Parva.Adhyaya 7.144

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

नकुलं रभसं युद्धे निघ्नन्तं वाहिनीं तवअभ्ययात्सौबलः क्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

nakulaṃ rabhasaṃ yuddhe nighnantaṃ vāhinīṃ tavaabhyayātsaubalaḥ kruddhastiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

कृतवैरौ तु तौ वीरावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौशरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः

kṛtavairau tu tau vīrāvanyonyavadhakāṅkṣiṇauśaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairanyonyamabhijaghnatuḥ

यथैव सौबलः क्षिप्रं शरवर्षाणि मुञ्चतितथैव नकुलो राजञ्शिक्षां संदर्शयन्युधि

yathaiva saubalaḥ kṣipraṃ śaravarṣāṇi muñcatitathaiva nakulo rājañśikṣāṃ saṃdarśayanyudhi

तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदाव्यराजेतां महाराज कण्टकैरिव शाल्मली

tāvubhau samare śūrau śarakaṇṭakinau tadāvyarājetāṃ mahārāja kaṇṭakairiva śālmalī

सुजिह्मं प्रेक्षमाणौ च राजन्विवृतलोचनौक्रोधसंरक्तनयनौ निर्दहन्तौ परस्परम्

sujihmaṃ prekṣamāṇau ca rājanvivṛtalocanaukrodhasaṃraktanayanau nirdahantau parasparam

स्यालस्तु तव संक्रुद्धो माद्रीपुत्रं हसन्निवकर्णिनैकेन विव्याध हृदये निशितेन ह

syālastu tava saṃkruddho mādrīputraṃ hasannivakarṇinaikena vivyādha hṛdaye niśitena ha

नकुलस्तु भृशं विद्धः स्यालेन तव धन्विनानिषसाद रथोपस्थे कश्मलं चैनमाविशत्

nakulastu bhṛśaṃ viddhaḥ syālena tava dhanvināniṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ cainamāviśat

अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्ट्वा शत्रुं तथागतम्ननाद शकुनी राजंस्तपान्ते जलदो यथा

atyantavairiṇaṃ dṛptaṃ dṛṣṭvā śatruṃ tathāgatamnanāda śakunī rājaṃstapānte jalado yathā

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां नकुलः पाण्डुनन्दनःअभ्ययात्सौबलं भूयो व्यात्तानन इवान्तकः

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ nakulaḥ pāṇḍunandanaḥabhyayātsaubalaṃ bhūyo vyāttānana ivāntakaḥ

संक्रुद्धः शकुनिं षष्ट्या विव्याध भरतर्षभपुनश्चैव शतेनैव नाराचानां स्तनान्तरे

saṃkruddhaḥ śakuniṃ ṣaṣṭyā vivyādha bharatarṣabhapunaścaiva śatenaiva nārācānāṃ stanāntare

ततोऽस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे स चिच्छिदेध्वजं च त्वरितं छित्त्वा रथाद्भूमावपातयत्

tato'sya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭideśe sa cicchidedhvajaṃ ca tvaritaṃ chittvā rathādbhūmāvapātayat

सोऽतिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत्तं विसंज्ञं निपतितं दृष्ट्वा स्यालं तवानघअपोवाह रथेनाशु सारथिर्ध्वजिनीमुखात्

so'tividdho mahārāja rathopastha upāviśattaṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā syālaṃ tavānaghaapovāha rathenāśu sārathirdhvajinīmukhāt

ततः संचुक्रुशुः पार्था ये च तेषां पदानुगाःनिर्जित्य च रणे शत्रून्नकुलः शत्रुतापनःअब्रवीत्सारथिं क्रुद्धो द्रोणानीकाय मां वह

tataḥ saṃcukruśuḥ pārthā ye ca teṣāṃ padānugāḥnirjitya ca raṇe śatrūnnakulaḥ śatrutāpanaḥabravītsārathiṃ kruddho droṇānīkāya māṃ vaha

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्य धीमतःप्रायात्तेन रणे राजन्येन द्रोणोऽन्वयुध्यत

tasya tadvacanaṃ śrutvā mādrīputrasya dhīmataḥprāyāttena raṇe rājanyena droṇo'nvayudhyata

शिखण्डिनं तु समरे द्रोणप्रेप्सुं विशां पतेकृपः शारद्वतो यत्तः प्रत्युद्गच्छत्सुवेगितः

