Parva.Adhyaya 7.135

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

दुर्योधनेनैवमुक्तो द्रौणिराहवदुर्मदःप्रत्युवाच महाबाहो यथा वदसि कौरव

duryodhanenaivamukto drauṇirāhavadurmadaḥpratyuvāca mahābāho yathā vadasi kaurava

प्रिया हि पाण्डवा नित्यं मम चापि पितुश्च मेतथैवावां प्रियौ तेषां न तु युद्धे कुरूद्वहशक्तितस्तात युध्यामस्त्यक्त्वा प्राणानभीतवत्

priyā hi pāṇḍavā nityaṃ mama cāpi pituśca metathaivāvāṃ priyau teṣāṃ na tu yuddhe kurūdvahaśaktitastāta yudhyāmastyaktvā prāṇānabhītavat

अहं कर्णश्च शल्यश्च कृपो हार्दिक्य एव चनिमेषात्पाण्डवीं सेनां क्षपयेम नृपोत्तम

ahaṃ karṇaśca śalyaśca kṛpo hārdikya eva canimeṣātpāṇḍavīṃ senāṃ kṣapayema nṛpottama

ते चापि कौरवीं सेनां निमेषार्धात्कुरूद्वहक्षपयेयुर्महाबाहो न स्याम यदि संयुगे

te cāpi kauravīṃ senāṃ nimeṣārdhātkurūdvahakṣapayeyurmahābāho na syāma yadi saṃyuge

युध्यतां पाण्डवाञ्शक्त्या तेषां चास्मान्युयुत्सताम्तेजस्तु तेज आसाद्य प्रशमं याति भारत

yudhyatāṃ pāṇḍavāñśaktyā teṣāṃ cāsmānyuyutsatāmtejastu teja āsādya praśamaṃ yāti bhārata

अशक्या तरसा जेतुं पाण्डवानामनीकिनीजीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु तद्धि सत्यं ब्रवीमि ते

aśakyā tarasā jetuṃ pāṇḍavānāmanīkinījīvatsu pāṇḍuputreṣu taddhi satyaṃ bravīmi te

आत्मार्थं युध्यमानास्ते समर्थाः पाण्डुनन्दनाःकिमर्थं तव सैन्यानि न हनिष्यन्ति भारत

ātmārthaṃ yudhyamānāste samarthāḥ pāṇḍunandanāḥkimarthaṃ tava sainyāni na haniṣyanti bhārata

त्वं हि लुब्धतमो राजन्निकृतिज्ञश्च कौरवसर्वातिशङ्की मानी च ततोऽस्मानतिशङ्कसे

tvaṃ hi lubdhatamo rājannikṛtijñaśca kauravasarvātiśaṅkī mānī ca tato'smānatiśaṅkase

अहं तु यत्नमास्थाय त्वदर्थे त्यक्तजीवितःएष गच्छामि संग्रामं त्वत्कृते कुरुनन्दन

ahaṃ tu yatnamāsthāya tvadarthe tyaktajīvitaḥeṣa gacchāmi saṃgrāmaṃ tvatkṛte kurunandana

योत्स्येऽहं शत्रुभिः सार्धं जेष्यामि च वरान्वरान्पाञ्चालैः सह योत्स्यामि सोमकैः केकयैस्तथापाण्डवेयैश्च संग्रामे त्वत्प्रियार्थमरिंदम

yotsye'haṃ śatrubhiḥ sārdhaṃ jeṣyāmi ca varānvarānpāñcālaiḥ saha yotsyāmi somakaiḥ kekayaistathāpāṇḍaveyaiśca saṃgrāme tvatpriyārthamariṃdama

अद्य मद्बाणनिर्दग्धाः पाञ्चालाः सोमकास्तथासिंहेनेवार्दिता गावो विद्रविष्यन्ति सर्वतः

adya madbāṇanirdagdhāḥ pāñcālāḥ somakāstathāsiṃhenevārditā gāvo vidraviṣyanti sarvataḥ

अद्य धर्मसुतो राजा दृष्ट्वा मम पराक्रमम्अश्वत्थाममयं लोकं मंस्यते सह सोमकैः

adya dharmasuto rājā dṛṣṭvā mama parākramamaśvatthāmamayaṃ lokaṃ maṃsyate saha somakaiḥ

आगमिष्यति निर्वेदं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरःदृष्ट्वा विनिहतान्संख्ये पाञ्चालान्सोमकैः सह

āgamiṣyati nirvedaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥdṛṣṭvā vinihatānsaṃkhye pāñcālānsomakaiḥ saha

ये मां युद्धेऽभियोत्स्यन्ति तान्हनिष्यामि भारतन हि ते वीर मुच्येरन्मद्बाह्वन्तरमागताः

ye māṃ yuddhe'bhiyotsyanti tānhaniṣyāmi bhāratana hi te vīra mucyeranmadbāhvantaramāgatāḥ

