Parva.Adhyaya 7.145

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तस्मिन्सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहेधृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणमेवाभ्यवर्तत

tasminsutumule yuddhe vartamāne bhayāvahedhṛṣṭadyumno mahārāja droṇamevābhyavartata

संमृजानो धनुः श्रेष्ठं ज्यां विकर्षन्पुनः पुनःअभ्यवर्तत द्रोणस्य रथं रुक्मविभूषितम्

saṃmṛjāno dhanuḥ śreṣṭhaṃ jyāṃ vikarṣanpunaḥ punaḥabhyavartata droṇasya rathaṃ rukmavibhūṣitam

धृष्टद्युम्नं तदायान्तं द्रोणस्यान्तचिकीर्षयापरिवव्रुर्महाराज पाञ्चालाः पाण्डवैः सह

dhṛṣṭadyumnaṃ tadāyāntaṃ droṇasyāntacikīrṣayāparivavrurmahārāja pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha

तथा परिवृतं दृष्ट्वा द्रोणमाचार्यसत्तमम्पुत्रास्ते सर्वतो यत्ता ररक्षुर्द्रोणमाहवे

tathā parivṛtaṃ dṛṣṭvā droṇamācāryasattamamputrāste sarvato yattā rarakṣurdroṇamāhave

बलार्णवौ ततस्तौ तु समेयातां निशामुखेवातोद्धूतौ क्षुब्धसत्त्वौ भैरवौ सागराविव

balārṇavau tatastau tu sameyātāṃ niśāmukhevātoddhūtau kṣubdhasattvau bhairavau sāgarāviva

ततो द्रोणं महाराज पाञ्चाल्यः पञ्चभिः शरैःविव्याध हृदये तूर्णं सिंहनादं ननाद च

tato droṇaṃ mahārāja pāñcālyaḥ pañcabhiḥ śaraiḥvivyādha hṛdaye tūrṇaṃ siṃhanādaṃ nanāda ca

तं द्रोणः पञ्चविंशत्या विद्ध्वा भारत संयुगेचिच्छेदान्येन भल्लेन धनुरस्य महाप्रभम्

taṃ droṇaḥ pañcaviṃśatyā viddhvā bhārata saṃyugecicchedānyena bhallena dhanurasya mahāprabham

धृष्टद्युम्नस्तु निर्विद्धो द्रोणेन भरतर्षभउत्ससर्ज धनुस्तूर्णं संदश्य दशनच्छदम्

dhṛṣṭadyumnastu nirviddho droṇena bharatarṣabhautsasarja dhanustūrṇaṃ saṃdaśya daśanacchadam

ततः क्रुद्धो महाराज धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्आददेऽन्यद्धनुः श्रेष्ठं द्रोणस्यान्तचिकीर्षया

tataḥ kruddho mahārāja dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavānādade'nyaddhanuḥ śreṣṭhaṃ droṇasyāntacikīrṣayā

विकृष्य च धनुश्चित्रमाकर्णात्परवीरहाद्रोणस्यान्तकरं घोरं व्यसृजत्सायकं ततः

vikṛṣya ca dhanuścitramākarṇātparavīrahādroṇasyāntakaraṃ ghoraṃ vyasṛjatsāyakaṃ tataḥ

स विसृष्टो बलवता शरो घोरो महामृधेभासयामास तत्सैन्यं दिवाकर इवोदितः

sa visṛṣṭo balavatā śaro ghoro mahāmṛdhebhāsayāmāsa tatsainyaṃ divākara ivoditaḥ

तं दृष्ट्वा तु शरं घोरं देवगन्धर्वमानवाःस्वस्त्यस्तु समरे राजन्द्रोणायेत्यब्रुवन्वचः

taṃ dṛṣṭvā tu śaraṃ ghoraṃ devagandharvamānavāḥsvastyastu samare rājandroṇāyetyabruvanvacaḥ

तं तु सायकमप्राप्तमाचार्यस्य रथं प्रतिकर्णो द्वादशधा राजंश्चिच्छेद कृतहस्तवत्

taṃ tu sāyakamaprāptamācāryasya rathaṃ pratikarṇo dvādaśadhā rājaṃściccheda kṛtahastavat

स छिन्नो बहुधा राजन्सूतपुत्रेण मारिषनिपपात शरस्तूर्णं निकृत्तः कर्णसायकैः

sa chinno bahudhā rājansūtaputreṇa māriṣanipapāta śarastūrṇaṃ nikṛttaḥ karṇasāyakaiḥ

