Parva.Adhyaya 7.162

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ते तथैव महाराज दंशिता रणमूर्धनिसंध्यागतं सहस्रांशुमादित्यमुपतस्थिरे

te tathaiva mahārāja daṃśitā raṇamūrdhanisaṃdhyāgataṃ sahasrāṃśumādityamupatasthire

उदिते तु सहस्रांशौ तप्तकाञ्चनसप्रभेप्रकाशितेषु लोकेषु पुनर्युद्धमवर्तत

udite tu sahasrāṃśau taptakāñcanasaprabheprakāśiteṣu lokeṣu punaryuddhamavartata

द्वंद्वानि यानि तत्रासन्संसक्तानि पुरोदयात्तान्येवाभ्युदिते सूर्ये समसज्जन्त भारत

dvaṃdvāni yāni tatrāsansaṃsaktāni purodayāttānyevābhyudite sūrye samasajjanta bhārata

रथैर्हया हयैर्नागाः पादाताश्चापि कुञ्जरैःहया हयैः समाजग्मुः पादाताश्च पदातिभिःसंसक्ताश्च वियुक्ताश्च योधाः संन्यपतन्रणे

rathairhayā hayairnāgāḥ pādātāścāpi kuñjaraiḥhayā hayaiḥ samājagmuḥ pādātāśca padātibhiḥsaṃsaktāśca viyuktāśca yodhāḥ saṃnyapatanraṇe

ते रात्रौ कृतकर्माणः श्रान्ताः सूर्यस्य तेजसाक्षुत्पिपासापरीताङ्गा विसंज्ञा बहवोऽभवन्

te rātrau kṛtakarmāṇaḥ śrāntāḥ sūryasya tejasākṣutpipāsāparītāṅgā visaṃjñā bahavo'bhavan

शङ्खभेरीमृदङ्गानां कुञ्जराणां च गर्जताम्विस्फारितविकृष्टानां कार्मुकाणां च कूजताम्

śaṅkhabherīmṛdaṅgānāṃ kuñjarāṇāṃ ca garjatāmvisphāritavikṛṣṭānāṃ kārmukāṇāṃ ca kūjatām

शब्दः समभवद्राजन्दिविस्पृग्भरतर्षभद्रवतां च पदातीनां शस्त्राणां विनिपात्यताम्

śabdaḥ samabhavadrājandivispṛgbharatarṣabhadravatāṃ ca padātīnāṃ śastrāṇāṃ vinipātyatām

हयानां हेषतां चैव रथानां च निवर्तताम्क्रोशतां गर्जतां चैव तदासीत्तुमुलं महत्

hayānāṃ heṣatāṃ caiva rathānāṃ ca nivartatāmkrośatāṃ garjatāṃ caiva tadāsīttumulaṃ mahat

विवृद्धस्तुमुलः शब्दो द्यामगच्छन्महास्वनःनानायुधनिकृत्तानां चेष्टतामातुरः स्वनः

vivṛddhastumulaḥ śabdo dyāmagacchanmahāsvanaḥnānāyudhanikṛttānāṃ ceṣṭatāmāturaḥ svanaḥ

भूमावश्रूयत महांस्तदासीत्कृपणं महत्पततां पतितानां च पत्त्यश्वरथहस्तिनाम्

bhūmāvaśrūyata mahāṃstadāsītkṛpaṇaṃ mahatpatatāṃ patitānāṃ ca pattyaśvarathahastinām

तेषु सर्वेष्वनीकेषु व्यतिषक्तेष्वनेकशःस्वे स्वाञ्जघ्नुः परे स्वांश्च स्वे परांश्च परान्परे

teṣu sarveṣvanīkeṣu vyatiṣakteṣvanekaśaḥsve svāñjaghnuḥ pare svāṃśca sve parāṃśca parānpare

वीरबाहुविसृष्टाश्च योधेषु च गजेषु चअसयः प्रत्यदृश्यन्त वाससां नेजनेष्विव

vīrabāhuvisṛṣṭāśca yodheṣu ca gajeṣu caasayaḥ pratyadṛśyanta vāsasāṃ nejaneṣviva

उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभिःस एव शब्दस्तद्रूपो वाससां निज्यतामिव

udyatapratipiṣṭānāṃ khaḍgānāṃ vīrabāhubhiḥsa eva śabdastadrūpo vāsasāṃ nijyatāmiva

