Parva.Adhyaya 7.161

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

त्रिभागमात्रशेषायां रात्र्यां युद्धमवर्ततकुरूणां पाण्डवानां च संहृष्टानां विशां पते

tribhāgamātraśeṣāyāṃ rātryāṃ yuddhamavartatakurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca saṃhṛṣṭānāṃ viśāṃ pate

अथ चन्द्रप्रभां मुष्णन्नादित्यस्य पुरःसरःअरुणोऽभ्युदयां चक्रे ताम्रीकुर्वन्निवाम्बरम्

atha candraprabhāṃ muṣṇannādityasya puraḥsaraḥaruṇo'bhyudayāṃ cakre tāmrīkurvannivāmbaram

ततो द्वैधीकृते सैन्ये द्रोणः सोमकपाण्डवान्अभ्यद्रवत्सपाञ्चालान्दुर्योधनपुरोगमः

tato dvaidhīkṛte sainye droṇaḥ somakapāṇḍavānabhyadravatsapāñcālānduryodhanapurogamaḥ

द्वैधीभूतान्कुरून्दृष्ट्वा माधवोऽर्जुनमब्रवीत्सपत्नान्सव्यतः कुर्मि सव्यसाचिन्निमान्कुरून्

dvaidhībhūtānkurūndṛṣṭvā mādhavo'rjunamabravītsapatnānsavyataḥ kurmi savyasācinnimānkurūn

स माधवमनुज्ञाय कुरुष्वेति धनंजयःद्रोणकर्णौ महेष्वासौ सव्यतः पर्यवर्तत

sa mādhavamanujñāya kuruṣveti dhanaṃjayaḥdroṇakarṇau maheṣvāsau savyataḥ paryavartata

अभिप्रायं तु कृष्णस्य ज्ञात्वा परपुरंजयःआजिशीर्षगतं दृष्ट्वा भीमसेनं समासदत्

abhiprāyaṃ tu kṛṣṇasya jñātvā parapuraṃjayaḥājiśīrṣagataṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ samāsadat

भीम उवाच · bhīma uvāca

अर्जुनार्जुन बीभत्सो शृणु मे तत्त्वतो वचःयदर्थं क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः

arjunārjuna bībhatso śṛṇu me tattvato vacaḥyadarthaṃ kṣatriyā sūte tasya kālo'yamāgataḥ

अस्मिंश्चेदागते काले श्रेयो न प्रतिपत्स्यसेअसंभावितरूपः सन्नानृशंस्यं करिष्यसि

asmiṃścedāgate kāle śreyo na pratipatsyaseasaṃbhāvitarūpaḥ sannānṛśaṃsyaṃ kariṣyasi

सत्यश्रीधर्मयशसां वीर्येणानृण्यमाप्नुहिभिन्ध्यनीकं युधां श्रेष्ठ सव्यसाचिन्निमान्कुरु

satyaśrīdharmayaśasāṃ vīryeṇānṛṇyamāpnuhibhindhyanīkaṃ yudhāṃ śreṣṭha savyasācinnimānkuru

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

स सव्यसाची भीमेन चोदितः केशवेन चकर्णद्रोणावतिक्रम्य समन्तात्पर्यवारयत्

sa savyasācī bhīmena coditaḥ keśavena cakarṇadroṇāvatikramya samantātparyavārayat

तमाजिशीर्षमायान्तं दहन्तं क्षत्रियर्षभान्पराक्रान्तं पराक्रम्य यतन्तः क्षत्रियर्षभाःनाशक्नुवन्वारयितुं वर्धमानमिवानलम्

tamājiśīrṣamāyāntaṃ dahantaṃ kṣatriyarṣabhānparākrāntaṃ parākramya yatantaḥ kṣatriyarṣabhāḥnāśaknuvanvārayituṃ vardhamānamivānalam

अथ दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलःअभ्यवर्षञ्शरव्रातैः कुन्तीपुत्रं धनंजयम्

atha duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniścāpi saubalaḥabhyavarṣañśaravrātaiḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam

तेषामस्त्राणि सर्वेषामुत्तमास्त्रविदां वरःकदर्थीकृत्य राजेन्द्र शरवर्षैरवाकिरत्

teṣāmastrāṇi sarveṣāmuttamāstravidāṃ varaḥkadarthīkṛtya rājendra śaravarṣairavākirat