छित्त्वा तु समरे बाणं शरैः संनतपर्वभिःधृष्टद्युम्नं रणे कर्णो विव्याध दशभिः शरैः

chittvā tu samare bāṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥdhṛṣṭadyumnaṃ raṇe karṇo vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ

पञ्चभिर्द्रोणपुत्रस्तु स्वयं द्रोणश्च सप्तभिःशल्यश्च नवभिर्बाणैस्त्रिभिर्दुःशासनस्तथा

pañcabhirdroṇaputrastu svayaṃ droṇaśca saptabhiḥśalyaśca navabhirbāṇaistribhirduḥśāsanastathā

दुर्योधनश्च विंशत्या शकुनिश्चापि पञ्चभिःपाञ्चाल्यं त्वरिताविध्यन्सर्व एव महारथाः

duryodhanaśca viṃśatyā śakuniścāpi pañcabhiḥpāñcālyaṃ tvaritāvidhyansarva eva mahārathāḥ

स विद्धः सप्तभिर्वीरैर्द्रोणत्राणार्थमाहवेसर्वानसंभ्रमाद्राजन्प्रत्यविध्यत्त्रिभिस्त्रिभिःद्रोणं द्रौणिं च कर्णं च विव्याध तव चात्मजम्

sa viddhaḥ saptabhirvīrairdroṇatrāṇārthamāhavesarvānasaṃbhramādrājanpratyavidhyattribhistribhiḥdroṇaṃ drauṇiṃ ca karṇaṃ ca vivyādha tava cātmajam

ते विद्ध्वा धन्विना तेन धृष्टद्युम्नं पुनर्मृधेविव्यधुः पञ्चभिस्तूर्णमेकैको रथिनां वरः

te viddhvā dhanvinā tena dhṛṣṭadyumnaṃ punarmṛdhevivyadhuḥ pañcabhistūrṇamekaiko rathināṃ varaḥ

द्रुमसेनस्तु संक्रुद्धो राजन्विव्याध पत्रिणात्रिभिश्चान्यैः शरैस्तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

drumasenastu saṃkruddho rājanvivyādha patriṇātribhiścānyaiḥ śaraistūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

स तु तं प्रतिविव्याध त्रिभिस्तीक्ष्णैरजिह्मगैःस्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैः प्राणान्तकरणैर्युधि

sa tu taṃ prativivyādha tribhistīkṣṇairajihmagaiḥsvarṇapuṅkhaiḥ śilādhautaiḥ prāṇāntakaraṇairyudhi

भल्लेनान्येन तु पुनः सुवर्णोज्ज्वलकुण्डलम्उन्ममाथ शिरः कायाद्द्रुमसेनस्य वीर्यवान्

bhallenānyena tu punaḥ suvarṇojjvalakuṇḍalamunmamātha śiraḥ kāyāddrumasenasya vīryavān

तच्छिरो न्यपतद्भूमौ संदष्टौष्ठपुटं रणेमहावातसमुद्धूतं पक्वं तालफलं यथा

tacchiro nyapatadbhūmau saṃdaṣṭauṣṭhapuṭaṃ raṇemahāvātasamuddhūtaṃ pakvaṃ tālaphalaṃ yathā

तांश्च विद्ध्वा पुनर्वीरान्वीरः सुनिशितैः शरैःराधेयस्याच्छिनद्भल्लैः कार्मुकं चित्रयोधिनः

tāṃśca viddhvā punarvīrānvīraḥ suniśitaiḥ śaraiḥrādheyasyācchinadbhallaiḥ kārmukaṃ citrayodhinaḥ

न तु तन्ममृषे कर्णो धनुषश्छेदनं तथानिकर्तनमिवात्युग्रो लाङ्गूलस्य यथा हरिः

na tu tanmamṛṣe karṇo dhanuṣaśchedanaṃ tathānikartanamivātyugro lāṅgūlasya yathā hariḥ

सोऽन्यद्धनुः समादाय क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन्अभ्यवर्षच्छरौघैस्तं धृष्टद्युम्नं महाबलम्

so'nyaddhanuḥ samādāya krodharaktekṣaṇaḥ śvasanabhyavarṣaccharaughaistaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ mahābalam

दृष्ट्वा तु कर्णं संरब्धं ते वीराः षड्रथर्षभाःपाञ्चाल्यपुत्रं त्वरिताः परिवव्रुर्जिघांसया

dṛṣṭvā tu karṇaṃ saṃrabdhaṃ te vīrāḥ ṣaḍratharṣabhāḥpāñcālyaputraṃ tvaritāḥ parivavrurjighāṃsayā

