Parva.Adhyaya 7.148

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततः कर्णो रणे दृष्ट्वा पार्षतं परवीरहाआजघानोरसि शरैर्दशभिर्मर्मभेदिभिः

tataḥ karṇo raṇe dṛṣṭvā pārṣataṃ paravīrahāājaghānorasi śarairdaśabhirmarmabhedibhiḥ

प्रतिविव्याध तं तूर्णं धृष्टद्युम्नोऽपि मारिषपञ्चभिः सायकैर्हृष्टस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

prativivyādha taṃ tūrṇaṃ dhṛṣṭadyumno'pi māriṣapañcabhiḥ sāyakairhṛṣṭastiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

तावन्योन्यं शरैः संख्ये संछाद्य सुमहारथौपुनः पूर्णायतोत्सृष्टैर्विव्यधाते परस्परम्

tāvanyonyaṃ śaraiḥ saṃkhye saṃchādya sumahārathaupunaḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairvivyadhāte parasparam

ततः पाञ्चालमुख्यस्य धृष्टद्युम्नस्य संयुगेसारथिं चतुरश्चाश्वान्कर्णो विव्याध सायकैः

tataḥ pāñcālamukhyasya dhṛṣṭadyumnasya saṃyugesārathiṃ caturaścāśvānkarṇo vivyādha sāyakaiḥ

कार्मुकप्रवरं चास्य प्रचिच्छेद शितैः शरैःसारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्

kārmukapravaraṃ cāsya praciccheda śitaiḥ śaraiḥsārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapātayat

धृष्टद्युम्नस्तु विरथो हताश्वो हतसारथिःगृहीत्वा परिघं घोरं कर्णस्याश्वानपीपिषत्

dhṛṣṭadyumnastu viratho hatāśvo hatasārathiḥgṛhītvā parighaṃ ghoraṃ karṇasyāśvānapīpiṣat

विद्धश्च बहुभिस्तेन शरैराशीविषोपमैःततो युधिष्ठिरानीकं पद्भ्यामेवान्ववर्ततआरुरोह रथं चापि सहदेवस्य मारिष

viddhaśca bahubhistena śarairāśīviṣopamaiḥtato yudhiṣṭhirānīkaṃ padbhyāmevānvavartataāruroha rathaṃ cāpi sahadevasya māriṣa

कर्णस्यापि रथे वाहानन्यान्सूतो न्ययोजयत्शङ्खवर्णान्महावेगान्सैन्धवान्साधुवाहिनः

karṇasyāpi rathe vāhānanyānsūto nyayojayatśaṅkhavarṇānmahāvegānsaindhavānsādhuvāhinaḥ

लब्धलक्ष्यस्तु राधेयः पाञ्चालानां महारथान्अभ्यपीडयदायस्तः शरैर्मेघ इवाचलान्

labdhalakṣyastu rādheyaḥ pāñcālānāṃ mahārathānabhyapīḍayadāyastaḥ śarairmegha ivācalān

सा पीड्यमाना कर्णेन पाञ्चालानां महाचमूःसंप्राद्रवत्सुसंत्रस्ता सिंहेनेवार्दिता मृगी

sā pīḍyamānā karṇena pāñcālānāṃ mahācamūḥsaṃprādravatsusaṃtrastā siṃhenevārditā mṛgī

पतितास्तुरगेभ्यश्च गजेभ्यश्च महीतलेरथेभ्यश्च नरास्तूर्णमदृश्यन्त ततस्ततः

patitāsturagebhyaśca gajebhyaśca mahītalerathebhyaśca narāstūrṇamadṛśyanta tatastataḥ

धावमानस्य योधस्य क्षुरप्रैः स महामृधेबाहू चिच्छेद वै कर्णः शिरश्चैव सकुण्डलम्

dhāvamānasya yodhasya kṣurapraiḥ sa mahāmṛdhebāhū ciccheda vai karṇaḥ śiraścaiva sakuṇḍalam