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य लघुहस्तो धनंजयःसर्वानविध्यन्निशितैर्दशभिर्दशभिः शरैः

astrairastrāṇi saṃvārya laghuhasto dhanaṃjayaḥsarvānavidhyanniśitairdaśabhirdaśabhiḥ śaraiḥ

उद्धूता रजसो वृष्टिः शरवृष्टिस्तथैव चतमश्च घोरं शब्दश्च तदा समभवन्महान्

uddhūtā rajaso vṛṣṭiḥ śaravṛṣṭistathaiva catamaśca ghoraṃ śabdaśca tadā samabhavanmahān

न द्यौर्न भूमिर्न दिशः प्राज्ञायन्त तथा गतेसैन्येन रजसा मूढं सर्वमन्धमिवाभवत्

na dyaurna bhūmirna diśaḥ prājñāyanta tathā gatesainyena rajasā mūḍhaṃ sarvamandhamivābhavat

नैव ते न वयं राजन्प्रज्ञासिष्म परस्परम्उद्देशेन हि तेन स्म समयुध्यन्त पार्थिवाः

naiva te na vayaṃ rājanprajñāsiṣma parasparamuddeśena hi tena sma samayudhyanta pārthivāḥ

विरथा रथिनो राजन्समासाद्य परस्परम्केशेषु समसज्जन्त कवचेषु भुजेषु च

virathā rathino rājansamāsādya parasparamkeśeṣu samasajjanta kavaceṣu bhujeṣu ca

हताश्वा हतसूताश्च निश्चेष्टा रथिनस्तदाजीवन्त इव तत्र स्म व्यदृश्यन्त भयार्दिताः

hatāśvā hatasūtāśca niśceṣṭā rathinastadājīvanta iva tatra sma vyadṛśyanta bhayārditāḥ

हतान्गजान्समाश्लिष्य पर्वतानिव वाजिनःगतसत्त्वा व्यदृश्यन्त तथैव सह सादिभिः

hatāngajānsamāśliṣya parvatāniva vājinaḥgatasattvā vyadṛśyanta tathaiva saha sādibhiḥ

ततस्त्वभ्यवसृत्यैव संग्रामादुत्तरां दिशम्अतिष्ठदाहवे द्रोणो विधूम इव पावकः

tatastvabhyavasṛtyaiva saṃgrāmāduttarāṃ diśamatiṣṭhadāhave droṇo vidhūma iva pāvakaḥ

तमाजिशीर्षादेकान्तमपक्रान्तं निशाम्य तुसमकम्पन्त सैन्यानि पाण्डवानां विशां पते

tamājiśīrṣādekāntamapakrāntaṃ niśāmya tusamakampanta sainyāni pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate

भ्राजमानं श्रिया युक्तं ज्वलन्तमिव तेजसाद्रोणं दृष्ट्वारयस्त्रेसुश्चेलुर्मम्लुश्च मारिष

bhrājamānaṃ śriyā yuktaṃ jvalantamiva tejasādroṇaṃ dṛṣṭvārayastresuścelurmamluśca māriṣa

आह्वयन्तं परानीकं प्रभिन्नमिव वारणम्नैनं शशंसिरे जेतुं दानवा वासवं यथा

āhvayantaṃ parānīkaṃ prabhinnamiva vāraṇamnainaṃ śaśaṃsire jetuṃ dānavā vāsavaṃ yathā

केचिदासन्निरुत्साहाः केचित्क्रुद्धा मनस्विनःविस्मिताश्चाभवन्केचित्केचिदासन्नमर्षिताः

kecidāsannirutsāhāḥ kecitkruddhā manasvinaḥvismitāścābhavankecitkecidāsannamarṣitāḥ

हस्तैर्हस्ताग्रमपरे प्रत्यपिंषन्नराधिपाःअपरे दशनैरोष्ठानदशन्क्रोधमूर्छिताः

hastairhastāgramapare pratyapiṃṣannarādhipāḥapare daśanairoṣṭhānadaśankrodhamūrchitāḥ

