Parva.Adhyaya 7.16

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ते सेने शिबिरं गत्वा न्यविशेतां विशां पतेयथाभागं यथान्यायं यथागुल्मं च सर्वशः

te sene śibiraṃ gatvā nyaviśetāṃ viśāṃ pateyathābhāgaṃ yathānyāyaṃ yathāgulmaṃ ca sarvaśaḥ

कृत्वावहारं सैन्यानां द्रोणः परमदुर्मनाःदुर्योधनमभिप्रेक्ष्य सव्रीडमिदमब्रवीत्

kṛtvāvahāraṃ sainyānāṃ droṇaḥ paramadurmanāḥduryodhanamabhiprekṣya savrīḍamidamabravīt

उक्तमेतन्मया पूर्वं न तिष्ठति धनंजयेशक्यो ग्रहीतुं संग्रामे देवैरपि युधिष्ठिरः

uktametanmayā pūrvaṃ na tiṣṭhati dhanaṃjayeśakyo grahītuṃ saṃgrāme devairapi yudhiṣṭhiraḥ

इति तद्वः प्रयततां कृतं पार्थेन संयुगेमातिशङ्कीर्वचो मह्यमजेयौ कृष्णपाण्डवौ

iti tadvaḥ prayatatāṃ kṛtaṃ pārthena saṃyugemātiśaṅkīrvaco mahyamajeyau kṛṣṇapāṇḍavau

अपनीते तु योगेन केनचिच्छ्वेतवाहनेतत एष्यति ते राजन्वशमद्य युधिष्ठिरः

apanīte tu yogena kenacicchvetavāhanetata eṣyati te rājanvaśamadya yudhiṣṭhiraḥ

कश्चिदाह्वयतां संख्ये देशमन्यं प्रकर्षतुतमजित्वा तु कौन्तेयो न निवर्तेत्कथंचन

kaścidāhvayatāṃ saṃkhye deśamanyaṃ prakarṣatutamajitvā tu kaunteyo na nivartetkathaṃcana

एतस्मिन्नन्तरे शून्ये धर्मराजमहं नृपग्रहीष्यामि चमूं भित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः

etasminnantare śūnye dharmarājamahaṃ nṛpagrahīṣyāmi camūṃ bhittvā dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ

अर्जुनेन विहीनस्तु यदि नोत्सृजते रणम्मामुपायान्तमालोक्य गृहीतमिति विद्धि तम्

arjunena vihīnastu yadi notsṛjate raṇammāmupāyāntamālokya gṛhītamiti viddhi tam

एवं ते सहसा राजन्धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्समानेष्यामि सगणं वशमद्य न संशयः

evaṃ te sahasā rājandharmaputraṃ yudhiṣṭhiramsamāneṣyāmi sagaṇaṃ vaśamadya na saṃśayaḥ

यदि तिष्ठति संग्रामे मुहूर्तमपि पाण्डवःअथापयाति संग्रामाद्विजयात्तद्विशिष्यते

yadi tiṣṭhati saṃgrāme muhūrtamapi pāṇḍavaḥathāpayāti saṃgrāmādvijayāttadviśiṣyate

द्रोणस्य तु वचः श्रुत्वा त्रिगर्ताधिपतिस्ततःभ्रातृभिः सहितो राजन्निदं वचनमब्रवीत्

droṇasya tu vacaḥ śrutvā trigartādhipatistataḥbhrātṛbhiḥ sahito rājannidaṃ vacanamabravīt

वयं विनिकृता राजन्सदा गाण्डीवधन्वनाअनागःस्वपि चागस्कृदस्मासु भरतर्षभ

vayaṃ vinikṛtā rājansadā gāṇḍīvadhanvanāanāgaḥsvapi cāgaskṛdasmāsu bharatarṣabha

ते वयं स्मरमाणास्तान्विनिकारान्पृथग्विधान्क्रोधाग्निना दह्यमाना न शेमहि सदा निशाः

te vayaṃ smaramāṇāstānvinikārānpṛthagvidhānkrodhāgninā dahyamānā na śemahi sadā niśāḥ

स नो दिव्यास्त्रसंपन्नश्चक्षुर्विषयमागतःकर्तारः स्म वयं सर्वं यच्चिकीर्षाम हृद्गतम्

sa no divyāstrasaṃpannaścakṣurviṣayamāgataḥkartāraḥ sma vayaṃ sarvaṃ yaccikīrṣāma hṛdgatam

भवतश्च प्रियं यत्स्यादस्माकं च यशस्करम्वयमेनं हनिष्यामो निकृष्यायोधनाद्बहिः

bhavataśca priyaṃ yatsyādasmākaṃ ca yaśaskaramvayamenaṃ haniṣyāmo nikṛṣyāyodhanādbahiḥ

अद्यास्त्वनर्जुना भूमिरत्रिगर्ताथ वा पुनःसत्यं ते प्रतिजानीमो नैतन्मिथ्या भविष्यति

adyāstvanarjunā bhūmiratrigartātha vā punaḥsatyaṃ te pratijānīmo naitanmithyā bhaviṣyati