ऊरू चिच्छेद चान्यस्य गजस्थस्य विशां पतेवाजिपृष्ठगतस्यापि भूमिष्ठस्य च मारिष

ūrū ciccheda cānyasya gajasthasya viśāṃ patevājipṛṣṭhagatasyāpi bhūmiṣṭhasya ca māriṣa

नाज्ञासिषुर्धावमाना बहवश्च महारथाःसंछिन्नान्यात्मगात्राणि वाहनानि च संयुगे

nājñāsiṣurdhāvamānā bahavaśca mahārathāḥsaṃchinnānyātmagātrāṇi vāhanāni ca saṃyuge

ते वध्यमानाः समरे पाञ्चालाः सृञ्जयैः सहतृणप्रस्पन्दनाच्चापि सूतपुत्रं स्म मेनिरे

te vadhyamānāḥ samare pāñcālāḥ sṛñjayaiḥ sahatṛṇapraspandanāccāpi sūtaputraṃ sma menire

अपि स्वं समरे योधं धावमानं विचेतसःकर्णमेवाभ्यमन्यन्त ततो भीता द्रवन्ति ते

api svaṃ samare yodhaṃ dhāvamānaṃ vicetasaḥkarṇamevābhyamanyanta tato bhītā dravanti te

तान्यनीकानि भग्नानि द्रवमाणानि भारतअभ्यद्रवद्द्रुतं कर्णः पृष्ठतो विकिरञ्शरान्

tānyanīkāni bhagnāni dravamāṇāni bhārataabhyadravaddrutaṃ karṇaḥ pṛṣṭhato vikirañśarān

अवेक्षमाणास्तेऽन्योन्यं सुसंमूढा विचेतसःनाशक्नुवन्नवस्थातुं काल्यमाना महात्मना

avekṣamāṇāste'nyonyaṃ susaṃmūḍhā vicetasaḥnāśaknuvannavasthātuṃ kālyamānā mahātmanā

कर्णेनाभ्याहता राजन्पाञ्चालाः परमेषुभिःद्रोणेन च दिशः सर्वा वीक्षमाणाः प्रदुद्रुवुः

karṇenābhyāhatā rājanpāñcālāḥ parameṣubhiḥdroṇena ca diśaḥ sarvā vīkṣamāṇāḥ pradudruvuḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा स्वसैन्यं प्रेक्ष्य विद्रुतम्अपयाने मतिं कृत्वा फल्गुनं वाक्यमब्रवीत्

tato yudhiṣṭhiro rājā svasainyaṃ prekṣya vidrutamapayāne matiṃ kṛtvā phalgunaṃ vākyamabravīt

पश्य कर्णं महेष्वासं धनुष्पाणिमवस्थितम्निशीथे दारुणे काले तपन्तमिव भास्करम्

paśya karṇaṃ maheṣvāsaṃ dhanuṣpāṇimavasthitamniśīthe dāruṇe kāle tapantamiva bhāskaram

कर्णसायकनुन्नानां क्रोशतामेष निस्वनःअनिशं श्रूयते पार्थ त्वद्बन्धूनामनाथवत्

karṇasāyakanunnānāṃ krośatāmeṣa nisvanaḥaniśaṃ śrūyate pārtha tvadbandhūnāmanāthavat

यथा विसृजतश्चास्य संदधानस्य चाशुगान्पश्यामि जयविक्रान्तं क्षपयिष्यति नो ध्रुवम्

yathā visṛjataścāsya saṃdadhānasya cāśugānpaśyāmi jayavikrāntaṃ kṣapayiṣyati no dhruvam

यदत्रानन्तरं कार्यं प्राप्तकालं प्रपश्यसिकर्णस्य वधसंयुक्तं तत्कुरुष्व धनंजय

yadatrānantaraṃ kāryaṃ prāptakālaṃ prapaśyasikarṇasya vadhasaṃyuktaṃ tatkuruṣva dhanaṃjaya

एवमुक्तो महाबाहुः पार्थः कृष्णमथाब्रवीत्भीतः कुन्तीसुतो राजा राधेयस्यातिविक्रमात्

evamukto mahābāhuḥ pārthaḥ kṛṣṇamathābravītbhītaḥ kuntīsuto rājā rādheyasyātivikramāt