अर्धासिभिस्तथा खड्गैस्तोमरैः सपरश्वधैःनिकृष्टयुद्धं संसक्तं महदासीत्सुदारुणम्

ardhāsibhistathā khaḍgaistomaraiḥ saparaśvadhaiḥnikṛṣṭayuddhaṃ saṃsaktaṃ mahadāsītsudāruṇam

गजाश्वकायप्रभवां नरदेहप्रवाहिनीम्शस्त्रमत्स्यसुसंपूर्णां मांसशोणितकर्दमाम्

gajāśvakāyaprabhavāṃ naradehapravāhinīmśastramatsyasusaṃpūrṇāṃ māṃsaśoṇitakardamām

आर्तनादस्वनवतीं पताकावस्त्रफेनिलाम्नदीं प्रावर्तयन्वीराः परलोकप्रवाहिनीम्

ārtanādasvanavatīṃ patākāvastraphenilāmnadīṃ prāvartayanvīrāḥ paralokapravāhinīm

शरशक्त्यर्दिताः क्लान्ता रात्रिमूढाल्पचेतसःविष्टभ्य सर्वगात्राणि व्यतिष्ठन्गजवाजिनःसंशुष्कवदना वीराः शिरोभिश्चारुकुण्डलैः

śaraśaktyarditāḥ klāntā rātrimūḍhālpacetasaḥviṣṭabhya sarvagātrāṇi vyatiṣṭhangajavājinaḥsaṃśuṣkavadanā vīrāḥ śirobhiścārukuṇḍalaiḥ

युद्धोपकरणैश्चान्यैस्तत्र तत्र प्रकाशितैःक्रव्यादसंघैराकीर्णं मृतैरर्धमृतैरपिनासीद्रथपथस्तत्र सर्वमायोधनं प्रति

yuddhopakaraṇaiścānyaistatra tatra prakāśitaiḥkravyādasaṃghairākīrṇaṃ mṛtairardhamṛtairapināsīdrathapathastatra sarvamāyodhanaṃ prati

मज्जत्सु चक्रेषु रथान्सत्त्वमास्थाय वाजिनःकथंचिदवहञ्श्रान्ता वेपमानाः शरार्दिताःकुलसत्त्वबलोपेता वाजिनो वारणोपमाः

majjatsu cakreṣu rathānsattvamāsthāya vājinaḥkathaṃcidavahañśrāntā vepamānāḥ śarārditāḥkulasattvabalopetā vājino vāraṇopamāḥ

विह्वलं तत्समुद्भ्रान्तं सभयं भारतातुरम्बलमासीत्तदा सर्वमृते द्रोणार्जुनावुभौ

vihvalaṃ tatsamudbhrāntaṃ sabhayaṃ bhāratāturambalamāsīttadā sarvamṛte droṇārjunāvubhau

तावेवास्तां निलयनं तावार्तायनमेव चतावेवान्ये समासाद्य जग्मुर्वैवस्वतक्षयम्

tāvevāstāṃ nilayanaṃ tāvārtāyanameva catāvevānye samāsādya jagmurvaivasvatakṣayam

आविग्नमभवत्सर्वं कौरवाणां महद्बलम्पाञ्चालानां च संसक्तं न प्राज्ञायत किंचन

āvignamabhavatsarvaṃ kauravāṇāṃ mahadbalampāñcālānāṃ ca saṃsaktaṃ na prājñāyata kiṃcana

अन्तकाक्रीडसदृशे भीरूणां भयवर्धनेपृथिव्यां राजवंशानामुत्थिते महति क्षये

antakākrīḍasadṛśe bhīrūṇāṃ bhayavardhanepṛthivyāṃ rājavaṃśānāmutthite mahati kṣaye

न तत्र कर्णं न द्रोणं नार्जुनं न युधिष्ठिरम्न भीमसेनं न यमौ न पाञ्चाल्यं न सात्यकिम्

na tatra karṇaṃ na droṇaṃ nārjunaṃ na yudhiṣṭhiramna bhīmasenaṃ na yamau na pāñcālyaṃ na sātyakim

न च दुःशासनं द्रौणिं न दुर्योधनसौबलौन कृपं मद्रराजं वा कृतवर्माणमेव च

na ca duḥśāsanaṃ drauṇiṃ na duryodhanasaubalauna kṛpaṃ madrarājaṃ vā kṛtavarmāṇameva ca

