreṇa dviradānāṃ śataistribhiḥṣaḍbhirvājisahasraiśca bhīmastaṃ deśamāvrajat

ततो भीमात्मजं रक्षो धृष्टद्युम्नं च सानुगम्अयोधयत धर्मात्मा द्रौणिरक्लिष्टकर्मकृत्

tato bhīmātmajaṃ rakṣo dhṛṣṭadyumnaṃ ca sānugamayodhayata dharmātmā drauṇirakliṣṭakarmakṛt

तत्राद्भुततमं द्रौणिर्दर्शयामास विक्रमम्अशक्यं कर्तुमन्येन सर्वभूतेषु भारत

tatrādbhutatamaṃ drauṇirdarśayāmāsa vikramamaśakyaṃ kartumanyena sarvabhūteṣu bhārata

निमेषान्तरमात्रेण साश्वसूतरथद्विपाम्अक्षौहिणीं राक्षसानां शितैर्बाणैरशातयत्

nimeṣāntaramātreṇa sāśvasūtarathadvipāmakṣauhiṇīṃ rākṣasānāṃ śitairbāṇairaśātayat

मिषतो भीमसेनस्य हैडिम्बेः पार्षतस्य चयमयोर्धर्मपुत्रस्य विजयस्याच्युतस्य च

miṣato bhīmasenasya haiḍimbeḥ pārṣatasya cayamayordharmaputrasya vijayasyācyutasya ca

प्रगाढमञ्जोगतिभिर्नाराचैरभिताडिताःनिपेतुर्द्विरदा भूमौ द्विशृङ्गा इव पर्वताः

pragāḍhamañjogatibhirnārācairabhitāḍitāḥnipeturdviradā bhūmau dviśṛṅgā iva parvatāḥ

निकृत्तैर्हस्तिहस्तैश्च विचलद्भिरितस्ततःरराज वसुधा कीर्णा विसर्पद्भिरिवोरगैः

nikṛttairhastihastaiśca vicaladbhiritastataḥrarāja vasudhā kīrṇā visarpadbhirivoragaiḥ

क्षिप्तैः काञ्चनदण्डैश्च नृपच्छत्रैः क्षितिर्बभौद्यौरिवोदितचन्द्रार्का ग्रहाकीर्णा युगक्षये

kṣiptaiḥ kāñcanadaṇḍaiśca nṛpacchatraiḥ kṣitirbabhaudyaurivoditacandrārkā grahākīrṇā yugakṣaye

प्रवृद्धध्वजमण्डूकां भेरीविस्तीर्णकच्छपाम्छत्रहंसावलीजुष्टां फेनचामरमालिनीम्

pravṛddhadhvajamaṇḍūkāṃ bherīvistīrṇakacchapāmchatrahaṃsāvalījuṣṭāṃ phenacāmaramālinīm

कङ्कगृध्रमहाग्राहां नैकायुधझषाकुलाम्रथक्षिप्तमहावप्रां पताकारुचिरद्रुमाम्

kaṅkagṛdhramahāgrāhāṃ naikāyudhajhaṣākulāmrathakṣiptamahāvaprāṃ patākāruciradrumām

शरमीनां महारौद्रां प्रासशक्त्युग्रडुण्डुभाम्मज्जामांसमहापङ्कां कबन्धावर्जितोडुपाम्

śaramīnāṃ mahāraudrāṃ prāsaśaktyugraḍuṇḍubhāmmajjāmāṃsamahāpaṅkāṃ kabandhāvarjitoḍupām

केशशैवलकल्माषां भीरूणां कश्मलावहाम्नागेन्द्रहययोधानां शरीरव्ययसंभवाम्

keśaśaivalakalmāṣāṃ bhīrūṇāṃ kaśmalāvahāmnāgendrahayayodhānāṃ śarīravyayasaṃbhavām

शोणितौघमहावेगां द्रौणिः प्रावर्तयन्नदीम्योधार्तरवनिर्घोषां क्षतजोर्मिसमाकुलाम्

śoṇitaughamahāvegāṃ drauṇiḥ prāvartayannadīmyodhārtaravanirghoṣāṃ kṣatajormisamākulām

प्रायादतिमहाघोरं यमक्षयमहोदधिम्निहत्य राक्षसान्बाणैर्द्रौणिर्हैडिम्बमार्दयत्

prāyādatimahāghoraṃ yamakṣayamahodadhimnihatya rākṣasānbāṇairdrauṇirhaiḍimbamārdayat