षण्णां योधप्रवीराणां तावकानां पुरस्कृतम्मृत्योरास्यमनुप्राप्तं धृष्टद्युम्नममंस्महि

ṣaṇṇāṃ yodhapravīrāṇāṃ tāvakānāṃ puraskṛtammṛtyorāsyamanuprāptaṃ dhṛṣṭadyumnamamaṃsmahi

एतस्मिन्नेव काले तु दाशार्हो विकिरञ्शरान्धृष्टद्युम्नं पराक्रान्तं सात्यकिः प्रत्यपद्यत

etasminneva kāle tu dāśārho vikirañśarāndhṛṣṭadyumnaṃ parākrāntaṃ sātyakiḥ pratyapadyata

तमायान्तं महेष्वासं सात्यकिं युद्धदुर्मदम्राधेयो दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यदजिह्मगैः

tamāyāntaṃ maheṣvāsaṃ sātyakiṃ yuddhadurmadamrādheyo daśabhirbāṇaiḥ pratyavidhyadajihmagaiḥ

तं सात्यकिर्महाराज विव्याध दशभिः शरैःपश्यतां सर्ववीराणां मा गास्तिष्ठेति चाब्रवीत्

taṃ sātyakirmahārāja vivyādha daśabhiḥ śaraiḥpaśyatāṃ sarvavīrāṇāṃ mā gāstiṣṭheti cābravīt

स सात्यकेस्तु बलिनः कर्णस्य च महात्मनःआसीत्समागमो घोरो बलिवासवयोरिव

sa sātyakestu balinaḥ karṇasya ca mahātmanaḥāsītsamāgamo ghoro balivāsavayoriva

त्रासयंस्तलघोषेण क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभःराजीवलोचनं कर्णं सात्यकिः प्रत्यविध्यत

trāsayaṃstalaghoṣeṇa kṣatriyānkṣatriyarṣabhaḥrājīvalocanaṃ karṇaṃ sātyakiḥ pratyavidhyata

कम्पयन्निव घोषेण धनुषो वसुधां बलीसूतपुत्रो महाराज सात्यकिं प्रत्ययोधयत्

kampayanniva ghoṣeṇa dhanuṣo vasudhāṃ balīsūtaputro mahārāja sātyakiṃ pratyayodhayat

विपाठकर्णिनाराचैर्वत्सदन्तैः क्षुरैरपिकर्णः शरशतैश्चापि शैनेयं प्रत्यविध्यत

vipāṭhakarṇinārācairvatsadantaiḥ kṣurairapikarṇaḥ śaraśataiścāpi śaineyaṃ pratyavidhyata

तथैव युयुधानोऽपि वृष्णीनां प्रवरो रथःअभ्यवर्षच्छरैः कर्णं तद्युद्धमभवत्समम्

tathaiva yuyudhāno'pi vṛṣṇīnāṃ pravaro rathaḥabhyavarṣaccharaiḥ karṇaṃ tadyuddhamabhavatsamam

तावकाश्च महाराज कर्णपुत्रश्च दंशितःसात्यकिं विव्यधुस्तूर्णं समन्तान्निशितैः शरैः

tāvakāśca mahārāja karṇaputraśca daṃśitaḥsātyakiṃ vivyadhustūrṇaṃ samantānniśitaiḥ śaraiḥ

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां कर्णस्य चाभिभोअविध्यत्सात्यकिः क्रुद्धो वृषसेनं स्तनान्तरे

astrairastrāṇi saṃvārya teṣāṃ karṇasya cābhibhoavidhyatsātyakiḥ kruddho vṛṣasenaṃ stanāntare

तेन बाणेन निर्विद्धो वृषसेनो विशां पतेन्यपतत्स रथे मूढो धनुरुत्सृज्य वीर्यवान्

tena bāṇena nirviddho vṛṣaseno viśāṃ patenyapatatsa rathe mūḍho dhanurutsṛjya vīryavān

ततः कर्णो हतं मत्वा वृषसेनं महारथःपुत्रशोकाभिसंतप्तः सात्यकिं प्रत्यपीडयत्

tataḥ karṇo hataṃ matvā vṛṣasenaṃ mahārathaḥputraśokābhisaṃtaptaḥ sātyakiṃ pratyapīḍayat