एवमुक्त्वा महाबाहुः पुत्रं दुर्योधनं तवअभ्यवर्तत युद्धाय द्रावयन्सर्वधन्विनःचिकीर्षुस्तव पुत्राणां प्रियं प्राणभृतां वरः

evamuktvā mahābāhuḥ putraṃ duryodhanaṃ tavaabhyavartata yuddhāya drāvayansarvadhanvinaḥcikīrṣustava putrāṇāṃ priyaṃ prāṇabhṛtāṃ varaḥ

ततोऽब्रवीत्सकैकेयान्पाञ्चालान्गौतमीसुतःप्रहरध्वमितः सर्वे मम गात्रे महारथाःस्थिरीभूताश्च युध्यध्वं दर्शयन्तोऽस्त्रलाघवम्

tato'bravītsakaikeyānpāñcālāngautamīsutaḥpraharadhvamitaḥ sarve mama gātre mahārathāḥsthirībhūtāśca yudhyadhvaṃ darśayanto'stralāghavam

एवमुक्तास्तु ते सर्वे शस्त्रवृष्टिमपातयन्द्रौणिं प्रति महाराज जलं जलधरा इव

evamuktāstu te sarve śastravṛṣṭimapātayandrauṇiṃ prati mahārāja jalaṃ jaladharā iva

तान्निहत्य शरान्द्रौणिर्दश वीरानपोथयत्प्रमुखे पाण्डुपुत्राणां धृष्टद्युम्नस्य चाभिभो

tānnihatya śarāndrauṇirdaśa vīrānapothayatpramukhe pāṇḍuputrāṇāṃ dhṛṣṭadyumnasya cābhibho

ते हन्यमानाः समरे पाञ्चालाः सृञ्जयास्तथापरित्यज्य रणे द्रौणिं व्यद्रवन्त दिशो दश

te hanyamānāḥ samare pāñcālāḥ sṛñjayāstathāparityajya raṇe drauṇiṃ vyadravanta diśo daśa

तान्दृष्ट्वा द्रवतः शूरान्पाञ्चालान्सहसोमकान्धृष्टद्युम्नो महाराज द्रौणिमभ्यद्रवद्युधि

tāndṛṣṭvā dravataḥ śūrānpāñcālānsahasomakāndhṛṣṭadyumno mahārāja drauṇimabhyadravadyudhi

ततः काञ्चनचित्राणां सजलाम्बुदनादिनाम्वृतः शतेन शूराणां रथानामनिवर्तिनाम्

tataḥ kāñcanacitrāṇāṃ sajalāmbudanādināmvṛtaḥ śatena śūrāṇāṃ rathānāmanivartinām

पुत्रः पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महारथःद्रौणिमित्यब्रवीद्वाक्यं दृष्ट्वा योधान्निपातितान्

putraḥ pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumno mahārathaḥdrauṇimityabravīdvākyaṃ dṛṣṭvā yodhānnipātitān

आचार्यपुत्र दुर्बुद्धे किमन्यैर्निहतैस्तवसमागच्छ मया सार्धं यदि शूरोऽसि संयुगेअहं त्वां निहनिष्यामि तिष्ठेदानीं ममाग्रतः

ācāryaputra durbuddhe kimanyairnihataistavasamāgaccha mayā sārdhaṃ yadi śūro'si saṃyugeahaṃ tvāṃ nihaniṣyāmi tiṣṭhedānīṃ mamāgrataḥ

ततस्तमाचार्यसुतं धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्मर्मभिद्भिः शरैस्तीक्ष्णैर्जघान भरतर्षभ

tatastamācāryasutaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavānmarmabhidbhiḥ śaraistīkṣṇairjaghāna bharatarṣabha

ते तु पङ्क्तीकृता द्रौणिं शरा विविशुराशुगाःरुक्मपुङ्खाः प्रसन्नाग्राः सर्वकायावदारणाःमध्वर्थिन इवोद्दामा भ्रमराः पुष्पितं द्रुमम्

te tu paṅktīkṛtā drauṇiṃ śarā viviśurāśugāḥrukmapuṅkhāḥ prasannāgrāḥ sarvakāyāvadāraṇāḥmadhvarthina ivoddāmā bhramarāḥ puṣpitaṃ drumam

सोऽतिविद्धो भृशं क्रुद्धः पदाक्रान्त इवोरगःमानी द्रौणिरसंभ्रान्तो बाणपाणिरभाषत

so'tividdho bhṛśaṃ kruddhaḥ padākrānta ivoragaḥmānī drauṇirasaṃbhrānto bāṇapāṇirabhāṣata