पुनरप्यतिसंक्रुद्धः सवृकोदरपार्षतान्स नाराचगणैः पार्थान्द्रौणिर्विद्ध्वा महाबलः

punarapyatisaṃkruddhaḥ savṛkodarapārṣatānsa nārācagaṇaiḥ pārthāndrauṇirviddhvā mahābalaḥ

जघान सुरथं नाम द्रुपदस्य सुतं विभुःपुनः श्रुतंजयं नाम सुरथस्यानुजं रणे

jaghāna surathaṃ nāma drupadasya sutaṃ vibhuḥpunaḥ śrutaṃjayaṃ nāma surathasyānujaṃ raṇe

बलानीकं जयानीकं जयाश्वं चाभिजघ्निवान्श्रुताह्वयं च राजेन्द्र द्रौणिर्निन्ये यमक्षयम्

balānīkaṃ jayānīkaṃ jayāśvaṃ cābhijaghnivānśrutāhvayaṃ ca rājendra drauṇirninye yamakṣayam

त्रिभिश्चान्यैः शरैस्तीक्ष्णैः सुपुङ्खै रुक्ममालिनम्शत्रुंजयं च बलिनं शक्रलोकं निनाय ह

tribhiścānyaiḥ śaraistīkṣṇaiḥ supuṅkhai rukmamālinamśatruṃjayaṃ ca balinaṃ śakralokaṃ nināya ha

जघान स पृषध्रं च चन्द्रदेवं च मानिनम्कुन्तिभोजसुतांश्चाजौ दशभिर्दश जघ्निवान्

jaghāna sa pṛṣadhraṃ ca candradevaṃ ca māninamkuntibhojasutāṃścājau daśabhirdaśa jaghnivān

अश्वत्थामा सुसंक्रुद्धः संधायोग्रमजिह्मगम्मुमोचाकर्णपूर्णेन धनुषा शरमुत्तमम्यमदण्डोपमं घोरमुद्दिश्याशु घटोत्कचम्

aśvatthāmā susaṃkruddhaḥ saṃdhāyogramajihmagammumocākarṇapūrṇena dhanuṣā śaramuttamamyamadaṇḍopamaṃ ghoramuddiśyāśu ghaṭotkacam

स भित्त्वा हृदयं तस्य राक्षसस्य महाशरःविवेश वसुधां शीघ्रं सपुङ्खः पृथिवीपते

sa bhittvā hṛdayaṃ tasya rākṣasasya mahāśaraḥviveśa vasudhāṃ śīghraṃ sapuṅkhaḥ pṛthivīpate

तं हतं पतितं ज्ञात्वा धृष्टद्युम्नो महारथःद्रौणेः सकाशाद्राजेन्द्र अपनिन्ये रथान्तरम्

taṃ hataṃ patitaṃ jñātvā dhṛṣṭadyumno mahārathaḥdrauṇeḥ sakāśādrājendra apaninye rathāntaram

तथा पराङ्मुखरथं सैन्यं यौधिष्ठिरं नृपपराजित्य रणे वीरो द्रोणपुत्रो ननाद हपूजितः सर्वभूतैश्च तव पुत्रैश्च भारत

tathā parāṅmukharathaṃ sainyaṃ yaudhiṣṭhiraṃ nṛpaparājitya raṇe vīro droṇaputro nanāda hapūjitaḥ sarvabhūtaiśca tava putraiśca bhārata

अथ शरशतभिन्नकृत्तदेहै;र्हतपतितैः क्षणदाचरैः समन्तात्निधनमुपगतैर्मही कृताभू;द्गिरिशिखरैरिव दुर्गमातिरौद्रा

atha śaraśatabhinnakṛttadehai;rhatapatitaiḥ kṣaṇadācaraiḥ samantātnidhanamupagatairmahī kṛtābhū;dgiriśikharairiva durgamātiraudrā

तं सिद्धगन्धर्वपिशाचसंघा; नागाः सुपर्णाः पितरो वयांसिरक्षोगणा भूतगणाश्च द्रौणि;मपूजयन्नप्सरसः सुराश्च

taṃ siddhagandharvapiśācasaṃghā; nāgāḥ suparṇāḥ pitaro vayāṃsirakṣogaṇā bhūtagaṇāśca drauṇi;mapūjayannapsarasaḥ surāśca