न चान्यान्नैव चात्मानं न क्षितिं न दिशस्तथापश्याम राजन्संसक्तान्सैन्येन रजसावृतान्

na cānyānnaiva cātmānaṃ na kṣitiṃ na diśastathāpaśyāma rājansaṃsaktānsainyena rajasāvṛtān

संभ्रान्ते तुमुले घोरे रजोमेघे समुत्थितेद्वितीयामिव संप्राप्ताममन्यन्त निशां तदा

saṃbhrānte tumule ghore rajomeghe samutthitedvitīyāmiva saṃprāptāmamanyanta niśāṃ tadā

न ज्ञायन्ते कौरवेया न पाञ्चाला न पाण्डवाःन दिशो न दिवं नोर्वीं न समं विषमं तथा

na jñāyante kauraveyā na pāñcālā na pāṇḍavāḥna diśo na divaṃ norvīṃ na samaṃ viṣamaṃ tathā

हस्तसंस्पर्शमापन्नान्परान्वाप्यथ वा स्वकान्न्यपातयंस्तदा युद्धे नराः स्म विजयैषिणः

hastasaṃsparśamāpannānparānvāpyatha vā svakānnyapātayaṃstadā yuddhe narāḥ sma vijayaiṣiṇaḥ

उद्धूतत्वात्तु रजसः प्रसेकाच्छोणितस्य चप्रशशाम रजो भौमं शीघ्रत्वादनिलस्य च

uddhūtatvāttu rajasaḥ prasekācchoṇitasya capraśaśāma rajo bhaumaṃ śīghratvādanilasya ca

तत्र नागा हया योधा रथिनोऽथ पदातयःपारिजातवनानीव व्यरोचन्रुधिरोक्षिताः

tatra nāgā hayā yodhā rathino'tha padātayaḥpārijātavanānīva vyarocanrudhirokṣitāḥ

ततो दुर्योधनः कर्णो द्रोणो दुःशासनस्तथापाण्डवैः समसज्जन्त चतुर्भिश्चतुरो रथाः

tato duryodhanaḥ karṇo droṇo duḥśāsanastathāpāṇḍavaiḥ samasajjanta caturbhiścaturo rathāḥ

दुर्योधनः सह भ्रात्रा यमाभ्यां समसज्जतवृकोदरेण राधेयो भारद्वाजेन चार्जुनः

duryodhanaḥ saha bhrātrā yamābhyāṃ samasajjatavṛkodareṇa rādheyo bhāradvājena cārjunaḥ

तद्घोरं महदाश्चर्यं सर्वे प्रैक्षन्समन्ततःरथर्षभाणामुग्राणां संनिपातममानुषम्

tadghoraṃ mahadāścaryaṃ sarve praikṣansamantataḥratharṣabhāṇāmugrāṇāṃ saṃnipātamamānuṣam

रथमार्गैर्विचित्रैश्च विचित्ररथसंकुलम्अपश्यन्रथिनो युद्धं विचित्रं चित्रयोधिनाम्

rathamārgairvicitraiśca vicitrarathasaṃkulamapaśyanrathino yuddhaṃ vicitraṃ citrayodhinām

यतमानाः पराक्रान्ताः परस्परजिगीषवःजीमूता इव घर्मान्ते शरवर्षैरवाकिरन्

yatamānāḥ parākrāntāḥ parasparajigīṣavaḥjīmūtā iva gharmānte śaravarṣairavākiran

ते रथान्सूर्यसंकाशानास्थिताः पुरुषर्षभाःअशोभन्त यथा मेघाः शारदाः समुपस्थिताः

te rathānsūryasaṃkāśānāsthitāḥ puruṣarṣabhāḥaśobhanta yathā meghāḥ śāradāḥ samupasthitāḥ

स्पर्धिनस्ते महेष्वासाः कृतयत्ना धनुर्धराःअभ्यगच्छंस्तथान्योन्यं मत्ता गजवृषा इव

spardhinaste maheṣvāsāḥ kṛtayatnā dhanurdharāḥabhyagacchaṃstathānyonyaṃ mattā gajavṛṣā iva

न नूनं देहभेदोऽस्ति काले तस्मिन्समागतेयत्र सर्वे न युगपद्व्यशीर्यन्त महारथाः

na nūnaṃ dehabhedo'sti kāle tasminsamāgateyatra sarve na yugapadvyaśīryanta mahārathāḥ