धृष्टद्युम्न स्थिरो भूत्वा मुहूर्तं प्रतिपालययावत्त्वां निशितैर्बाणैः प्रेषयामि यमक्षयम्

dhṛṣṭadyumna sthiro bhūtvā muhūrtaṃ pratipālayayāvattvāṃ niśitairbāṇaiḥ preṣayāmi yamakṣayam

द्रौणिरेवमथाभाष्य पार्षतं परवीरहाछादयामास बाणौघैः समन्ताल्लघुहस्तवत्

drauṇirevamathābhāṣya pārṣataṃ paravīrahāchādayāmāsa bāṇaughaiḥ samantāllaghuhastavat

स छाद्यमानः समरे द्रौणिना युद्धदुर्मदःद्रौणिं पाञ्चालतनयो वाग्भिरातर्जयत्तदा

sa chādyamānaḥ samare drauṇinā yuddhadurmadaḥdrauṇiṃ pāñcālatanayo vāgbhirātarjayattadā

न जानीषे प्रतिज्ञां मे विप्रोत्पत्तिं तथैव चद्रोणं हत्वा किल मया हन्तव्यस्त्वं सुदुर्मतेततस्त्वाहं न हन्म्यद्य द्रोणे जीवति संयुगे

na jānīṣe pratijñāṃ me viprotpattiṃ tathaiva cadroṇaṃ hatvā kila mayā hantavyastvaṃ sudurmatetatastvāhaṃ na hanmyadya droṇe jīvati saṃyuge

इमां तु रजनीं प्राप्तामप्रभातां सुदुर्मतेनिहत्य पितरं तेऽद्य ततस्त्वामपि संयुगेनेष्यामि मृत्युलोकायेत्येवं मे मनसि स्थितम्

imāṃ tu rajanīṃ prāptāmaprabhātāṃ sudurmatenihatya pitaraṃ te'dya tatastvāmapi saṃyugeneṣyāmi mṛtyulokāyetyevaṃ me manasi sthitam

यस्ते पार्थेषु विद्वेषो या भक्तिः कौरवेषु चतां दर्शय स्थिरो भूत्वा न मे जीवन्विमोक्ष्यसे

yaste pārtheṣu vidveṣo yā bhaktiḥ kauraveṣu catāṃ darśaya sthiro bhūtvā na me jīvanvimokṣyase

यो हि ब्राह्मण्यमुत्सृज्य क्षत्रधर्मरतो द्विजःस वध्यः सर्वलोकस्य यथा त्वं पुरुषाधम

yo hi brāhmaṇyamutsṛjya kṣatradharmarato dvijaḥsa vadhyaḥ sarvalokasya yathā tvaṃ puruṣādhama

इत्युक्तः परुषं वाक्यं पार्षतेन द्विजोत्तमःक्रोधमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ pārṣatena dvijottamaḥkrodhamāhārayattīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

निर्दहन्निव चक्षुर्भ्यां पार्षतं सोऽभ्यवैक्षतछादयामास च शरैर्निःश्वसन्पन्नगो यथा

nirdahanniva cakṣurbhyāṃ pārṣataṃ so'bhyavaikṣatachādayāmāsa ca śarairniḥśvasanpannago yathā

स छाद्यमानः समरे द्रौणिना राजसत्तमसर्वपाञ्चालसेनाभिः संवृतो रथसत्तमः

sa chādyamānaḥ samare drauṇinā rājasattamasarvapāñcālasenābhiḥ saṃvṛto rathasattamaḥ

नाकम्पत महाबाहुः स्वधैर्यं समुपाश्रितःसायकांश्चैव विविधानश्वत्थाम्नि मुमोच ह

nākampata mahābāhuḥ svadhairyaṃ samupāśritaḥsāyakāṃścaiva vividhānaśvatthāmni mumoca ha

तौ पुनः संन्यवर्तेतां प्राणद्यूतपरे रणेनिवारयन्तौ बाणौघैः परस्परममर्षिणौउत्सृजन्तौ महेष्वासौ शरवृष्टीः समन्ततः

tau punaḥ saṃnyavartetāṃ prāṇadyūtapare raṇenivārayantau bāṇaughaiḥ parasparamamarṣiṇauutsṛjantau maheṣvāsau śaravṛṣṭīḥ samantataḥ

द्रौणिपार्षतयोर्युद्धं घोररूपं भयानकम्दृष्ट्वा संपूजयामासुः सिद्धचारणवातिकाः

drauṇipārṣatayoryuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakamdṛṣṭvā saṃpūjayāmāsuḥ siddhacāraṇavātikāḥ

शरौघैः पूरयन्तौ तावाकाशं प्रदिशस्तथाअलक्ष्यौ समयुध्येतां महत्कृत्वा शरैस्तमः

śaraughaiḥ pūrayantau tāvākāśaṃ pradiśastathāalakṣyau samayudhyetāṃ mahatkṛtvā śaraistamaḥ