पीड्यमानस्तु कर्णेन युयुधानो महारथःविव्याध बहुभिः कर्णं त्वरमाणः पुनः पुनः

pīḍyamānastu karṇena yuyudhāno mahārathaḥvivyādha bahubhiḥ karṇaṃ tvaramāṇaḥ punaḥ punaḥ

स कर्णं दशभिर्विद्ध्वा वृषसेनं च सप्तभिःसहस्तावापधनुषी तयोश्चिच्छेद सात्वतः

sa karṇaṃ daśabhirviddhvā vṛṣasenaṃ ca saptabhiḥsahastāvāpadhanuṣī tayościccheda sātvataḥ

तावन्ये धनुषी सज्ये कृत्वा शत्रुभयंकरेयुयुधानमविध्येतां समन्तान्निशितैः शरैः

tāvanye dhanuṣī sajye kṛtvā śatrubhayaṃkareyuyudhānamavidhyetāṃ samantānniśitaiḥ śaraiḥ

वर्तमाने तु संग्रामे तस्मिन्वीरवरक्षयेअतीव शुश्रुवे राजन्गाण्डीवस्य महास्वनः

vartamāne tu saṃgrāme tasminvīravarakṣayeatīva śuśruve rājangāṇḍīvasya mahāsvanaḥ

श्रुत्वा तु रथनिर्घोषं गाण्डीवस्य च निस्वनम्सूतपुत्रोऽब्रवीद्राजन्दुर्योधनमिदं वचः

śrutvā tu rathanirghoṣaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanamsūtaputro'bravīdrājanduryodhanamidaṃ vacaḥ

एष सर्वाञ्शिबीन्हत्वा मुख्यशश्च नरर्षभान्पौरवांश्च महेष्वासान्गाण्डीवनिनदो महान्

eṣa sarvāñśibīnhatvā mukhyaśaśca nararṣabhānpauravāṃśca maheṣvāsāngāṇḍīvaninado mahān

श्रूयते रथघोषश्च वासवस्येव नर्दतःकरोति पाण्डवो व्यक्तं कर्मौपयिकमात्मनः

śrūyate rathaghoṣaśca vāsavasyeva nardataḥkaroti pāṇḍavo vyaktaṃ karmaupayikamātmanaḥ

एषा विदीर्यते राजन्बहुधा भारती चमूःविप्रकीर्णान्यनीकानि नावतिष्ठन्ति कर्हिचित्

eṣā vidīryate rājanbahudhā bhāratī camūḥviprakīrṇānyanīkāni nāvatiṣṭhanti karhicit

वातेनेव समुद्धूतमभ्रजालं विदीर्यतेसव्यसाचिनमासाद्य भिन्ना नौरिव सागरे

vāteneva samuddhūtamabhrajālaṃ vidīryatesavyasācinamāsādya bhinnā nauriva sāgare

द्रवतां योधमुख्यानां गाण्डीवप्रेषितैः शरैःविद्धानां शतशो राजञ्श्रूयते निनदो महान्निशीथे राजशार्दूल स्तनयित्नोरिवाम्बरे

dravatāṃ yodhamukhyānāṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥviddhānāṃ śataśo rājañśrūyate ninado mahānniśīthe rājaśārdūla stanayitnorivāmbare

हाहाकाररवांश्चैव सिंहनादांश्च पुष्कलान्शृणु शब्दान्बहुविधानर्जुनस्य रथं प्रति

hāhākāraravāṃścaiva siṃhanādāṃśca puṣkalānśṛṇu śabdānbahuvidhānarjunasya rathaṃ prati

अयं मध्ये स्थितोऽस्माकं सात्यकिः सात्वताधमःइह चेल्लभ्यते लक्ष्यं कृत्स्नाञ्जेष्यामहे परान्

ayaṃ madhye sthito'smākaṃ sātyakiḥ sātvatādhamaḥiha cellabhyate lakṣyaṃ kṛtsnāñjeṣyāmahe parān

एष पाञ्चालराजस्य पुत्रो द्रोणेन संगतःसर्वतः संवृतो योधै राजन्पुरुषसत्तमैः

eṣa pāñcālarājasya putro droṇena saṃgataḥsarvataḥ saṃvṛto yodhai rājanpuruṣasattamaiḥ

सात्यकिं यदि हन्यामो धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्असंशयं महाराज ध्रुवो नो विजयो भवेत्

sātyakiṃ yadi hanyāmo dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatamasaṃśayaṃ mahārāja dhruvo no vijayo bhavet