एवं सत्यरथश्चोक्त्वा सत्यधर्मा च भारतसत्यवर्मा च सत्येषुः सत्यकर्मा तथैव च

evaṃ satyarathaścoktvā satyadharmā ca bhāratasatyavarmā ca satyeṣuḥ satyakarmā tathaiva ca

सहिता भ्रातरः पञ्च रथानामयुतेन चन्यवर्तन्त महाराज कृत्वा शपथमाहवे

sahitā bhrātaraḥ pañca rathānāmayutena canyavartanta mahārāja kṛtvā śapathamāhave

मालवास्तुण्डिकेराश्च रथानामयुतैस्त्रिभिःसुशर्मा च नरव्याघ्रस्त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः

mālavāstuṇḍikerāśca rathānāmayutaistribhiḥsuśarmā ca naravyāghrastrigartaḥ prasthalādhipaḥ

माचेल्लकैर्ललित्थैश्च सहितो मद्रकैरपिरथानामयुतेनैव सोऽशपद्भ्रातृभिः सह

mācellakairlalitthaiśca sahito madrakairapirathānāmayutenaiva so'śapadbhrātṛbhiḥ saha

नानाजनपदेभ्यश्च रथानामयुतं पुनःसमुत्थितं विशिष्टानां संशपार्थमुपागतम्

nānājanapadebhyaśca rathānāmayutaṃ punaḥsamutthitaṃ viśiṣṭānāṃ saṃśapārthamupāgatam

ततो ज्वलनमादाय हुत्वा सर्वे पृथक्पृथक्जगृहुः कुशचीराणि चित्राणि कवचानि च

tato jvalanamādāya hutvā sarve pṛthakpṛthakjagṛhuḥ kuśacīrāṇi citrāṇi kavacāni ca

ते च बद्धतनुत्राणा घृताक्ताः कुशचीरिणःमौर्वीमेखलिनो वीराः सहस्रशतदक्षिणाः

te ca baddhatanutrāṇā ghṛtāktāḥ kuśacīriṇaḥmaurvīmekhalino vīrāḥ sahasraśatadakṣiṇāḥ

यज्वानः पुत्रिणो लोक्याः कृतकृत्यास्तनुत्यजःयोक्ष्यमाणास्तदात्मानं यशसा विजयेन च

yajvānaḥ putriṇo lokyāḥ kṛtakṛtyāstanutyajaḥyokṣyamāṇāstadātmānaṃ yaśasā vijayena ca

ब्रह्मचर्यश्रुतिमुखैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैःप्राप्य लोकान्सुयुद्धेन क्षिप्रमेव यियासवः

brahmacaryaśrutimukhaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥprāpya lokānsuyuddhena kṣiprameva yiyāsavaḥ

ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा च निष्कान्दत्त्वा पृथक्पृथक्गाश्च वासांसि च पुनः समाभाष्य परस्परम्

brāhmaṇāṃstarpayitvā ca niṣkāndattvā pṛthakpṛthakgāśca vāsāṃsi ca punaḥ samābhāṣya parasparam

प्रज्वाल्य कृष्णवर्त्मानमुपागम्य रणे व्रतम्तस्मिन्नग्नौ तदा चक्रुः प्रतिज्ञां दृढनिश्चयाः

prajvālya kṛṣṇavartmānamupāgamya raṇe vratamtasminnagnau tadā cakruḥ pratijñāṃ dṛḍhaniścayāḥ

शृण्वतां सर्वभूतानामुच्चैर्वाचः स्म मेनिरेधृत्वा धनंजयवधे प्रतिज्ञां चापि चक्रिरे

śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāmuccairvācaḥ sma meniredhṛtvā dhanaṃjayavadhe pratijñāṃ cāpi cakrire

ये वै लोकाश्चानृतानां ये चैव ब्रह्मघातिनाम्पानपस्य च ये लोका गुरुदाररतस्य च

ye vai lokāścānṛtānāṃ ye caiva brahmaghātināmpānapasya ca ye lokā gurudāraratasya ca

ब्रह्मस्वहारिणश्चैव राजपिण्डापहारिणःशरणागतं च त्यजतो याचमानं तथा घ्नतः

brahmasvahāriṇaścaiva rājapiṇḍāpahāriṇaḥśaraṇāgataṃ ca tyajato yācamānaṃ tathā ghnataḥ

अगारदाहिनां ये च ये च गां निघ्नतामपिअपचारिणां च ये लोका ये च ब्रह्मद्विषामपि

agāradāhināṃ ye ca ye ca gāṃ nighnatāmapiapacāriṇāṃ ca ye lokā ye ca brahmadviṣāmapi

जायां च ऋतुकाले वै ये मोहादभिगच्छताम्श्राद्धसंगतिकानां च ये चाप्यात्मापहारिणाम्

jāyāṃ ca ṛtukāle vai ye mohādabhigacchatāmśrāddhasaṃgatikānāṃ ca ye cāpyātmāpahāriṇām

न्यासापहारिणां ये च श्रुतं नाशयतां च येकोपेन युध्यमानानां ये च नीचानुसारिणाम्

nyāsāpahāriṇāṃ ye ca śrutaṃ nāśayatāṃ ca yekopena yudhyamānānāṃ ye ca nīcānusāriṇām