नृत्यमानाविव रणे मण्डलीकृतकार्मुकौपरस्परवधे यत्तौ परस्परजयैषिणौ

nṛtyamānāviva raṇe maṇḍalīkṛtakārmukauparasparavadhe yattau parasparajayaiṣiṇau

अयुध्येतां महाबाहू चित्रं लघु च सुष्ठु चसंपूज्यमानौ समरे योधमुख्यैः सहस्रशः

ayudhyetāṃ mahābāhū citraṃ laghu ca suṣṭhu casaṃpūjyamānau samare yodhamukhyaiḥ sahasraśaḥ

तौ प्रयुद्धौ रणे दृष्ट्वा वने वन्यौ गजाविवउभयोः सेनयोर्हर्षस्तुमुलः समपद्यत

tau prayuddhau raṇe dṛṣṭvā vane vanyau gajāvivaubhayoḥ senayorharṣastumulaḥ samapadyata

सिंहनादरवाश्चासन्दध्मुः शङ्खांश्च मारिषवादित्राण्यभ्यवाद्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः

siṃhanādaravāścāsandadhmuḥ śaṅkhāṃśca māriṣavāditrāṇyabhyavādyanta śataśo'tha sahasraśaḥ

तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे भीरूणां भयवर्धनेमुहूर्तमिव तद्युद्धं समरूपं तदाभवत्

tasmiṃstu tumule yuddhe bhīrūṇāṃ bhayavardhanemuhūrtamiva tadyuddhaṃ samarūpaṃ tadābhavat

ततो द्रौणिर्महाराज पार्षतस्य महात्मनःध्वजं धनुस्तथा छत्रमुभौ च पार्ष्णिसारथीसूतमश्वांश्च चतुरो निहत्याभ्यद्रवद्रणे

tato drauṇirmahārāja pārṣatasya mahātmanaḥdhvajaṃ dhanustathā chatramubhau ca pārṣṇisārathīsūtamaśvāṃśca caturo nihatyābhyadravadraṇe

पाञ्चालांश्चैव तान्सर्वान्बाणैः संनतपर्वभिःव्यद्रावयदमेयात्मा शतशोऽथ सहस्रशः

pāñcālāṃścaiva tānsarvānbāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥvyadrāvayadameyātmā śataśo'tha sahasraśaḥ

ततः प्रविव्यथे सेना पाण्डवी भरतर्षभदृष्ट्वा द्रौणेर्महत्कर्म वासवस्येव संयुगे

tataḥ pravivyathe senā pāṇḍavī bharatarṣabhadṛṣṭvā drauṇermahatkarma vāsavasyeva saṃyuge

शतेन च शतं हत्वा पाञ्चालानां महारथःत्रिभिश्च निशितैर्बाणैर्हत्वा त्रीन्वै महारथान्

śatena ca śataṃ hatvā pāñcālānāṃ mahārathaḥtribhiśca niśitairbāṇairhatvā trīnvai mahārathān

द्रौणिर्द्रुपदपुत्रस्य फल्गुनस्य च पश्यतःनाशयामास पाञ्चालान्भूयिष्ठं ये व्यवस्थिताः

drauṇirdrupadaputrasya phalgunasya ca paśyataḥnāśayāmāsa pāñcālānbhūyiṣṭhaṃ ye vyavasthitāḥ

ते वध्यमानाः पाञ्चालाः समरे सह सृञ्जयैःअगच्छन्द्रौणिमुत्सृज्य विप्रकीर्णरथध्वजाः

te vadhyamānāḥ pāñcālāḥ samare saha sṛñjayaiḥagacchandrauṇimutsṛjya viprakīrṇarathadhvajāḥ

स जित्वा समरे शत्रून्द्रोणपुत्रो महारथःननाद सुमहानादं तपान्ते जलदो यथा

sa jitvā samare śatrūndroṇaputro mahārathaḥnanāda sumahānādaṃ tapānte jalado yathā

स निहत्य बहूञ्शूरानश्वत्थामा व्यरोचतयुगान्ते सर्वभूतानि भस्म कृत्वेव पावकः

sa nihatya bahūñśūrānaśvatthāmā vyarocatayugānte sarvabhūtāni bhasma kṛtveva pāvakaḥ

संपूज्यमानो युधि कौरवेयै;र्विजित्य संख्येऽरिगणान्सहस्रशःव्यरोचत द्रोणसुतः प्रतापवा;न्यथा सुरेन्द्रोऽरिगणान्निहत्य

saṃpūjyamāno yudhi kauraveyai;rvijitya saṃkhye'rigaṇānsahasraśaḥvyarocata droṇasutaḥ pratāpavā;nyathā surendro'rigaṇānnihatya