śikhaṇḍinaṃ tu samare droṇaprepsuṃ viśāṃ patekṛpaḥ śāradvato yattaḥ pratyudgacchatsuvegitaḥ

गौतमं द्रुतमायान्तं द्रोणान्तिकमरिंदमम्विव्याध नवभिर्भल्लैः शिखण्डी प्रहसन्निव

gautamaṃ drutamāyāntaṃ droṇāntikamariṃdamamvivyādha navabhirbhallaiḥ śikhaṇḍī prahasanniva

तमाचार्यो महाराज विद्ध्वा पञ्चभिराशुगैःपुनर्विव्याध विंशत्या पुत्राणां प्रियकृत्तव

tamācāryo mahārāja viddhvā pañcabhirāśugaiḥpunarvivyādha viṃśatyā putrāṇāṃ priyakṛttava

महद्युद्धं तयोरासीद्घोररूपं विशां पतेयथा देवासुरे युद्धे शम्बरामरराजयोः

mahadyuddhaṃ tayorāsīdghorarūpaṃ viśāṃ pateyathā devāsure yuddhe śambarāmararājayoḥ

शरजालावृतं व्योम चक्रतुस्तौ महारथौप्रकृत्या घोररूपं तदासीद्घोरतरं पुनः

śarajālāvṛtaṃ vyoma cakratustau mahārathauprakṛtyā ghorarūpaṃ tadāsīdghorataraṃ punaḥ

रात्रिश्च भरतश्रेष्ठ योधानां युद्धशालिनाम्कालरात्रिनिभा ह्यासीद्घोररूपा भयावहा

rātriśca bharataśreṣṭha yodhānāṃ yuddhaśālināmkālarātrinibhā hyāsīdghorarūpā bhayāvahā

शिखण्डी तु महाराज गौतमस्य महद्धनुःअर्धचन्द्रेण चिच्छेद सज्यं सविशिखं तदा

śikhaṇḍī tu mahārāja gautamasya mahaddhanuḥardhacandreṇa ciccheda sajyaṃ saviśikhaṃ tadā

तस्य क्रुद्धः कृपो राजञ्शक्तिं चिक्षेप दारुणाम्स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां कर्मारपरिमार्जिताम्

tasya kruddhaḥ kṛpo rājañśaktiṃ cikṣepa dāruṇāmsvarṇadaṇḍāmakuṇṭhāgrāṃ karmāraparimārjitām

तामापतन्तीं चिच्छेद शिखण्डी बहुभिः शरैःसापतन्मेदिनीं दीप्ता भासयन्ती महाप्रभा

tāmāpatantīṃ ciccheda śikhaṇḍī bahubhiḥ śaraiḥsāpatanmedinīṃ dīptā bhāsayantī mahāprabhā

अथान्यद्धनुरादाय गौतमो रथिनां वरःप्राच्छादयच्छितैर्बाणैर्महाराज शिखण्डिनम्

athānyaddhanurādāya gautamo rathināṃ varaḥprācchādayacchitairbāṇairmahārāja śikhaṇḍinam

स छाद्यमानः समरे गौतमेन यशस्विनाव्यषीदत रथोपस्थे शिखण्डी रथिनां वरः

sa chādyamānaḥ samare gautamena yaśasvināvyaṣīdata rathopasthe śikhaṇḍī rathināṃ varaḥ

सीदन्तं चैनमालोक्य कृपः शारद्वतो युधिआजघ्ने बहुभिर्बाणैर्जिघांसन्निव भारत

sīdantaṃ cainamālokya kṛpaḥ śāradvato yudhiājaghne bahubhirbāṇairjighāṃsanniva bhārata

विमुखं तं रणे दृष्ट्वा याज्ञसेनिं महारथम्पाञ्चालाः सोमकाश्चैव परिवव्रुः समन्ततः

vimukhaṃ taṃ raṇe dṛṣṭvā yājñaseniṃ mahārathampāñcālāḥ somakāścaiva parivavruḥ samantataḥ

तथैव तव पुत्राश्च परिवव्रुर्द्विजोत्तमम्महत्या सेनया सार्धं ततो युद्धमभूत्पुनः

tathaiva tava putrāśca parivavrurdvijottamammahatyā senayā sārdhaṃ tato yuddhamabhūtpunaḥ