व्याक्षिपन्नायुधानन्ये ममृदुश्चापरे भुजान्अन्ये चान्वपतन्द्रोणं त्यक्तात्मानो महौजसः

vyākṣipannāyudhānanye mamṛduścāpare bhujānanye cānvapatandroṇaṃ tyaktātmāno mahaujasaḥ

पाञ्चालास्तु विशेषेण द्रोणसायकपीडिताःसमसज्जन्त राजेन्द्र समरे भृशवेदनाः

pāñcālāstu viśeṣeṇa droṇasāyakapīḍitāḥsamasajjanta rājendra samare bhṛśavedanāḥ

ततो विराटद्रुपदौ द्रोणं प्रतिययू रणेतथा चरन्तं संग्रामे भृशं समरदुर्जयम्

tato virāṭadrupadau droṇaṃ pratiyayū raṇetathā carantaṃ saṃgrāme bhṛśaṃ samaradurjayam

द्रुपदस्य ततः पौत्रास्त्रय एव विशां पतेचेदयश्च महेष्वासा द्रोणमेवाभ्ययुर्युधि

drupadasya tataḥ pautrāstraya eva viśāṃ patecedayaśca maheṣvāsā droṇamevābhyayuryudhi

तेषां द्रुपदपौत्राणां त्रयाणां निशितैः शरैःत्रिभिर्द्रोणोऽहरत्प्राणांस्ते हता न्यपतन्भुवि

teṣāṃ drupadapautrāṇāṃ trayāṇāṃ niśitaiḥ śaraiḥtribhirdroṇo'haratprāṇāṃste hatā nyapatanbhuvi

ततो द्रोणोऽजयद्युद्धे चेदिकेकयसृञ्जयान्मत्स्यांश्चैवाजयत्सर्वान्भारद्वाजो महारथः

tato droṇo'jayadyuddhe cedikekayasṛñjayānmatsyāṃścaivājayatsarvānbhāradvājo mahārathaḥ

ततस्तु द्रुपदः क्रोधाच्छरवर्षमवाकिरत्द्रोणं प्रति महाराज विराटश्चैव संयुगे

tatastu drupadaḥ krodhāccharavarṣamavākiratdroṇaṃ prati mahārāja virāṭaścaiva saṃyuge

ततो द्रोणः सुपीताभ्यां भल्लाभ्यामरिमर्दनःद्रुपदं च विराटं च प्रैषीद्वैवस्वतक्षयम्

tato droṇaḥ supītābhyāṃ bhallābhyāmarimardanaḥdrupadaṃ ca virāṭaṃ ca praiṣīdvaivasvatakṣayam

हते विराटे द्रुपदे केकयेषु तथैव चतथैव चेदिमत्स्येषु पाञ्चालेषु तथैव चहतेषु त्रिषु वीरेषु द्रुपदस्य च नप्तृषु

hate virāṭe drupade kekayeṣu tathaiva catathaiva cedimatsyeṣu pāñcāleṣu tathaiva cahateṣu triṣu vīreṣu drupadasya ca naptṛṣu

द्रोणस्य कर्म तद्दृष्ट्वा कोपदुःखसमन्वितःशशाप रथिनां मध्ये धृष्टद्युम्नो महामनाः

droṇasya karma taddṛṣṭvā kopaduḥkhasamanvitaḥśaśāpa rathināṃ madhye dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ

इष्टापूर्तात्तथा क्षात्राद्ब्राह्मण्याच्च स नश्यतुद्रोणो यस्याद्य मुच्येत यो वा द्रोणात्पराङ्मुखः

iṣṭāpūrtāttathā kṣātrādbrāhmaṇyācca sa naśyatudroṇo yasyādya mucyeta yo vā droṇātparāṅmukhaḥ

इति तेषां प्रतिश्रुत्य मध्ये सर्वधनुष्मताम्आयाद्द्रोणं सहानीकः पाञ्चाल्यः परवीरहापाञ्चालास्त्वेकतो द्रोणमभ्यघ्नन्पाण्डवान्यतः

iti teṣāṃ pratiśrutya madhye sarvadhanuṣmatāmāyāddroṇaṃ sahānīkaḥ pāñcālyaḥ paravīrahāpāñcālāstvekato droṇamabhyaghnanpāṇḍavānyataḥ

दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलःसोदर्याश्च यथा मुख्यास्तेऽरक्षन्द्रोणमाहवे

duryodhanaśca karṇaśca śakuniścāpi saubalaḥsodaryāśca yathā mukhyāste'rakṣandroṇamāhave

रक्ष्यमाणं तथा द्रोणं समरे तैर्महात्मभिःयतमानापि पाञ्चाला न शेकुः प्रतिवीक्षितुम्

rakṣyamāṇaṃ tathā droṇaṃ samare tairmahātmabhiḥyatamānāpi pāñcālā na śekuḥ prativīkṣitum

तत्राक्रुध्यद्भीमसेनो धृष्टद्युम्नस्य मारिषस एनं वाग्भिरुग्राभिस्ततक्ष पुरुषर्षभ

tatrākrudhyadbhīmaseno dhṛṣṭadyumnasya māriṣasa enaṃ vāgbhirugrābhistatakṣa puruṣarṣabha

द्रुपदस्य कुले जातः सर्वास्त्रेष्वस्त्रवित्तमःकः क्षत्रियो मन्यमानः प्रेक्षेतारिमवस्थितम्

drupadasya kule jātaḥ sarvāstreṣvastravittamaḥkaḥ kṣatriyo manyamānaḥ prekṣetārimavasthitam

पितृपुत्रवधं प्राप्य पुमान्कः परिहापयेत्विशेषतस्तु शपथं शपित्वा राजसंसदि

pitṛputravadhaṃ prāpya pumānkaḥ parihāpayetviśeṣatastu śapathaṃ śapitvā rājasaṃsadi

एष वैश्वानर इव समिद्धः स्वेन तेजसाशरचापेन्धनो द्रोणः क्षत्रं दहति तेजसा

eṣa vaiśvānara iva samiddhaḥ svena tejasāśaracāpendhano droṇaḥ kṣatraṃ dahati tejasā

पुरा करोति निःशेषां पाण्डवानामनीकिनीम्स्थिताः पश्यत मे कर्म द्रोणमेव व्रजाम्यहम्

purā karoti niḥśeṣāṃ pāṇḍavānāmanīkinīmsthitāḥ paśyata me karma droṇameva vrajāmyaham

इत्युक्त्वा प्राविशत्क्रुद्धो द्रोणानीकं वृकोदरःदृढैः पूर्णायतोत्सृष्टैर्द्रावयंस्तव वाहिनीम्

ityuktvā prāviśatkruddho droṇānīkaṃ vṛkodaraḥdṛḍhaiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairdrāvayaṃstava vāhinīm

धृष्टद्युम्नोऽपि पाञ्चाल्यः प्रविश्य महतीं चमूम्आससाद रणे द्रोणं तदासीत्तुमुलं महत्

dhṛṣṭadyumno'pi pāñcālyaḥ praviśya mahatīṃ camūmāsasāda raṇe droṇaṃ tadāsīttumulaṃ mahat

नैव नस्तादृशं युद्धं दृष्टपूर्वं न च श्रुतम्यथा सूर्योदये राजन्समुत्पिञ्जोऽभवन्महान्

naiva nastādṛśaṃ yuddhaṃ dṛṣṭapūrvaṃ na ca śrutamyathā sūryodaye rājansamutpiñjo'bhavanmahān

संसक्तानि व्यदृश्यन्त रथवृन्दानि मारिषहतानि च विकीर्णानि शरीराणि शरीरिणाम्

saṃsaktāni vyadṛśyanta rathavṛndāni māriṣahatāni ca vikīrṇāni śarīrāṇi śarīriṇām

केचिदन्यत्र गच्छन्तः पथि चान्यैरुपद्रुताःविमुखाः पृष्ठतश्चान्ये ताड्यन्ते पार्श्वतोऽपरे

kecidanyatra gacchantaḥ pathi cānyairupadrutāḥvimukhāḥ pṛṣṭhataścānye tāḍyante pārśvato'pare

तथा संसक्तयुद्धं तदभवद्भृशदारुणम्अथ संध्यागतः सूर्यः क्षणेन समपद्यत

tathā saṃsaktayuddhaṃ tadabhavadbhṛśadāruṇamatha saṃdhyāgataḥ sūryaḥ kṣaṇena samapadyata