एवं गते प्राप्तकालं कर्णानीके पुनः पुनःभवान्व्यवस्यतां क्षिप्रं द्रवते हि वरूथिनी

evaṃ gate prāptakālaṃ karṇānīke punaḥ punaḥbhavānvyavasyatāṃ kṣipraṃ dravate hi varūthinī

द्रोणसायकनुन्नानां भग्नानां मधुसूदनकर्णेन त्रास्यमानानामवस्थानं न विद्यते

droṇasāyakanunnānāṃ bhagnānāṃ madhusūdanakarṇena trāsyamānānāmavasthānaṃ na vidyate

पश्यामि च तथा कर्णं विचरन्तमभीतवत्द्रवमाणान्रथोदारान्किरन्तं विशिखैः शितैः

paśyāmi ca tathā karṇaṃ vicarantamabhītavatdravamāṇānrathodārānkirantaṃ viśikhaiḥ śitaiḥ

नैतदस्योत्सहे सोढुं चरितं रणमूर्धनिप्रत्यक्षं वृष्णिशार्दूल पादस्पर्शमिवोरगः

naitadasyotsahe soḍhuṃ caritaṃ raṇamūrdhanipratyakṣaṃ vṛṣṇiśārdūla pādasparśamivoragaḥ

स भवानत्र यात्वाशु यत्र कर्णो महारथःअहमेनं वधिष्यामि मां वैष मधुसूदन

sa bhavānatra yātvāśu yatra karṇo mahārathaḥahamenaṃ vadhiṣyāmi māṃ vaiṣa madhusūdana

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

पश्यामि कर्णं कौन्तेय देवराजमिवाहवेविचरन्तं नरव्याघ्रमतिमानुषविक्रमम्

paśyāmi karṇaṃ kaunteya devarājamivāhavevicarantaṃ naravyāghramatimānuṣavikramam

नैतस्यान्योऽस्ति समरे प्रत्युद्याता धनंजयऋते त्वां पुरुषव्याघ्र राक्षसाद्वा घटोत्कचात्

naitasyānyo'sti samare pratyudyātā dhanaṃjayaṛte tvāṃ puruṣavyāghra rākṣasādvā ghaṭotkacāt

न तु तावदहं मन्ये प्राप्तकालं तवानघसमागमं महाबाहो सूतपुत्रेण संयुगे

na tu tāvadahaṃ manye prāptakālaṃ tavānaghasamāgamaṃ mahābāho sūtaputreṇa saṃyuge

दीप्यमाना महोल्केव तिष्ठत्यस्य हि वासवीत्वदर्थं हि महाबाहो रौद्ररूपं बिभर्ति च

dīpyamānā maholkeva tiṣṭhatyasya hi vāsavītvadarthaṃ hi mahābāho raudrarūpaṃ bibharti ca

घटोत्कचस्तु राधेयं प्रत्युद्यातु महाबलःस हि भीमेन बलिना जातः सुरपराक्रमः

ghaṭotkacastu rādheyaṃ pratyudyātu mahābalaḥsa hi bhīmena balinā jātaḥ suraparākramaḥ

तस्मिन्नस्त्राणि दिव्यानि राक्षसान्यासुराणि चसततं चानुरक्तो वो हितैषी च घटोत्कचःविजेष्यति रणे कर्णमिति मे नात्र संशयः

tasminnastrāṇi divyāni rākṣasānyāsurāṇi casatataṃ cānurakto vo hitaiṣī ca ghaṭotkacaḥvijeṣyati raṇe karṇamiti me nātra saṃśayaḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एवमुक्त्वा महाबाहुः पार्थं पुष्करलोचनःआजुहावाथ तद्रक्षः तच्चासीत्प्रादुरग्रतः

evamuktvā mahābāhuḥ pārthaṃ puṣkaralocanaḥājuhāvātha tadrakṣaḥ taccāsītprāduragrataḥ