बाहुभिश्चरणैश्छिन्नैः शिरोभिश्चारुकुण्डलैःकार्मुकैर्विशिखैः प्रासैः खड्गैः परशुपट्टिशैः

bāhubhiścaraṇaiśchinnaiḥ śirobhiścārukuṇḍalaiḥkārmukairviśikhaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśupaṭṭiśaiḥ

नालीकक्षुरनाराचैर्नखरैः शक्तितोमरैःअन्यैश्च विविधाकारैर्धौतैः प्रहरणोत्तमैः

nālīkakṣuranārācairnakharaiḥ śaktitomaraiḥanyaiśca vividhākārairdhautaiḥ praharaṇottamaiḥ

चित्रैश्च विविधाकारैः शरीरावरणैरपिविचित्रैश्च रथैर्भग्नैर्हतैश्च गजवाजिभिः

citraiśca vividhākāraiḥ śarīrāvaraṇairapivicitraiśca rathairbhagnairhataiśca gajavājibhiḥ

शून्यैश्च नगराकारैर्हतयोधध्वजै रथैःअमनुष्यैर्हयैस्त्रस्तैः कृष्यमाणैस्ततस्ततः

śūnyaiśca nagarākārairhatayodhadhvajai rathaiḥamanuṣyairhayaistrastaiḥ kṛṣyamāṇaistatastataḥ

वातायमानैरसकृद्धतवीरैरलंकृतैःव्यजनैः कङ्कटैश्चैव ध्वजैश्च विनिपातितैः

vātāyamānairasakṛddhatavīrairalaṃkṛtaiḥvyajanaiḥ kaṅkaṭaiścaiva dhvajaiśca vinipātitaiḥ

छत्रैराभरणैर्वस्त्रैर्माल्यैश्च सुसुगन्धिभिःहारैः किरीटैर्मुकुटैरुष्णीषैः किङ्किणीगणैः

chatrairābharaṇairvastrairmālyaiśca susugandhibhiḥhāraiḥ kirīṭairmukuṭairuṣṇīṣaiḥ kiṅkiṇīgaṇaiḥ

उरस्यैर्मणिभिर्निष्कैश्चूडामणिभिरेव चआसीदायोधनं तत्र नभस्तारागणैरिव

urasyairmaṇibhirniṣkaiścūḍāmaṇibhireva caāsīdāyodhanaṃ tatra nabhastārāgaṇairiva

ततो दुर्योधनस्यासीन्नकुलेन समागमःअमर्षितेन क्रुद्धस्य क्रुद्धेनामर्षितस्य च

tato duryodhanasyāsīnnakulena samāgamaḥamarṣitena kruddhasya kruddhenāmarṣitasya ca

अपसव्यं चकाराथ माद्रीपुत्रस्तवात्मजम्किरञ्शरशतैर्हृष्टस्तत्र नादो महानभूत्

apasavyaṃ cakārātha mādrīputrastavātmajamkirañśaraśatairhṛṣṭastatra nādo mahānabhūt

अपसव्यं कृतः संख्ये भ्रातृव्येनात्यमर्षिणासोऽमर्षितस्तमप्याजौ प्रतिचक्रेऽपसव्यतः

apasavyaṃ kṛtaḥ saṃkhye bhrātṛvyenātyamarṣiṇāso'marṣitastamapyājau praticakre'pasavyataḥ

ततः प्रतिचिकीर्षन्तमपसव्यं तु ते सुतम्न्यवारयत तेजस्वी नकुलश्चित्रमार्गवित्

tataḥ praticikīrṣantamapasavyaṃ tu te sutamnyavārayata tejasvī nakulaścitramārgavit

सर्वतो विनिवार्यैनं शरजालेन पीडयन्विमुखं नकुलश्चक्रे तत्सैन्याः समपूजयन्

sarvato vinivāryainaṃ śarajālena pīḍayanvimukhaṃ nakulaścakre tatsainyāḥ samapūjayan

तिष्ठ तिष्ठेति नकुलो बभाषे तनयं तवसंस्मृत्य सर्वदुःखानि तव दुर्मन्त्रितेन च

tiṣṭha tiṣṭheti nakulo babhāṣe tanayaṃ tavasaṃsmṛtya sarvaduḥkhāni tava durmantritena ca