सौभद्रवदिमौ वीरौ परिवार्य महारथौप्रयतामो महाराज निहन्तुं वृष्णिपार्षतौ

saubhadravadimau vīrau parivārya mahārathauprayatāmo mahārāja nihantuṃ vṛṣṇipārṣatau

सव्यसाची पुरोऽभ्येति द्रोणानीकाय भारतसंसक्तं सात्यकिं ज्ञात्वा बहुभिः कुरुपुंगवैः

savyasācī puro'bhyeti droṇānīkāya bhāratasaṃsaktaṃ sātyakiṃ jñātvā bahubhiḥ kurupuṃgavaiḥ

तत्र गच्छन्तु बहवः प्रवरा रथसत्तमाःयावत्पार्थो न जानाति सात्यकिं बहुभिर्वृतम्

tatra gacchantu bahavaḥ pravarā rathasattamāḥyāvatpārtho na jānāti sātyakiṃ bahubhirvṛtam

ते त्वरध्वं यथा शूराः शराणां मोक्षणे भृशम्यथा तूर्णं व्रजत्येष परलोकाय माधवः

te tvaradhvaṃ yathā śūrāḥ śarāṇāṃ mokṣaṇe bhṛśamyathā tūrṇaṃ vrajatyeṣa paralokāya mādhavaḥ

कर्णस्य मतमाज्ञाय पुत्रस्ते प्राह सौबलम्यथेन्द्रः समरे राजन्प्राह विष्णुं यशस्विनम्

karṇasya matamājñāya putraste prāha saubalamyathendraḥ samare rājanprāha viṣṇuṃ yaśasvinam

वृतः सहस्रैर्दशभिर्गजानामनिवर्तिनाम्रथैश्च दशसाहस्रैर्वृतो याहि धनंजयम्

vṛtaḥ sahasrairdaśabhirgajānāmanivartināmrathaiśca daśasāhasrairvṛto yāhi dhanaṃjayam

दुःशासनो दुर्विषहः सुबाहुर्दुष्प्रधर्षणःएते त्वामनुयास्यन्ति पत्तिभिर्बहुभिर्वृताः

duḥśāsano durviṣahaḥ subāhurduṣpradharṣaṇaḥete tvāmanuyāsyanti pattibhirbahubhirvṛtāḥ

जहि कृष्णौ महाबाहो धर्मराजं च मातुलनकुलं सहदेवं च भीमसेनं च भारत

jahi kṛṣṇau mahābāho dharmarājaṃ ca mātulanakulaṃ sahadevaṃ ca bhīmasenaṃ ca bhārata

देवानामिव देवेन्द्रे जयाशा मे त्वयि स्थिताजहि मातुल कौन्तेयानसुरानिव पावकिः

devānāmiva devendre jayāśā me tvayi sthitājahi mātula kaunteyānasurāniva pāvakiḥ

एवमुक्तो ययौ पार्थान्पुत्रेण तव सौबलःमहत्या सेनया सार्धं तव पुत्रैस्तथा विभो

evamukto yayau pārthānputreṇa tava saubalaḥmahatyā senayā sārdhaṃ tava putraistathā vibho

प्रियार्थं तव पुत्राणां दिधक्षुः पाण्डुनन्दनान्ततः प्रववृते युद्धं तावकानां परैः सह

priyārthaṃ tava putrāṇāṃ didhakṣuḥ pāṇḍunandanāntataḥ pravavṛte yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha

प्रयाते सौबले राजन्पाण्डवानामनीकिनीम्बलेन महता युक्तः सूतपुत्रस्तु सात्वतम्

prayāte saubale rājanpāṇḍavānāmanīkinīmbalena mahatā yuktaḥ sūtaputrastu sātvatam

अभ्ययात्त्वरितं युद्धे किरञ्शरशतान्बहून्तथैव पाण्डवाः सर्वे सात्यकिं पर्यवारयन्

abhyayāttvaritaṃ yuddhe kirañśaraśatānbahūntathaiva pāṇḍavāḥ sarve sātyakiṃ paryavārayan

महद्युद्धं तदासीत्तु द्रोणस्य निशि भारतधृष्टद्युम्नेन शूरेण पाञ्चालैश्च महात्मनः

mahadyuddhaṃ tadāsīttu droṇasya niśi bhāratadhṛṣṭadyumnena śūreṇa pāñcālaiśca mahātmanaḥ