कवची स शरी खड्गी सधन्वा च विशां पतेअभिवाद्य ततः कृष्णं पाण्डवं च धनंजयम्अब्रवीत्तं तदा हृष्टस्त्वयमस्म्यनुशाधि माम्

kavacī sa śarī khaḍgī sadhanvā ca viśāṃ pateabhivādya tataḥ kṛṣṇaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayamabravīttaṃ tadā hṛṣṭastvayamasmyanuśādhi mām

ततस्तं मेघसंकाशं दीप्तास्यं दीप्तकुण्डलम्अभ्यभाषत हैडिम्बं दाशार्हः प्रहसन्निव

tatastaṃ meghasaṃkāśaṃ dīptāsyaṃ dīptakuṇḍalamabhyabhāṣata haiḍimbaṃ dāśārhaḥ prahasanniva

घटोत्कच विजानीहि यत्त्वां वक्ष्यामि पुत्रकप्राप्तो विक्रमकालोऽयं तव नान्यस्य कस्यचित्

ghaṭotkaca vijānīhi yattvāṃ vakṣyāmi putrakaprāpto vikramakālo'yaṃ tava nānyasya kasyacit

स भवान्मज्जमानानां बन्धूनां त्वं प्लवो यथाविविधानि तवास्त्राणि सन्ति माया च राक्षसी

sa bhavānmajjamānānāṃ bandhūnāṃ tvaṃ plavo yathāvividhāni tavāstrāṇi santi māyā ca rākṣasī

पश्य कर्णेन हैडिम्ब पाण्डवानामनीकिनीकाल्यमाना यथा गावः पालेन रणमूर्धनि

paśya karṇena haiḍimba pāṇḍavānāmanīkinīkālyamānā yathā gāvaḥ pālena raṇamūrdhani

एष कर्णो महेष्वासो मतिमान्दृढविक्रमःपाण्डवानामनीकेषु निहन्ति क्षत्रियर्षभान्

eṣa karṇo maheṣvāso matimāndṛḍhavikramaḥpāṇḍavānāmanīkeṣu nihanti kṣatriyarṣabhān

किरन्तः शरवर्षाणि महान्ति दृढधन्विनःन शक्नुवन्त्यवस्थातुं पीड्यमानाः शरार्चिषा

kirantaḥ śaravarṣāṇi mahānti dṛḍhadhanvinaḥna śaknuvantyavasthātuṃ pīḍyamānāḥ śarārciṣā

निशीथे सूतपुत्रेण शरवर्षेण पीडिताःएते द्रवन्ति पाञ्चालाः सिंहस्येव भयान्मृगाः

niśīthe sūtaputreṇa śaravarṣeṇa pīḍitāḥete dravanti pāñcālāḥ siṃhasyeva bhayānmṛgāḥ

एतस्यैवं प्रवृद्धस्य सूतपुत्रस्य संयुगेनिषेद्धा विद्यते नान्यस्त्वदृते भीमविक्रम

etasyaivaṃ pravṛddhasya sūtaputrasya saṃyugeniṣeddhā vidyate nānyastvadṛte bhīmavikrama

स त्वं कुरु महाबाहो कर्म युक्तमिहात्मनःमातुलानां पितॄणां च तेजसोऽस्त्रबलस्य च

sa tvaṃ kuru mahābāho karma yuktamihātmanaḥmātulānāṃ pitṝṇāṃ ca tejaso'strabalasya ca

एतदर्थं हि हैडिम्ब पुत्रानिच्छन्ति मानवाःकथं नस्तारयेद्दुःखात्स त्वं तारय बान्धवान्

etadarthaṃ hi haiḍimba putrānicchanti mānavāḥkathaṃ nastārayedduḥkhātsa tvaṃ tāraya bāndhavān

तव ह्यस्त्रबलं भीमं मायाश्च तव दुस्तराःसंग्रामे युध्यमानस्य सततं भीमनन्दन

tava hyastrabalaṃ bhīmaṃ māyāśca tava dustarāḥsaṃgrāme yudhyamānasya satataṃ bhīmanandana