नास्तिकानां च ये लोका येऽग्निहोरापितृत्यजाम्तानाप्नुयामहे लोकान्ये च पापकृतामपि

nāstikānāṃ ca ye lokā ye'gnihorāpitṛtyajāmtānāpnuyāmahe lokānye ca pāpakṛtāmapi

यद्यहत्वा वयं युद्धे निवर्तेम धनंजयम्तेन चाभ्यर्दितास्त्रासाद्भवेम हि पराङ्मुखाः

yadyahatvā vayaṃ yuddhe nivartema dhanaṃjayamtena cābhyarditāstrāsādbhavema hi parāṅmukhāḥ

यदि त्वसुकरं लोके कर्म कुर्याम संयुगेइष्टान्पुण्यकृतां लोकान्प्राप्नुयाम न संशयः

yadi tvasukaraṃ loke karma kuryāma saṃyugeiṣṭānpuṇyakṛtāṃ lokānprāpnuyāma na saṃśayaḥ

एवमुक्त्वा ततो राजंस्तेऽभ्यवर्तन्त संयुगेआह्वयन्तोऽर्जुनं वीराः पितृजुष्टां दिशं प्रति

evamuktvā tato rājaṃste'bhyavartanta saṃyugeāhvayanto'rjunaṃ vīrāḥ pitṛjuṣṭāṃ diśaṃ prati

आहूतस्तैर्नरव्याघ्रैः पार्थः परपुरंजयःधर्मराजमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत्

āhūtastairnaravyāghraiḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥdharmarājamidaṃ vākyamapadāntaramabravīt

आहूतो न निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम्संशप्तकाश्च मां राजन्नाह्वयन्ति पुनः पुनः

āhūto na nivarteyamiti me vratamāhitamsaṃśaptakāśca māṃ rājannāhvayanti punaḥ punaḥ

एष च भ्रातृभिः सार्धं सुशर्माह्वयते रणेवधाय सगणस्यास्य मामनुज्ञातुमर्हसि

eṣa ca bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ suśarmāhvayate raṇevadhāya sagaṇasyāsya māmanujñātumarhasi

नैतच्छक्नोमि संसोढुमाह्वानं पुरुषर्षभसत्यं ते प्रतिजानामि हतान्विद्धि परान्युधि

naitacchaknomi saṃsoḍhumāhvānaṃ puruṣarṣabhasatyaṃ te pratijānāmi hatānviddhi parānyudhi

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

श्रुतमेतत्त्वया तात यद्द्रोणस्य चिकीर्षितम्यथा तदनृतं तस्य भवेत्तद्वत्समाचर

śrutametattvayā tāta yaddroṇasya cikīrṣitamyathā tadanṛtaṃ tasya bhavettadvatsamācara

द्रोणो हि बलवाञ्शूरः कृतास्त्रश्च जितश्रमःप्रतिज्ञातं च तेनैतद्ग्रहणं मे महारथ

droṇo hi balavāñśūraḥ kṛtāstraśca jitaśramaḥpratijñātaṃ ca tenaitadgrahaṇaṃ me mahāratha

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

अयं वै सत्यजिद्राजन्नद्य ते रक्षिता युधिध्रियमाणे हि पाञ्चाल्ये नाचार्यः काममाप्स्यति

ayaṃ vai satyajidrājannadya te rakṣitā yudhidhriyamāṇe hi pāñcālye nācāryaḥ kāmamāpsyati

हते तु पुरुषव्याघ्रे रणे सत्यजिति प्रभोसर्वैरपि समेतैर्वा न स्थातव्यं कथंचन

hate tu puruṣavyāghre raṇe satyajiti prabhosarvairapi sametairvā na sthātavyaṃ kathaṃcana

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

अनुज्ञातस्ततो राज्ञा परिष्वक्तश्च फल्गुनःप्रेम्णा दृष्टश्च बहुधा आशिषा च प्रयोजितः

anujñātastato rājñā pariṣvaktaśca phalgunaḥpremṇā dṛṣṭaśca bahudhā āśiṣā ca prayojitaḥ

विहायैनं ततः पार्थस्त्रिगर्तान्प्रत्ययाद्बलीक्षुधितः क्षुद्विघातार्थं सिंहो मृगगणानिव

vihāyainaṃ tataḥ pārthastrigartānpratyayādbalīkṣudhitaḥ kṣudvighātārthaṃ siṃho mṛgagaṇāniva

ततो दौर्योधनं सैन्यं मुदा परमया युतम्गतेऽर्जुने भृशं क्रुद्धं धर्मराजस्य निग्रहे

tato dauryodhanaṃ sainyaṃ mudā paramayā yutamgate'rjune bhṛśaṃ kruddhaṃ dharmarājasya nigrahe

ततोऽन्योन्येन ते सेने समाजग्मतुरोजसागङ्गासरय्वोर्वेगेन प्रावृषीवोल्बणोदके

tato'nyonyena te sene samājagmaturojasāgaṅgāsarayvorvegena prāvṛṣīvolbaṇodake