रथानां च रणे राजन्नन्योन्यमभिधावताम्बभूव तुमुलः शब्दो मेघानां नदतामिव

rathānāṃ ca raṇe rājannanyonyamabhidhāvatāmbabhūva tumulaḥ śabdo meghānāṃ nadatāmiva

द्रवतां सादिनां चैव गजानां च विशां पतेअन्योन्यमभितो राजन्क्रूरमायोधनं बभौ

dravatāṃ sādināṃ caiva gajānāṃ ca viśāṃ pateanyonyamabhito rājankrūramāyodhanaṃ babhau

पत्तीनां द्रवतां चैव पदशब्देन मेदिनीअकम्पत महाराज भयत्रस्तेव चाङ्गना

pattīnāṃ dravatāṃ caiva padaśabdena medinīakampata mahārāja bhayatrasteva cāṅganā

रथा रथान्समासाद्य प्रद्रुता वेगवत्तरम्न्यगृह्णन्बहवो राजञ्शलभान्वायसा इव

rathā rathānsamāsādya pradrutā vegavattaramnyagṛhṇanbahavo rājañśalabhānvāyasā iva

तथा गजान्प्रभिन्नांश्च सुप्रभिन्ना महागजाःतस्मिन्नेव पदे यत्ता निगृह्णन्ति स्म भारत

tathā gajānprabhinnāṃśca suprabhinnā mahāgajāḥtasminneva pade yattā nigṛhṇanti sma bhārata

सादी सादिनमासाद्य पदाती च पदातिनम्समासाद्य रणेऽन्योन्यं संरब्धा नातिचक्रमुः

sādī sādinamāsādya padātī ca padātinamsamāsādya raṇe'nyonyaṃ saṃrabdhā nāticakramuḥ

धावतां द्रवतां चैव पुनरावर्ततामपिबभूव तत्र सैन्यानां शब्दः सुतुमुलो निशि

dhāvatāṃ dravatāṃ caiva punarāvartatāmapibabhūva tatra sainyānāṃ śabdaḥ sutumulo niśi

दीप्यमानाः प्रदीपाश्च रथवारणवाजिषुअदृश्यन्त महाराज महोल्का इव खाच्च्युताः

dīpyamānāḥ pradīpāśca rathavāraṇavājiṣuadṛśyanta mahārāja maholkā iva khāccyutāḥ

सा निशा भरतश्रेष्ठ प्रदीपैरवभासितादिवसप्रतिमा राजन्बभूव रणमूर्धनि

sā niśā bharataśreṣṭha pradīpairavabhāsitādivasapratimā rājanbabhūva raṇamūrdhani

आदित्येन यथा व्याप्तं तमो लोके प्रणश्यतितथा नष्टं तमो घोरं दीपैर्दीप्तैरलंकृतम्

ādityena yathā vyāptaṃ tamo loke praṇaśyatitathā naṣṭaṃ tamo ghoraṃ dīpairdīptairalaṃkṛtam

शस्त्राणां कवचानां च मणीनां च महात्मनाम्अन्तर्दधुः प्रभाः सर्वा दीपैस्तैरवभासिताः

śastrāṇāṃ kavacānāṃ ca maṇīnāṃ ca mahātmanāmantardadhuḥ prabhāḥ sarvā dīpaistairavabhāsitāḥ

तस्मिन्कोलाहले युद्धे वर्तमाने निशामुखेअवधीत्समरे पुत्रं पिता भरतसत्तम

tasminkolāhale yuddhe vartamāne niśāmukheavadhītsamare putraṃ pitā bharatasattama

पुत्रश्च पितरं मोहात्सखायं च सखा तथासंबन्धिनं च संबन्धी स्वस्रीयं चापि मातुलः

putraśca pitaraṃ mohātsakhāyaṃ ca sakhā tathāsaṃbandhinaṃ ca saṃbandhī svasrīyaṃ cāpi mātulaḥ

स्वे स्वान्परे परांश्चापि निजघ्नुरितरेतरम्निर्मर्यादमभूद्युद्धं रात्रौ घोरं भयावहम्

sve svānpare parāṃścāpi nijaghnuritaretaramnirmaryādamabhūdyuddhaṃ rātrau ghoraṃ bhayāvaham