पाण्डवानां प्रभग्नानां कर्णेन शितसायकैःमज्जतां धार्तराष्ट्रेषु भव पारं परंतप

pāṇḍavānāṃ prabhagnānāṃ karṇena śitasāyakaiḥmajjatāṃ dhārtarāṣṭreṣu bhava pāraṃ paraṃtapa

रात्रौ हि राक्षसा भूयो भवन्त्यमितविक्रमाःबलवन्तः सुदुर्धर्षाः शूरा विक्रान्तचारिणः

rātrau hi rākṣasā bhūyo bhavantyamitavikramāḥbalavantaḥ sudurdharṣāḥ śūrā vikrāntacāriṇaḥ

जहि कर्णं महेष्वासं निशीथे मायया रणेपार्था द्रोणं वधिष्यन्ति धृष्टद्युम्नपुरोगमाः

jahi karṇaṃ maheṣvāsaṃ niśīthe māyayā raṇepārthā droṇaṃ vadhiṣyanti dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ

केशवस्य वचः श्रुत्वा बीभत्सुरपि राक्षसम्अभ्यभाषत कौरव्य घटोत्कचमरिंदमम्

keśavasya vacaḥ śrutvā bībhatsurapi rākṣasamabhyabhāṣata kauravya ghaṭotkacamariṃdamam

घटोत्कच भवांश्चैव दीर्घबाहुश्च सात्यकिःमतौ मे सर्वसैन्येषु भीमसेनश्च पाण्डवः

ghaṭotkaca bhavāṃścaiva dīrghabāhuśca sātyakiḥmatau me sarvasainyeṣu bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ

स भवान्यातु कर्णेन द्वैरथं युध्यतां निशिसात्यकिः पृष्ठगोपस्ते भविष्यति महारथः

sa bhavānyātu karṇena dvairathaṃ yudhyatāṃ niśisātyakiḥ pṛṣṭhagopaste bhaviṣyati mahārathaḥ

जहि कर्णं रणे शूरं सात्वतेन सहायवान्यथेन्द्रस्तारकं पूर्वं स्कन्देन सह जघ्निवान्

jahi karṇaṃ raṇe śūraṃ sātvatena sahāyavānyathendrastārakaṃ pūrvaṃ skandena saha jaghnivān

घटोत्कच उवाच · ghaṭotkaca uvāca

अलमेवास्मि कर्णाय द्रोणायालं च सत्तमअन्येषां क्षत्रियाणां च कृतास्त्राणां महात्मनाम्

alamevāsmi karṇāya droṇāyālaṃ ca sattamaanyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca kṛtāstrāṇāṃ mahātmanām

अद्य दास्यामि संग्रामं सूतपुत्राय तं निशियं जनाः संप्रवक्ष्यन्ति यावद्भूमिर्धरिष्यति

adya dāsyāmi saṃgrāmaṃ sūtaputrāya taṃ niśiyaṃ janāḥ saṃpravakṣyanti yāvadbhūmirdhariṣyati

न चात्र शूरान्मोक्ष्यामि न भीतान्न कृताञ्जलीन्सर्वानेव वधिष्यामि राक्षसं धर्ममास्थितः

na cātra śūrānmokṣyāmi na bhītānna kṛtāñjalīnsarvāneva vadhiṣyāmi rākṣasaṃ dharmamāsthitaḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एवमुक्त्वा महाबाहुर्हैडिम्बः परवीरहाअभ्ययात्तुमुले कर्णं तव सैन्यं विभीषयन्

evamuktvā mahābāhurhaiḍimbaḥ paravīrahāabhyayāttumule karṇaṃ tava sainyaṃ vibhīṣayan

तमापतन्तं संक्रुद्धं दीप्तास्यमिव पन्नगम्अभ्यस्यन्परमेष्वासः प्रतिजग्राह सूतजः

tamāpatantaṃ saṃkruddhaṃ dīptāsyamiva pannagamabhyasyanparameṣvāsaḥ pratijagrāha sūtajaḥ

तयोः समभवद्युद्धं कर्णराक्षसयोर्निशिगर्जतो राजशार्दूल शक्रप्रह्रादयोरिव

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ karṇarākṣasayorniśigarjato rājaśārdūla śakraprahrādayoriva